سفر مکرون به دمشق و معنای آن در نظم پسااسَد

نویسنده: فرهاد قادری، پژوهشگر روابط بین‌الملل

دیپلماسی ایرانی: سفر امانوئل مکرون، رئیس جمهوری فرانسه به دمشق را باید نه صرفاً یک رخداد دیپلماتیک، بلکه نشانه‌ای از ورود پرونده سوریه به مرحله‌ای تازه از بازتعریف مشروعیت سیاسی، رقابت ژئوپلیتیکی و چانه‌زنی بر سر بازسازی دانست. این سفر از آن جهت اهمیت ویژه دارد که مکرون نخستین رهبر یک کشور عضو اتحادیه اروپاست که پس از سقوط بشار اسد به دمشق رفت، و همین امر آن را به حامل پیامی فراتر از روابط دوجانبه میان پاریس و دمشق تبدیل می‌کند. 

از منظر فرانسه، این سفر تلاشی برای حفظ جایگاه در معماری جدید خاورمیانه است. پاریس با حضور مستقیم در دمشق می‌کوشد نشان دهد که در دوره پس از اسد، هنوز می‌تواند یکی از بازیگران مؤثر در تعیین مسیر سیاسی و اقتصادی سوریه باشد؛ به‌ویژه که مطابق گزارش رویترز، مکرون با هیأتی از سرمایه‌گذاران و مدیران شرکت‌های فرانسوی سفر کرده و یکی از محورهای اصلی گفت‌وگوها نیز بازسازی سوریه بوده است. چنین ترکیبی نشان می‌دهد که دیپلماسی فرانسه در این پرونده صرفاً اخلاقی یا نمادین نیست، بلکه واجد منطق روشنِ نفوذ اقتصادی و سیاسی است. 

در سطح نمادین نیز این سفر حامل معناهای مهمی است. مکرون در دمشق بر حمایت فرانسه از «سوریه‌ای مستقل، متحد در تنوع خود و در صلح با همسایگان» تأکید کرده و فرانسه را حامی سوریه‌ای «آزاد، کثرت‌گرا و باثبات» معرفی کرده است. این زبان دیپلماتیک نشان می‌دهد که پاریس در پی آن است که به دولت جدید سوریه مشروعیت مشروط بدهد؛ یعنی از یک‌سو آن را به‌عنوان واقعیت سیاسی جدید بپذیرد، و از سوی دیگر آن را به رعایت تکثر، ثبات و نظم سیاسی فراگیر ملزم کند.

از سوی دیگر، احمد الشرع نیز از این دیدار برای تحکیم موقعیت بین‌المللی دولت خود بهره می‌گیرد. در شرایطی که سوریه همچنان با ویرانی گسترده، فشارهای اقتصادی و شکنندگی امنیتی روبه‌رو است، جذب یک رهبر اروپایی به دمشق می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از خروج تدریجی از انزوا و آغاز بازگشت به صحنه دیپلماسی جهانی تفسیر شود. رسانه‌های خارجی نیز به‌درستی بر این نکته تأکید کرده‌اند که این سفر، بخشی از روند تثبیت جایگاه حکومت جدید سوریه در مناسبات خارجی است.

با این حال، این گشایش دیپلماتیک در بستری کاملاً باثبات رخ نداده است. گزارش‌ها از وقوع انفجارهایی در دمشق هم‌زمان با حضور مکرون خبر داده‌اند که دست‌کم ۱۸ زخمی برجا گذاشت و بار دیگر شکنندگی وضعیت امنیتی سوریه را آشکار کرد. این هم‌زمانی از منظر تحلیلی اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد که گشایش سیاسی و تداوم ناامنی می‌توانند هم‌زمان در یک صحنه حضور داشته باشند؛ پدیده‌ای که یکی از ویژگی‌های کلاسیک دولت‌های پساجنگ است. 

در سطح منطقه‌ای، این سفر را باید بخشی از رقابت بر سر آینده سوریه دانست. فرانسه می‌کوشد با زود وارد شدن به دمشق، در تعیین قواعد بازسازی، رفع تحریم‌ها، و شکل‌دهی به روابط خارجی سوریه نقش بگیرد. در چنین چارچوبی، مسئله فقط «بازگشت دیپلماتیک» نیست، بلکه رقابت بر سر این است که چه بازیگری می‌تواند میان امنیت، اقتصاد و بازسازی، پیوندی مؤثر برقرار کند و از آن برای تثبیت نفوذ بلندمدت خود بهره ببرد. 

از منظر تحلیلی، سفر مکرون را می‌توان به‌مثابه تلاقی سه منطق فهم کرد: نخست، منطق مشروعیت‌بخشی مشروط به دولت جدید سوریه؛ دوم، منطق بازگشت فعال فرانسه به پرونده‌های خاورمیانه؛ و سوم، منطق اقتصاد سیاسی بازسازی که در آن سرمایه، تحریم، و نفوذ سیاسی به هم گره می‌خورند. بنابراین، این سفر نه پایان بحران سوریه است و نه آغاز صلحی پایدار؛ بلکه نشانه ورود بحران به مرحله‌ای تازه است که در آن نزاع بر سر آینده سوریه، از میدان جنگ به میدان دیپلماسی و اقتصاد منتقل می‌شود.