سناریوهای پیش رو چیستند

دیپلماسی ایرانی: جنگ خونین و خانمان سوز اوکراین در حالی به چهارمین سالگرد می‌رسد که به طرفین تلفات میلیونی و خسارات تریلیون دلاری وارد شده است و بر اساس اطلاعات و برآورد غیر رسمی غیر روسی دو طرف منازعه  بیش از یک میلیون و چند صد هزار کشته و زخمی داشته‌اند. البته در روسیه آمار رسمی ثبت شده اعلامی کشته شدگان ۱۷۷ هزار نفر است ولی منابع غربی حداقل تلفات روسیه را ۴۰۰ هزار کشته و صدها هزار زخمی اعلام می‌کند. در طرف اوکراینی هم تعداد تلفات به‌ویژه در ماه‌های اولیه جنگ بالا بوده ولی به مرور با واردات تسلیحات پیشرفته غربی این روند کاهشی شده است؛ با این همه برآوردهای بیطرفانه از ۳۵۰ هزار کشته و صدها هزار زخمی حکایت دارد. 

در بخش خسارات وارده و تجهیزات ازدست‌رفته نیز اگر چه آمار دقیق و رسمی در دست نیست ولی میزان تجهیزات نابود شده به‌ویژه با به‌کارگیری تسلیحات جدید بر پایه لیزر و هوش مصنوعی بسیار بالاست به‌طوری که انبارهای تسلیحاتی روسیه و قاره سبز کاملا تخلیه شده است. اخیرا وزارت دفاع آلمان اعلام داشته دیگر موشکی برای ارسال به اوکراین ندارد و انبارها تخلیه شده است. برخی آمارها می گویند که طرف روسی تاکنون تجهیزات ذیل را از دست داده است:

تانک: حدود ۷۵۰۰ دستگاه، نفربر و خودروهای زرهی ( (AFV: ۴۵۰۰ دستگاه، سامانه‌های توپخانه‌ای ۴۵۰۰ ارابه، سامانه‌های راکت‌انداز (MLRS): حدود 600 دستگاه، پدافند هوایی: ۱۱۰۰ دستگاه، هواپیماهای جنگی و ترابری: ۳۵۰ فروند؛ هلیکوپترها: حدود ۱۵۰ فروند، پهپادها :حدود ۱۱۵هزار، موشک‌های کروز: حدود ۴۲۰۰ گلوله، وسیله‌های نقلیه زمینی و خودروها: حدود ۷۸هزار  دستگاه و سایر تجهیزات نظامی خاص: حدود ۴هزار.

همچنین آمارها می‌گویند که طرف اوکراینی تاکنون تجهیزات ذیل را از دست داده است:

هزاران واحد تسلیحات زرهی ازجمله تانک ۴۵۵۰ دستگاه، خودروهای زرهی ۳۳۰۰ دستگاه و خودروهای پشتیبانی ۵۵هزار دستگاه، هواپیما و هلی کوپتر ۴۰۰ فروند. پهپادها نیز بیش از یکصد هزار دستگاه است که از بین رفته‌اند. در مجموع تجهیزات نابود شده اوکراینی ۲۰ درصد کمتر از طرف روسی است.

جنگ در میدان ادامه دارد و هر روز زیرساخت‌های بیشتری از طرفین به‌ویژه در بخش انرژی الکتریکی و گرمایی و حمل و نقل نابود می‌شود. تلاش‌ها برای برقراری آتش‌بس علی‌رغم برگزاری نشست‌های بیشتر به نتیجه ملموسی نمی‌رسد. به هر حال جنگ تا شروع نشده روزنه‌هایی برای پیشگیری دارد ولی با شروع آتشباری، عوامل و مولفه‌های ذی‌مدخل در مدیریت سیاسی و حل و فصلی پیچیده‌تر می‌شود و برای طرفین با تحمل خسارات فراوان هر خروجی از جنگ به‌نوعی باید آبرومندانه باشد. 

سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، روز پنجشنبه جاری اعلام کرد که مسکو میانجیگری آمریکا در اوکراین را بر اساس نتایج به‌دست‌آمده ارزیابی خواهد کرد. این در حالی است که سه دور مذاکره برگزار شده در سال جاری میلادی نتوانسته است نتایج قابل توجهی به نفع حل و فصل این درگیری به‌دست دهد. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت أمور خارجه روسیه در واکنش به اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا که گفته بود تنها واشینگتن توانسته مسکو را پای میز مذاکره بیاورد، گفته است ما اثربخشی میانجیگری آمریکا را، همان‌طور که معمولاً می‌گویند، با نتایج آن ارزیابی خواهیم کرد. وی  با ابراز سپاس از طرف آمریکایی، گفت که پیش از این نیز دیدارهایی بین روس‌ها و اوکراینی‌ها برگزار شده است و مذاکرات در ترکیه و بلاروس را یادآوری کرد. او از تیم دونالد ترامپ خواست تا کی‌یف را متقاعد کند که به طور جدی از طریق مذاکره و نه از طریق تبلیغات جنگ‌طلبانه، در حل بحران مشارکت کند. 

در همین رابطه میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه، گفته که مذاکرات با اوکراین ادامه خواهد یافت، اگرچه اذعان کرد که این مذاکرات با دشواری در حال پیشرفت است. او گفت که هنوز تصمیمی در مورد مکان و زمان برگزاری دور چهارم مذاکرات با میانجیگری آمریکا، پس از دور قبلی که این هفته در ژنو برگزار شد، گرفته نشده است. گالوزین که در دور سوم مذاکرات در این شهر سوئیس شرکت داشت و مشارکت اروپایی‌ها در مذاکرات را رد کرد، از کشورهای ناتو خواست به دنبال صلح باشند و جنگ را تأمین مالی نکنند. هم‌زمان کاخ سفید اعلام کرده که در مذاکرات صلح ژنو پیشرفت قابل توجهی حاصل شده است. کارولین لیویت، سخنگوی رئیس جمهوری آمریکا می‌گوید رئیس جمهور دونالد ترامپ و تیمش زمان و انرژی زیادی را برای پایان دادن به این جنگ، به دور از ایالات متحده، اختصاص داده‌اند. البته طبق اطلاعات منتشر شده گزینه‌های ایجاد یک منطقه غیرنظامی در بخشی از دونباس که کرملین واگذاری آن را خواستار است، اما کی‌یف از انجام آن امتناع می‌کند، نیز مورد بررسی قرار گرفته است. به‌نظر می‌رسد مسکو در تلاش است مذاکرات را در دو جهت جداگانه انجام دهد: از یک سو، گسترش اقدام نظامی برای اشغال مناطق بیشتر را ادامه می دهد و از سوی دیگر، توافقات دوجانبه با ایالات متحده، از جمله لغو تحریم‌ها علیه روسیه را مد نظر دارد. 

جالب این که از سویی کریل دیمیتریف، مذاکره‌کننده اقتصادی کرملین، روز ۱۸ فوریه گفت اگر واشینگتن تحریم‌ها علیه روسیه را لغو کند، ایالات متحده می‌تواند به پروژه‌های مشترک با مسکو به ارزش بیش از ۱۴ تریلیون دلار دسترسی پیدا کند. اظهارات او در بحبوحه توجه فزاینده به یک پیشنهاد اقتصادی بین ایالات متحده و روسیه، مرتبط با مذاکرات برای پایان دادن به جنگ در اوکراین، مطرح می‌شود که نگرانی‌هایی را در کی‌یف در مورد سازش‌های احتمالی ایجاد کرده است. جذاب‌تر این که پیشنهادهایی که در جریان مذاکرات مورد بحث قرار گرفته اعطای سهام در پروژه‌های انرژی روسیه به افراد نزدیک به دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا را شامل می‌شود. از طرف دیگر ولادیمیر زلنسکی، رئیس جمهوری اوکراین، می‌گوید آماده است با ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، پای میز مذاکره بنشیند، اما فقط برای پایان دادن به جنگ، نه برای از سرگیری بحث‌ها درباره قرن‌ها تاریخ. روزنامه کی‌یف پست می‌نویسد، زلنسکی ضمن باز گذاشتن در برای دیپلماسی، تأکید کرد که هر مسیری برای صلح باید ضمانت‌های امنیتی، سازوکارهای دفاعی و مشارکت مستقیم اوکراین در تصمیم‌گیری‌ها درباره آینده‌اش را شامل باشد. وی در مورد واگذاری مناطق به روسیه می افزاید دونباس فقط یک قلمرو نیست، بلکه مردم و ارزش‌ها نیز هست. این منطقه بخشی از استقلال اوکراین است و نقش استراتژیکی در دفاع از این کشور دارد و برای صلح تضمین‌های امنیتی قوی، به‌ویژه از سوی ایالات متحده، و همچنین حضور نمایندگان اروپایی در اوکراین و حفظ ارتش اوکراین در حدود ۸۰۰هزار سرباز مورد نیاز است.

سخنگوی اتحادیه اروپا در واکنش به آخرین دور مذاکرات در ژنو گفت که این اتحادیه هیچ نشانه‌ای ملموس مبنی بر تعهد جدی روسیه به تضمین صلح در اوکراین نمی‌بیند. انور العنونی افزوده است که مسکو برای صلح آماده نیست و ما شاهدیم که روسیه به حملات بی‌وقفه خود به اوکراین ادامه می‌دهد. این نشان دهنده این واقعیت است که روسیه برای صلح آماده نیست. ما هنوز نشانه‌های مشخصی مبنی بر اینکه روسیه به‌طور جدی در روند صلح مشارکت می‌کند، نمی‌بینیم. وی همچنین افزوده که بدون حضور اروپا در میز مذاکره، هیچ تصمیمی در مورد اوکراین گرفته نمی‌شود. هم‌زمان روسای پنج آژانس اطلاعاتی اروپایی در روزهای اخیر گفته‌اند که رهبری روسیه هنوز علاقه‌ای به برقراری صلح در اوکراین ندارد و هیچ برنامه‌ای برای پایان دادن به جنگ در آینده نزدیک ندارد. آنها نسبت به احتمال دستیابی به توافق صلح در سال جاری بدبین هستند و اظهار می‌کنند که طبق داده‌های آنها، حتی تسلیم بخش اشغال نشده دونباس توسط اوکراین نیز توقف مسکو را باعث نخواهد شد.

به هر حال جنگ ادامه دارد. سناریوهای محتمل آینده جنگ روسیه – اوکراین را به‌اختصار در موارد ذیل می‌توان پیش‌بینی کرد: 

الف: تداوم جنگ فرسایشی می‌تواند یک  سناریو کوتاه‌مدت باشد که به تداوم کمک‌های خارجی، ظرفیت تولید نظامی و روحیه عمومی بستگی دارد.

ب: درگیری‌ها با پیشروی‌های محدود و پرهزینه ادامه می‌یابد بسیاری به تداوم تا اواخر ۲۰۲۶ اعتقاد دارند.

ج: تمرکز بیشتر بر حملات پهپادی/موشکی  در بخش زیرساختاری با هدف تعمیق فشار اقتصادی و انسانی بدون تغییرات بزرگ ارضی.

د:  آتش‌بس یا انجماد درگیری با توافق بر سر توقف درگیری در خطوط تماس فعلی، بدون حل نهایی مسئله قلمرو با نظارت احتمالی بین‌المللی یا تضمین‌های امنیتی محدود.

ه: توافق سیاسی گسترده‌تر در واقع معامله‌ای شامل تعیین تکلیف وضعیت مناطق مورد مناقشه همراه با  تضمین‌های امنیتی برای اوکراین و کاهش تحریم‌ها علیه روسیه در حین پایداری چالش اصلی: یعنی شکاف عمیق بر سر حاکمیت و مرزها.

در جمع‌بندی خیلی کوتاه باید گفت در کوتاه مدت تداوم جنگ فرسایشی یا آتش‌بس موقت محتمل‌تر به‌نظر می‌رسد؛ اما متغیرهایی مانند حمایت خارجی، وضعیت اقتصاد داخلی، و تحولات سیاسی می‌توانند مسیر را تغییر دهند.