گفتوگو (پرسش و پاسخ) با زین حسین و پیتر وزمان
نقش سلاح های وارداتی در جنگ ایران
دیپلماسی ایرانی: تسلیحات وارداتی از زمان آغاز حملات هماهنگ اسرائیل و ایالات متحده به ایران در ماه گذشته [اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵]، نقش مهمی در شکلدهی تحولات خاورمیانه ایفا کردهاند. در این پرسش و پاسخ، زین حسین (ZH) پژوهشگر در برنامه «انتقال تسلیحات» مؤسسه SIPRI و پیتر وزمان (PW) پژوهشگر ارشد برنامه «انتقال تسلیحات» در مؤسسه SIPRI درباره اینکه دادههای جدید انتقال تسلیحات SIPRI چه چیزی درباره نقش واردات سلاح در این درگیری نشان میدهد، و همچنین پیامدهای آن برای تأمین تسلیحات فراتر از منطقه چیست، بحث میکنند.
سوال: خاورمیانه مدتهاست یکی از بزرگترین مناطق واردکننده تسلیحات عمده بوده است. کدام کشورهای خاورمیانه بزرگترین واردکنندگان سلاح هستند؟
زین حسین (ZH): در پنج سال گذشته، کمی بیش از یک چهارم کل انتقالات بینالمللی تسلیحات عمده – ۲۶ درصد – به خاورمیانه اختصاص داشته است. از این میزان، بخش بسیار بزرگی به کشورهای عرب حوزه خلیج فارس رسیده است، بهویژه عربستان سعودی، قطر، کویت و امارات متحده عربی. شش کشور عربی خلیج فارس (که بحرین و عمان را نیز شامل میشود) در مجموع نزدیک به ۲۰ درصد از واردات جهانی تسلیحات در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ را به خود اختصاص دادهاند (به جدول ۱ مراجعه شود). در دهه گذشته (۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵)، مهمترین انواع تسلیحات وارداتی این کشورها هواپیماها، موشکها – از جمله سامانههای پدافند هوایی – و همچنین شناورها را شامل بوده است (به شکلهای ۱ تا ۳ مراجعه شود).
اسرائیل در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ چهاردهمین واردکننده بزرگ تسلیحات در جهان بوده است. اگرچه اسرائیل صنعت دفاعی داخلی بزرگی دارد، اما این صنعت در حوزههایی مانند پدافند هوایی، تجهیزات اطلاعاتی و شناسایی، پهپادها و موشکها تخصصی است. نیروهای دفاعی اسرائیل بهشدت به تسلیحات وارداتی از ایالات متحده برای برخی قابلیتهای کلیدی وابسته هستند. برای مثال، تمام هواپیماهای جنگی فعال اسرائیل ساخت آمریکا هستند. علاوه بر این، اسرائیل از آزادی عمل قابل توجهی از سوی آمریکا برخوردار است تا زیرسامانههای طراحیشده داخلی را در هواپیماهای جنگی وارداتی آمریکایی ادغام کند، که نشاندهنده روابط عمیق نظامی میان اسرائیل و آمریکاست.
در پنج سال گذشته تنها سه کشور تأمینکننده اصلی تسلیحات برای اسرائیل بودهاند: آمریکا با ۶۸ درصد از واردات اسرائیل در این دوره، آلمان با ۳۱ درصد و ایتالیا با ۱.۳ درصد.
ایران واردکننده عمده تسلیحات محسوب نمیشود و در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ تنها ۰.۲ درصد از واردات تسلیحات منطقهای و کمتر از ۰.۰۵ درصد از واردات جهانی تسلیحات را به خود اختصاص داده است.
Table 1. Imports of major arms by states in the Middle East, 2021–25
سوال: تأمینکنندگان اصلی تسلیحات به خاورمیانه چه کشورهایی هستند؟
زین حسن (ZH): در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، حدود ۹۴ درصد از تسلیحات واردشده به کشورهای منطقه از ایالات متحده (که ۵۴ درصد را به خود اختصاص داده) یا اروپا تأمین شده است؛ بهویژه ایتالیا (۱۲ درصد)، فرانسه (۱۱ درصد) و آلمان (۷.۳ درصد).
فرانسه از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ بهطور مداوم سومین تأمینکننده بزرگ تسلیحات به خاورمیانه بوده است، اما ایتالیا و آلمان هر دو نقش خود را بهطور قابل توجهی افزایش دادهاند. سهم ایتالیا از تأمین تسلیحات به خاورمیانه نسبت به دوره ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ تقریباً چهار برابر شده که عمدتاً به دلیل افزایش صادرات به کویت و قطر بوده است.
تا مدتها روسیه دومین تأمینکننده بزرگ تسلیحات در منطقه بود، اما در پنج سال اخیر تنها ۰.۳ درصد از واردات تسلیحاتی منطقه را به خود اختصاص داده است. بین دورههای ۲۰۱۶–۲۰۲۰ و ۲۰۲۱–۲۰۲۵، صادرات تسلیحات روسیه به منطقه ۹۸ درصد کاهش یافته و هیچ یک از کشورهای عرب حوزه خلیج فارس در دوره ۲۰۲۱–۲۰۲۵ سلاحی از روسیه وارد نکردهاند. روسیه تنها کشوری است که در یک دهه گذشته به ایران تسلیحات عمده عرضه کرده است.
چین نیز تلاش کرده حضور خود را در بازار تسلیحات خاورمیانه افزایش دهد، اما تا دوره ۲۰۲۱–۲۰۲۵ موفقیت قابل توجهی نداشته و تنها ۰.۳ درصد از واردات تسلیحات عمده منطقه را به خود اختصاص داده است.
سوال: چرا ایران در سالهای اخیر اینقدر کم تسلیحات عمده وارد کرده است؟
زین حسن (ZH): با وجود اینکه ایران یک قدرت مهم منطقهای است، اما واردات تسلیحات عمده بسیار محدودی دارد. ایران در گذشته واردکننده بسیار بزرگتری بود که عمدتاً توسط چین و روسیه، به ویژه در دهه ۱۹۹۰، تأمین میشد.
از سال ۲۰۰۶ مجموعهای از قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد یک تحریم تسلیحاتی فزاینده و سختگیرانه علیه ایران اعمال کرد. در واکنش به این وضعیت، ایران تولید داخلی تسلیحات خود را افزایش داد، بهویژه در حوزه موشکها و پهپادها. حتی پس از پایان تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰، ایران همچنان تسلیحات عمده بسیار کمی دریافت کرده است؛ احتمالاً به این دلیل که به سطح بالایی از خودکفایی در سامانههایی که به آنها نیاز دارد رسیده است و همچنین شاید به علت بیاعتمادی به تأمینکنندگان احتمالی. محدودیتهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۵ دوباره اعمال شدند.
سوال: تسلیحات وارداتی تا چه اندازه در درگیری فعلی احتمالاً نقش دارند؟
زین حسن (ZH): تسلیحات وارداتی نقش حیاتی داشتهاند؛ هم در حملات هوایی علیه ایران و هم در کاهش خسارت ناشی از حملات موشکی و پهپادی ایران در سراسر منطقه. بسیاری از حملات هوایی دوربرد اسرائیل از هواپیماهای جنگی استفاده میکند که توسط ایالات متحده تأمین شده و تا حد زیادی نیز هزینه آنها را آمریکا پرداخت کرده است؛ از جمله F-35، F-16 و F-15. این هواپیماها با بمبها و موشکهایی مسلح هستند که بخشی از آنها نیز توسط آمریکا تأمین شدهاند.
ایران در بیشتر موارد به تسلیحاتی متکی بوده که خودش تولید کرده است. به نظر میرسد سامانههای پدافند هوایی و هواپیماهای وارداتی از روسیه نیز نقش چندانی در محافظت از ایران در برابر حملات هوایی اسرائیل و آمریکا نداشتهاند.
کشورهای عرب حوزه خلیج فارس که هدف حملات ایران قرار گرفتهاند – بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی – از سامانههای پدافند هوایی وارداتی از آمریکا استفاده میکنند، از جمله سیستمهای پاتریوت و تاد برای مقابله با موشکهای بالستیک، و انواع دیگر سامانههای دفاع هوایی برای مقابله با پهپادها و موشکهای کروز. آنها همچنین ذخایر قابل توجهی از تسلیحات وارداتی دارند که میتواند برای حمله به اهدافی در عمق خاک ایران استفاده شود، بهویژه هواپیماهای جنگی پیشرفته؛ اما این تسلیحات هنوز در این درگیری به کار گرفته نشدهاند.
سوال: درباره تأمین تسلیحات ایران برای نیروهای نیابتیاش در منطقه، مانند حزبالله در لبنان و حوثیها در یمن، چه میدانیم؟
زین حسن(ZH): اطلاعات قابل اتکای مبتنی بر منابع باز درباره انتقال تسلیحات به این گروهها دشوار است، زیرا این انتقالها معمولاً بهصورت محرمانه انجام میشوند؛ بخشی به دلیل وجود تحریمهای تسلیحاتی علیه این گروهها و بخشی نیز احتمالاً برای جلوگیری از رهگیری و توقیف این تسلیحات. پایگاه داده SIPRI شامل برخی دادهها درباره انتقالهای گذشته است که تا حدی بر اساس گزارشهای سازمان ملل متحد گردآوری شده، اما تصویر کاملی از وضعیت در دست نیست.
بر اساس دادههایی که در اختیار داریم، بین سالهای ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۳ ایران طیفی از تسلیحات را به حزبالله لبنان منتقل کرده است، از جمله موشکهای ضدتانک، پرتابگرهای موشک زمین به هوا، پهپادهای شناسایی، راکتاندازهای چندگانه و موشکهای قابلحمل زمین به هوا.
همچنین انتقالهایی از ایران به حوثیها بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۳ ثبت شده است، شامل موشکهای زمین به هوا، موشکهای ضدکشتی، پهپادهای انتحاری (یکبارمصرف) و پهپادهای شناسایی. حوثیها شناخته شدهاند که از موشکهای ایرانی برای حمله به کشتیرانی بینالمللی استفاده کردهاند و همچنین موشکهایی در اختیار دارند که قادر به رسیدن به خاک اسرائیل هستند.
سوال: با نگاهی فراتر از درگیری فعلی، ایالات متحده تأمینکننده اصلی تسلیحات برای بسیاری از کشورهایی است که چین، ایران و روسیه را تهدیدهای عمده میدانند. آیا تولید آمریکا میتواند پاسخگوی تقاضا باشد، بهویژه با توجه به سرعت مصرف مهمات تولید آمریکا در جنگ ایران؟
پی.دبلیو (PW): در سطح جهانی، تقاضا برای تسلیحات در سالهای اخیر رو به افزایش بوده است. این موضوع عمدتاً ناشی از تقویت نظامی کشورهای اروپایی پس از تجاوز روسیه به اوکراین است، اما درگیریها و تنشها در آسیا و خاورمیانه نیز همچنان خرید گسترده تسلیحات، از جمله واردات، را باعث میشوند. جنگ ایران احتمالاً این تقاضا را بیش از پیش افزایش خواهد داد. با این حال، میتواند بر دسترسی به برخی انواع تسلیحات نیز تأثیر بگذارد و حتی تحویل برخی از تسلیحاتی را که کشورها از قبل سفارش دادهاند به تأخیر بیندازد. در کوتاهمدت، تقاضای فوری مرتبط با جنگ وجود دارد. بازیگران اصلی باید همچنان نیروهای مسلح خود را تأمین کنند، در حالی که سایر کشورهایی که هدف حملات ایران یا اسرائیل قرار گرفتهاند نیز نیاز خواهند داشت ذخایر خود را دوباره پر کنند.
رهگیری هزاران موشک و پهپادی که ایران علیه اسرائیل، پایگاههای نظامی و دریایی آمریکا در منطقه، و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس شلیک کرده، احتمالاً برای هر رهگیری چندین موشک پدافندی مصرف کرده است. اگر ذخایر این موشکها بیش از حد کاهش یابد، ممکن است نفوذ بیشتر موشکهای ایرانی به سامانههای دفاعی و در نتیجه تلفات و خسارات بسیار بیشتر از وضعیت فعلی را شاهد باشیم.
این احتمال واقعی وجود دارد که ایالات متحده صادرات برخی تسلیحات – موشکهای دقیق، بمبهای هدایتشونده، پهپادها و موشکهای پدافند هوایی – را کند کند. دلیل آن این است که آمریکا احتمالاً نیازهای نیروهای خود و همچنین پر کردن مجدد ذخایرش را نسبت به صادرات در اولویت قرار خواهد داد.
صرفنظر از روند جنگ، پیامدهای آن عدمقطعیت امنیتی در منطقه را افزایش خواهد داد. کشورهای خاورمیانه احتمالاً به سرمایهگذاری در انواع دیگر تسلیحات، مانند سلاحهای تهاجمی دقیق که بهطور گسترده علیه ایران استفاده شدهاند، رو خواهند آورد. اگرچه کشورهای اروپایی در حال حاضر بر روسیه تمرکز دارند، اما احتمالاً نیازهای خود برای مقابله با بیثباتی در خاورمیانه را نیز بازبینی خواهند کرد.
همچنین احتمالاً تقاضای بینالمللی برای سامانههای پدافند هوایی آمریکا، اسرائیل و اروپا افزایش بیشتری خواهد یافت. این سامانهها بسیار گران هستند، اما در اوکراین، در دفاع اسرائیل در برابر موشکها و پهپادها از اکتبر ۲۰۲۳، و اکنون در خلیج فارس، عملکرد بسیار موفقی داشتهاند.
تأمینکنندگان آمریکایی سامانهها و موشکهای پدافند هوایی حتی پیش از این جنگ نیز تولید خود را برای پاسخ به افزایش تقاضای جهانی گسترش داده بودند و برنامههای بیشتری برای توسعه دارند. برای مثال، تولیدکننده موشک Patriot PAC-3 – یکی از پرکاربردترین موشکها برای سرنگونی انواع موشکهای بالستیک و کروز – در اوایل سال ۲۰۲۶ اعلام کرد که ظرفیت تولید سالانه خود را از حدود ۶۲۰ فروند در سال ۲۰۲۵ به حدود ۲۰۰۰ فروند در سال ۲۰۳۲ افزایش خواهد داد. اما این گسترشها سالها زمان میبرد، نه هفته یا ماه؛ بنابراین تأخیر اجتنابناپذیر است.
سوال: با توجه به جنگ اوکراین، پیامدهای تحولات تسلیحاتی مرتبط با جنگ ایران چیست؟
پی.دبلیو (PW): من میگویم جنگ ایران در مجموع احتمالاً به نفع روسیه تمام میشود. اوکراین به شدت به تسلیحات وارداتی وابسته بوده است. این کشور در دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ بزرگترین واردکننده تسلیحات در جهان بود و ۴۱ درصد از این تسلیحات توسط ایالات متحده تأمین شده است. به نظر میرسد جنگ ایران دسترسی اوکراین به برخی از این تسلیحات را محدود کند. این موضوع فقط کمکهای نظامی مستقیم آمریکا به اوکراین را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ بلکه کشورهای اروپایی نیز در حال پرداخت پول به آمریکا هستند تا موشکهای پدافند هوایی و بمبهای هدایتشونده برای اوکراین تأمین شود، زیرا ظرفیت تولید کافی برای این نوع سلاحها در اروپا در حال حاضر وجود ندارد.
اما وضعیت درباره واردات روسیه متفاوت است. ایران در سالهای اخیر منبع مهمی از تسلیحات برای روسیه بوده است. پس از آنکه تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ به پیروزی سریع منجر نشد، روسیه به دنبال هر ابزاری برای ادامه جنگ علیه اوکراین رفت. در این مسیر، ایران بهعنوان یک تأمینکننده مایل ظاهر شد و پهپادها و موشکهایی نسبتاً ساده اما کافی برای اهداف روسیه در جنگ اوکراین ارائه کرد. ما برآورد میکنیم که ایران حدود ۷۰۰۰ پهپاد دوربرد انتحاری Shahed-136 و چند صد موشک بالستیک Fateh-360 با برد ۲۰۰ کیلومتر به روسیه داده است؛ تسلیحاتی که طی چهار سال گذشته در بمبارانهای گسترده علیه اوکراین استفاده شدهاند.
با این حال، روسیه شروع به تولید نسخههای کپیشده از Shahed-136 کرده و به تدریج نسخههای بومی خود را توسعه داده است. این محصولات با استفاده از قطعاتی از سراسر جهان ساخته میشوند و شواهد کمی وجود دارد که نشان دهد تولید آنها همچنان به ورودیهای ایرانی وابسته است. این یعنی حتی اگر ایران دیگر نتواند تسلیحات یا قطعات را تأمین کند، تأثیر چندانی بر توان تسلیحاتی نیروهای مسلح روسیه نخواهد داشت.
منبع: انستیتو بینالمللی پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI) / ترجمه: معین نیک طبع
نظر شما :