کمال دیپلماسی

دیپلماسی ایرانی: در رخدادهای بزرگ سیاسی و اجتماعی، گاهی نه فقط یک مقام رسمی، بلکه یک روش و یک سبکِ حکمرانی از میان جامعه رخت برمی‌بندد. ترور و شهادت وزیر أمور خارجه اسبق شهید دکتر سید کمال خرازی به دست دشنان بشریت، از همین جنس است: فقدانِ یک دیپلماتِ تمام‌عیار؛ انسانی که در تلاطم سیاست داخلی، توانست زبانِ عقلانیت و مذاکره را در سطحی فراتر از اختلافات جاری، به کار گیرد و به جهان نشان دهد سیاست خارجیِ یک کشور، تنها با شعار شکل نمی‌گیرد؛ بلکه با اخلاق، صداقت، درایت و قدرتِ مدیریت رابطه ساخته می‌شود. او سیاست را با سروصدا پیش نمی‌برد. مردی بدون حاشیه بود؛ یعنی در زمانی که دیگران برای دیده‌شدن به جدال و جنجال متوسل می‌شدند، ایشان راهِ متفاوتی را برمی‌گزید: راهِ کار دیپلماتیک. 

دیپلمات بودن، بیش از هر چیز یعنی توانِ تحملِ سکوت‌های لازم، کنترلِ زمان‌بندی پیام‌ها، و فهمِ این حقیقت که گاهی یک جمله درست، از چندین موضع پرهزینه اثرگذارتر است. 

در نگاه دیپلمات‌ها، اخلاق صرفاً یک فضیلت فردی نیست؛ سرمایه‌ی عمومیِ رابطه‌هاست. وزیر أمور خارجه اسبق ما، در عمل نشان داد که اخلاق سیاسی برای او یک شعار نبود؛ بلکه چارچوب رفتاریِ مستمری بود که در تمامی عرصه‌ها خود را نشان می‌داد. پایبندی به اصول، احترام به کرامت انسانی، و پرهیز از تنگ‌نظری‌های زودگذر، سبب شد که رفتار او در سیاست خارجی، قابل اعتماد باشد؛ قابلیتی که برای مذاکره‌کنندگان و میانجی‌گران، از هر استدلالی مهم‌تر است. 

دیپلمات موفق کسی است که اختلاف‌ها را حذف نمی‌کند؛ اما پل می‌زند. ایشان دارای روحیه‌ای فراجناحی بود؛ یعنی مرزهای صرفاً گروهی را به دیوار تبدیل نکرد. در دستگاه سیاست، اختلاف نظر طبیعی است؛ اما شهید سید کمال خرازی توانست به جای گرفتار شدن در رقابت‌های جناحی، نگاه خود را به منافع ملی و تداوم اعتماد معطوف کند. همین ویژگی باعث شد، حتی در روزگاری که سیاست داخلی پرتنش بود، ایشان بتواند مسیر مذاکره و هماهنگی را هموار نگه دارد. او به جای اینکه سیاست را با برنده/بازنده تعریف کند، آن را با راه‌حل معنا می‌کرد؛ و این دقیقاً همان چیزی است که یک دیپلمات را از یک سیاستمدار صرف جدا می‌کند: دیپلمات، مدیر رابطه است، نه فقط سخنگوی موضع. 

در جهان روابط بین‌الملل، بسیاری از اختلاف‌ها بر سر کلمات نیست؛ بر سر اعتماد است. اگر طرف مقابل احساس کند طرف ایرانی نمی‌تواند به گفته‌هایش وفادار بماند یا در نیت‌ها ابهام وجود دارد، مذاکره سخت می‌شود؛ حتی اگر مواضع درست باشد. وزیر أمور خارجه اسبق در این مسیر، با صداقت خود اعتماد می‌ساخت. او به اعتبار سیاسی احترام می‌گذاشت و درک می‌کرد که هر عهد و هر پیام، اگر هزینه‌اش پرداخت نشود، در آینده برای روابط، خسارت می‌سازد. وقتی یک دیپلمات چنین رویکردی دارد، دیگر مذاکره صرفاً چانه‌زنی نیست؛ تبدیل می‌شود به سازوکاری برای کاهش سوءتفاهم‌ها و افزایش امکان همکاری. 

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های دیپلمات بودن یک شخصیت سیاسی، این است که تصمیم‌های او از دلِ راهبرد بیرون آمده باشد؛ نه از دلِ هیجان یا فشار فضای روز. اقبال و قبول ایشان نزد رهبر فقید، شهید آیت الله سید علی حسینی خامنه‌ای(ره) و زعیم عالیقدر جمهوری اسلامی، حضرت آیت الله سید مجتبی حسینی خامنه ای (حفظه الله)، بیانگر شناختی عمیق از توان دیپلماتیک و میزان وفاداری راهبردی او بود. این رابطه، صرفاً ارتباطِ سازمانی نبود؛ بلکه نوعی تطابق در نگاه و مصالح کلان بود. 

دیپلمات کسی است که هم پیام را درست منتقل می‌کند و هم می‌داند خط قرمزهای راهبردی کجاست. دیپلماسی جای تعصب‌های جناحی است، اما به معنای آن نیست که جناح‌ها نادیده گرفته شوند. دیپلمات خوب با همه می‌تواند کار کند، بی‌آنکه اسیر هیچ‌کدام شود. ایشان به‌گونه‌ای در میان جریانات سیاسی مورد احترام بود که نشان می‌داد شخصیت او یک محور مشترک داشت: مصلحت‌محوری و اعتدال در رفتار. این یعنی او نه تنها در سطح بین‌الملل، بلکه در داخل هم توانسته بود نقش یک تکیه‌گاهِ فکری را ایفا کند. 

در عرصه بین‌الملل، مقبولیت تنها با تعداد دیدارها به دست نمی‌آید. شهید سید کمال خرازی در این چارچوب، به عنوان دیپلمات قابل اتکا شناخته می‌شد. او تا آخرین لحظات حیات گرانقدرش توانست در تعامل با بازیگران مختلف، ضمن حفظ عزت و منافع کشور، از ظرفیت‌های ارتباطی برای پیشبرد اهداف استفاده کند. 

در واقع، ایشان نمونه‌ای بود از این‌که یک دیپلمات چگونه می‌تواند هم اقتدار را حفظ کند و هم قابلیت تعامل را. 

اکنون فقدان او، فقط یک سوگ شخصی یا اداری نیست؛ بلکه فقدان یک سرمایه دیپلماتیک است. فقدان کسی است که از حاشیه عبور می‌کرد، در اخلاق ریشه داشت، از جناح‌بندی های دست و پاگیر فاصله گرفت، و در نهایت، در دیپلماسی به یک زبان مشترک می‌رسید: زبانِ صداقت، احترام، مصلحت و مذاکره. 

یاد و نام او، به عنوان الگویی از دیپلماتی حرفه‌ای،اخلاق مدار و وطن‌دوست در حافظه جمعی باقی خواهد ماند. روحش شاد و راه او پررهرو باد.