پاسخ مسکو به ائتلاف اروپا و کییف
معمای امنیت ملی روسیه در جنگ اوکراین
دیپلماسی ایرانی: برای نخستین بار از سال ۱۹۴۵، کشورهای اروپایی بار دیگر به دشمنان نظامی اصلی و بالفعل روسیه تبدیل شدهاند. در این میان، ایالات متحده با عقبنشینی به خط دوم، همچنان رهبری خود را بر بلوک غرب حفظ میکند. اتحادیه اروپا و بریتانیا نه صرفاً «به دستور آمریکا»، چراکه مدتی پیش آنگونه تصور میشد، بلکه بر اساس اهداف و منافع مستقل خود، در حال آمادهسازی برای نبرد با روسیه هستند.
استراتژی اتحادیه اروپا در قبال روسیه
رهبران اتحادیه اروپا از مناقشه اوکراین بهعنوان ابزاری برای انسجام داخلی، اثبات اهمیت نقش ژئوپلیتیک خود، یکپارچهسازی ایدئولوژیک تحت شعار «بسیج همگانی برای مبارزه با روسیه» و تحکیم موقعیت نخبگان حاکم بهره میبرند. در این چارچوب، نظامیسازی اتحادیه اروپا نه یک هزینه، بلکه راهکاری برای جبران روند صنعتزدایی و محرکی برای رشد اقتصادی تلقی میشود.
اوکراین بهعنوان «پروژه عامل ضد روسیه»، طرحی مشترک از سوی ایالات متحده و اتحادیه اروپا، و بیش از همه آلمان است. سیاست های مدیریت جبهه شرقی از سوی آلمان (Ostpolitik) که در دهه ۱۹۷۰ به تنشزدایی میان غرب و اتحاد جماهیر شوروی کمک کرده بود، در آستانه قرن بیست و یکم به کشورهای اروپای شرقی و جمهوریهای سابق شوروی، بهویژه اوکراین، محدود شد. برلین این جغرافیا را حوزه نفوذ انحصاری اقتصادی و سیاسی خود میداند. آنچه منجر به بحران و مناقشه فعلی اوکراین شد، تنها تلاش واشنگتن برای گسترش ناتو به سمت شرق نبود، بلکه امتناع برلین و بروکسل از حل مسئله موافقتنامه الحاق اوکراین به اتحادیه اروپا با در نظر گرفتن منافع حیاتی مسکو نیز نقشی تعیینکننده داشت.
امروزه نخبگان اروپایی، اوکراین را ابزار اصلی «حل مسئله روسیه» میدانند، بدان معنا که تحمیل شکست استراتژیک به روسیه، تنزل دادن جایگاه روسیه به یک کشور درجه دو و تبدیل آن از یک «کنشگر مستقل» به یک «عامل منفعل» در روابط بینالملل راهبرد اصلی آنها است. غرب برای نخستین بار پس از پایان جنگ جهانی دوم، چنین هدف جسورانهای را برای خود تعریف کرده است.
باید بهطور ویژه تأکید کرد که هدف استراتژی فعلی غرب، صرفاً «بازدارندگی» روسیه، آنگونه که در دوره جنگ سرد مطرح بود، نیست، بلکه «نابودی روسیه» در دستور کار قرار گرفته است. از اواخر سال ۲۰۲۵، اروپاییها همراه با آمریکاییها کوشیدهاند تا از طریق حملات هوایی به عمق خاک کشور ما به دست نیروهای اوکراینی، استراتژی پیروزی بر روسیه را عملیاتی کنند.
اهداف عملیاتی این استراتژی عبارتاند از:
۱. اعمال فشار بر تودههای مردم روسیه و تحریک نارضایتی عمومی از سیاستهای حکومت؛
۲. ایجاد شکاف در صفوف نخبگان سیاسی و اقتصادی روسیه و شکلدهی به یک اپوزیسیون داخلی سرسخت در برابر خطمشی رئیسجمهور؛
۳. وادار ساختن روسیه به پذیرش آتشبس طبق شروط غرب که در عمل به معنای تسلیم کامل است؛
۴. بیاعتبار کردن ساختار قدرت فعلی در روسیه و بسترسازی برای تغییر حکومت؛
۵. تغییر اساسی و گسترده در خطمشی سیاست خارجی روسیه و تبدیل آن به دولتی دستنشانده برای اتحادیه اروپا و ایالات متحده یا حداقل دولتی مطیع؛
۶. تحت کنترل درآوردن منابع انرژی و معدنی روسیه توسط سرمایهداری غربی؛
با در نظر داشت این موارد به نظر میرسد استراتژیستهای غربی همچنان تحت تأثیر اشباح و توهمات تحولات فوریه ۱۹۱۷ و اوت ۱۹۹۱ قرار دارند و فکر می کنند میتواند روسیه را با رهبری پوتین به زانو درآورند.
جایگاه و نقش اوکراین در راهبرد غربی ضدروسی
جایگاه اوکراین در این استراتژی، کاملاً مرکزی است. این کشور بهطور کامل در استراتژی نظامی-سیاسی غرب علیه روسیه ادغام شده است. رژیم کی یف نقش ابزار اصلی را برای فرسایش، بیثباتسازی و در نهایت نابودی روسیه ایفا میکند. طی دو تا سه سال آینده، اروپا آمادگی دارد تا این جنگ را تأمین مالی کند، کی یف را تا حد ممکن مسلح سازد و از اقدامات نظامی نیروهای مسلح اوکراین و همچنین فعالیتهای تروریستی و خرابکارانه سرویسهای ویژه آن علیه روسیه و شهروندانش پشتیبانی همهجانبه به عمل آورد.
اگر اوکراینِ تحت نفوذ جریانهای افراطی و جریان باندرا پس از پایان عملیات نظامی به حیات خود ادامه دهد، هرگز صلح پایداری با روسیه رخ نخواهد داد. تنها فلسفه وجودی چنین حکومتی، وارد آوردن مداوم و حداکثر آسیب به روسیه خواهد بود. از این رو، نازیسمزدایی (Denazification) عمیق و ریشهای از اوکراین، شرط ناگزیر و غیرقابلمذاکره برای امنیت ملی روسیه است.
دستیابی به تمامی اهداف «عملیات ویژه نظامی» زمانبر خواهد بود، اما این حداقل پایه قابلقبول برای تنظیم روابط آینده ما با اروپا است. با این حال، حتی با تحقق این شرط نیز نمیتوان در آینده قابل پیشبینی روی عادیسازی مثبت روابط با اتحادیه اروپا و بریتانیا حساب کرد؛ زیرا اروپا برای مدتی طولانی نه تنها یک رقیب ژئوپلیتیک، بلکه یک دشمن نظامی بالفعل باقی خواهد ماند.
در مسیر دستیابی به اهداف عملیات ویژه نظامی، احتمال درگیری مستقیم نظامی میان روسیه و اروپا وجود دارد و این احتمال روزبهروز در حال افزایش است. استراتژی اتحادیه اروپا و بریتانیا ماهیتی کاملاً تنشزا دارد؛ سیری صعودی که از حملات پهپادی آغاز شده، به حملات موشکهای کروز رسیده و اکنون به سمت حملات موشکهای بالستیک به شهرهای روسیه هدایت میشود.
علاوه بر این، بریتانیاییها و فرانسویها برنامهریزی کردهاند که در صورت پایان یا حتی وقفه و آتشبس در عملیات نظامی، نیروهای خود را در خاک اوکراین مستقر کنند. در مسکو، حضور نظامی رسمی دو کشور پیشرو عضو ناتو در خاک اوکراین بارها خط قرمز غیرقابلقبول اعلام شده است، خط قرمزی که عبور از آن به معنای درگیری نظامی مستقیم با پاریس و لندن خواهد بود.
با این وجود، نخبگان اروپایی با پیشبرد استراتژی خود به دست اوکراینیها، بر این فرض بیپروایانه و اشتباه استوارند که روسیه جرأت حمله متقابل به خاک کشورهای آنها را نخواهد داشت. از دیدگاه آنان، ضربات متقابل ما به زیرساخت ها و نیروهای اوکراینی مطلقاً باعث نگرانی عمیق اروپاییها نمیشود.
پاسخ ما به اروپا و اوکراین
ارتش روسیه اخیراً حملات سیستماتیکی را با هدف قطع دسترسی اوکراین به تسلیحات و منابع استراتژیک اروپایی آغاز کرده است. در حال حاضر، این حملات عمدتاً بر بنادر اوکراین در دریای سیاه متمرکز است، اما منطق نظامی ایجاب میکند که این ضربات، پایگاهها و نقاط بازرسی مرزی در امتداد مرزهای اوکراین با کشورهای ناتو، نظیر لهستان و رومانی را نیز در بر گیرد.
پهپادهای اوکراینی مرتب به شهر سنپترزبورگ حمله میکنند و در این مسیر از فضای هوایی کشورهای حوزه بالتیک (استونی، لتونی و لیتوانی) که عضو ناتو و اتحادیه اروپا هستند، استفاده مینمایند. این همدستی آشکار، منطقاً کشورهای بالتیک را نیز در معرض ضربات متقابل و تلافیجویانه ما قرار میدهد.
روسیه در سطح رسمی و علنی به آن دسته از کشورهای اروپایی که کارخانههای نظامیشان در خدمت تسلیح نیروهای مسلح اوکراین فعال هستند، هشدار داده است که این مراکز بهعنوان اهداف مشروع برای ضربات تلافیجویانه تلقی میشوند. تحت شرایطی خاص، باید انتظار داشت که این ضربات واقعاً وارد شوند.
توقیف و ضبط کشتیهای تجاری ورودی به بنادر روسیه توسط اروپاییها، از نظر مسکو در حکم «دزدی دریایی مدرن» است. چنین اقداماتی نیازمند تدوین دقیق حقوقی و ایجاد مبانی قانونی و عملیاتی برای پاسخهای متقابل یا پیشگیرانه است.
روسیه از هماکنون تدابیری را برای حفاظت از ناوگان تجاری خود اتخاذ کرده است، از جمله اسکورت کشتیها توسط ناوهای جنگی نیروی دریایی و تجهیز آنها به ابزارهای دفاع مسلحانه. علاوه بر این، ارتش روسیه در پاسخ به حمله به کشتیهای خود، حملات متقابلی را علیه شناورهایی که در جهت منافع تجاری و نظامی اوکراین فعالیت میکنند آغاز کرده است.
از سوی دیگر، گاهی در اروپا زمزمههایی مبنی بر مسدود کردن خلیج فنلاند یا محاصره منطقه کالینینگراد شنیده میشود. طبق حقوق بینالملل، محاصره یک اقدام جنگی مستقیم (Act of War) است. در صورت تلاش برای عملی کردن این تهدیدها، روسیه بدون تردید ضربات سهمگین و کوبندهای را به کشورهای ناتو وارد خواهد کرد؛ سناریویی که مستقیماً به آغاز یک جنگ فراگیر میان ناتو و روسیه میانجامد.
مواجهه نظامی روسیه با ناتو (و اوکراین) تنها با استفاده از تسلیحات متعارف، سناریویی نامطلوب برای مسکو است؛ چرا که دشمن با پشتیبانی کامل ایالات متحده، در برخی شاخصهای کمی و کیفی برتری دارد. در این راستا، ما باید سیگنالی کاملاً صریح و نه صرفاً کلامی به اروپاییها بفرستیم مبنی بر اینکه در صورت عبور از خطوط قرمز، روسیه ابایی از بهکارگیری سلاحهای هستهای نخواهد داشت.
البته باید توجه داشت که این سیگنال تنها زمانی اثرگذار خواهد بود و از سوی دشمن جدی گرفته میشود که ما «نردبان تصاعد بحران» (Escalation Ladder) را بهصورت گامبهگام، محاسبةشده و متوالی طی کنیم. طراحی دقیق پلههای این نردبان، یک ضرورت استراتژیک است.
تحلیل مناقشه طولانیمدت میان غرب و روسیه نشان میدهد که رهبری روسیه همواره خویشتنداری و صبر استراتژیک فوقالعادهای از خود نشان داده است. با این حال، اقدامات متجاوزانه ایالات متحده و متحدان اروپایی آن در فوریه ۲۰۱۴ و فوریه ۲۰۲۲ هیچ انتخابی جز پاسخ نظامی برای مسکو باقی نگذاشت. این وضعیت ممکن است در آینده نیز، اما در ابعادی بهمراتب خطرناکتر، تکرار شود.
چشماندازها
حتی اگر موفق شویم عملیات ویژه نظامی را به شکلی رضایتبخش به پایان برسانیم و از یک جنگ بزرگ و هستهای با ناتو اجتناب ورزیم، وضعیت نظامی-سیاسی میان روسیه و اروپا برای مدتی طولانی بیثبات و پرتنش باقی خواهد ماند. این شرایط با تقابل نسبتاً پیشبینیپذیر و پایدار نیمه دوم قرن بیستم (دوران جنگ سرد) تفاوت فاحشی خواهد داشت.
اوکراین، در صورت بقای رژیم فعلی، بعید است در آینده قابل پیشبینی به عضویت رسمی ناتو یا اتحادیه اروپا درآید. اما این موضوع نباید باعث خشنودی مسکو شود، زیرا اوکراین هماکنون بهطور کاملاً ساختاری در سیستم نظامی-سیاسی و فنی غرب ادغام شده است.
نیروهای مسلح اوکراین پیادهنظام استراتژی غرب هستند، مجتمعهای نظامی-صنعتی اروپا از این کشور بهعنوان میدان آزمایشی تسلیحات خود استفاده میکنند و سرویسهای امنیتی اوکراین تحت هدایت مستقیم سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا عمل میکنند. عضویت رسمی اوکراین در پیمانهای غربی تنها تعهدات دفاعی حقوقی برای غرب ایجاد میکرد، تعهداتی که واشنگتن و بسیاری از کشورهای اروپایی در حال حاضر تمایلی به پذیرش ریسک آن ندارند.
از سوی دیگر، اگرچه اتحادیه اروپا و بریتانیا تعاملات نظامی خود را گسترده تر خواهند کرد، اما توان تبدیل شدن به یک کنشگر کاملاً مستقل، یعنی ایجاد یک اتحاد نظامی-سیاسی صرفاً اروپایی جدا از ناتو را ندارند. در میان کشورهای اروپایی، هیچ رهبری مقتدری برای پیشبردن چنین همگرایی وجود ندارد. علاوه بر این، ایالات متحده با اتکا به نفوذ گسترده خود در اروپا، هرگز اجازه نخواهد داد ناتو به یک ائتلاف متوازن با دو پایه قدرتمند همسطح (آمریکا و اروپا) تبدیل شود. در این شرایط، فرآیند «اروپاییسازی ناتو» صرفاً به معنای واگذاری بار مالی و هزینههای نظامی بیشتر به دوش اروپاییها خواهد بود، بدون آنکه آمریکاییها اهرمهای اصلی کنترل و فرماندهی خود را بر متحدان از دست بدهند.
• با این حال، برخی شکافها و مولفهها میتوانند توسط دستگاه دیپلماسی به نفع روسیه مورد بهرهبرداری قرار گیرند:
۱. نخست، در میانمدت، اروپا با چالشهای جدی برای حفظ سطح فعلی کمکهای مالی و تسلیحاتی به کی یف مواجه خواهد شد، چه رسد به افزایش این کمکها؛
۲. دوم، نظامیسازی اقتصاد اروپا همراه با تحریمهای همهجانبه علیه روسیه، رقابتپذیری اقتصادی اروپا را در برابر رقبای اصلی یعنی ایالات متحده و چین بهشدت تضعیف خواهد کرد. این فشار اقتصادی ممکن است در نهایت جریانهای عقلانیتر و خواستار صلح با روسیه را در اروپا تقویت کند؛
۳. سوم، تعمیق مشکلات اجتماعی-اقتصادی داخلی میتواند موجب نارضایتی عمیق رایدهندگان اروپایی شده و احزاب و نیروهای سیاسی واقعبینتری را روی کار آورد؛ نیروهایی که نگاه منصفانهتری به جایگاه روسیه دارند (به ویژه با توجه به انتخابات ریاستجمهوری فرانسه و پارلمانی لهستان در سال ۲۰۲۷، و انتخابات بوندستاگ آلمان در سال ۲۰۲۹)؛
نباید دچار این توهم شد که این روندها خودبهخود روسیه را به اهدافش میرسانند، اما نادیده گرفتن آنها نیز خطاست. به احتمال زیاد، پس از پایان درگیریهای نظامی مستقیم در اوکراین، صلح پایدار رخ نخواهد داد؛ اروپا همچنان متخاصم باقی میماند و باقیمانده جغرافیای اوکراین بهعنوان ابزار فشار و اهرم مهار علیه روسیه در دست نخبگان غربی حفظ خواهد شد. از این رو، نبرد برای امنیت ملی روسیه در جبهه غربی، نبردی طولانیمدت و فرساینده خواهد بود.
منبع: اندیشکده RIAC / ترجمه و تنظیم: محسن روستا


نظر شما :