الگوی بقای تاکتیکی اردوغان با نیرنگ علیه ایران

دیپلماسی ایرانی: آنارشی حاکم بر نظام بین‌الملل در چند سال اخیر به‌ویژه فوریه ۲۰۲۲ و تهاجم روسیه به اوکراین که با عملیات طوفان الاقصی حماس علیه اسرائیل، تهاجم اسرائیل به غزه، لبنان و کشتار مرم این مناطق و در نهایت تهاجم به ایران در خرداد و اسفند 1404 تقویت شده، الگوی بقای تاکتیکی را در دستورکار سیاستگذاران ارشد قرار داده است.   

در سیاستگذاری خارجی کنشگرا، الگوی بقای تاکتیکی در بستر آشوبناک جهان بر الگوی بقای راهبردی چیره شده و بازیگران نظام جهانی با رازهای بقا و فنا درگیر می‌شوند. راز بقا در جهان برآشفته اگر چه راهبرد بقا نامیده می‌شود، اما روند و رویکردی تاکتیکی دارد.

تاکتیک‌ها که یک راهبرد را شکل داده، پیروز یا شکست خورده می‌سازند. همین تاکتیک‌ها می‌توانند سرعت تصمیم گیری و تغییر سیاست یا چرخش سیاستگذاری را برای بازیگران نظام بین الملل، آسان‌تر سازند. الگوی چرخش سیاست بسیاری از بازیگران در وضعیت کنونی بر تاکتیک‌ها به‌ویژه بقای تاکتیکی استوار است.

بقای تاکتیکی که سیاست اعلامی یک بازیگر را ناسازگار با سیاست اعمالی آن برساخته و سیاستگذاران را در دام نیرنگ برخی رهبران قرار می‌دهد.

روند و رویکرد دولت ترکیه در سیاست منطقه‌ای که بر ژئوپلیتیک بازآفرینی امپراتوری پیشین بنا شده، بقای راهبردی هژمونی ترکیه را با مؤلفه‌های بسیاری از الگوی بقای تاکتیکی نشان می‌دهد که برخلاف نمای فریبنده آن در تقابل با اسرائیل، گونه‌ای از خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل را برساخته است.   

خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل که بر دگرگونی نظم آسیای جنوب غربی با تمرکز بر ناتوانی ایران بنیان شده را می‌توان در محورهای زیر بررسی کرد:  

یکم – نیرنگ جنگ اردوغان و نتانیاهو: اردوغان سال‌هاست الگوی حکمرانی خود را بر نیرنگ استوار کرده و این الگو را در سیاست خارجی دولتش نیز دنبال می‌کند. الگوی نیرنگ که سیاست اعلامی آن با سیاست اعمالی آن ناسازگار بوده و سیاست اعلامی دولت ترکیه، دورغی بیش نیست.

دولت اردوغان در سال‌های گذشته در چارچوب سیاست اعلامی خود، تلاش داشته خود را در مقابله و ستیز دیپلماتیک و رسانه‌ای با دولت نتانیاهو نمایش دهد. روند ستیز اردوغان با دولت نتانیاهو که تنها یک کنش رسانه‌ای بوده و رویکردی تاکتیکی از سیاستگذاری خارجی نیرنگ‌ساز اردوغان است.

نیرنگ رویکرد تاکتیکی ستیز رسانه‌ای اردوغان با نتانیاهو، زمانی شفاف‌تر می‌شود که اردوغان و دولتمردانش تنها بر ستیز رسانه‌ای علیه نتانیاهو تمرکز داشته و ماهیت ستیزه‌گرای دولت صهیونیست در منطقه را چندان مورد پرسش و سرزنش قرار نمی‌دهند!

گویا رجب طیب اردوغان تنها با شخص بنیامین نتانیاهو مشکل دارد و اصل دولت اسرائیل همسو با چارچوب راهبرد تهاجمی ترکیه و اردوغان است.    

دوم – ساده اندیشی ایران: سیاستگذاران، سیاستمداران و بلکه برخی علمای دینی و مذهبی ایران همواره دچار گونه‌ای بیماری خوش خیالی و ساده اندیشی هستند که خیلی زود با کوچک‌ترین نشانه یک رویداد، تمام سیاست‌ها، منابع و منافع راهبردی خود را فدای آن می‌کنند!

از زمان برآمدن اردوغان در سپهر سیاسی و اجتماعی ترکیه در 2003 تاکنون، هر گاه وی در چارچوب نیرنگ سیاست اعلامی خود سخنی در حمایت از اصول دینی یا ستیز با اسرائیل داشته، ایرانیان به‌ویژه سیاستگذاران و سیاستمداران ساده اندیش و زودفریب، دچار اشتباه شده و به ستایش اردوغان پرداختند. 

در چند ماه اخیر با وجود پیشنه نیرنگ‌های ضد ایرانی اردوغان، برخی جریان‌های سیاسی ساده اندیش بار دیگر بر همراهی اردوغان با ایران تمرکز نموده و با برجسته‌سازی خبر: «حمایت هوایی ترکیه از ایران در صورت حمله زمینی اسرائیل و کردها به ایران»1، سبب فراموشی راهبرد ناتوان‌سازی ایران در چارچوب خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل شدند!    

سوم – خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل: زودباوری و ساده اندیشی سیاستگذاران، سیاستمداران و کارشناسان ایرانی در برابر نیرنگ دولت اردوغان که الگوی ساده‌لوحی سیاستگذاران ایران را برساخته، خسارات جبران‌ناپذیری به منابع قدرت و منافع راهبردی ایران وارد ساخته که وضعیت کنونی کشور زیر تهاجم ایالات متحده امریکا و اسرائیل را می‌توان پیامد همین ساده اندیشی از خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل دانست.

جلوه‌های الگوی خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل را می‌توان چنین گزینش کرد:

۱- دخالت ترکیه در اعتراضات بهار عربی و تلاش برای سرنگونی دولت‌های عرب 

۲- سیاست تهاجمی علیه محور مقاومت در چارچوب بهار عربی به‌ویژه علیه سوریه و عراق

۳- تلاش فراگیر برای سرنگونی دولت بشار اسد با دعوت از ناتو و امریکا برای تهاجم به سوریه

۴- شکل‌دهی و تقویت سازمان‌های تروریستی مانند: داعش، جبهه النصره و ...

۵- ادعای تجزیه ایران به‌ویژه آذربایجان ایران و واگذاری آن به جمهوری آذربایجان

۶- ادعای مناطق مرزی ایران برای ترکیه و رود ارس برای جمهوری آذربایجان با افزایش تنش میان ایران و آذربایجان

۷- برسازی کریدور زنگزور - سیونیک ارمنستان و قطع ارتباط زمینی ایران با ارمنستان و قفقاز

۸- سرنگونی دولت بشار اسد و واگذاری آسمان سوریه به اسرائیل برای تهاجم فراگیر و آسان به ایران

۹- ادامه تجارت با اسرائیل در دو سال گذشته با وجود ادعای اردوغان پیرامون تحریم اسرائیل در حمایت از فلسطین

۱۰- ایجاد ده‌ها پایگاه نظامی در خاک عراق و فشار بر دولت همسو با ایران

۱۱- ترانزیت نفت جمهوری آذربایجان به اسرائیل همزمان با تهاجم سخت اسرائیل و ایالات متحده به ایران2 

۱۲- ادعای مشارکت در مین روبی تنگه هرمز و بازگشایی تنگه از سوی اردوغان در همراهی با امریکا

و...

*

سیاست خارجی ترکیه به رهبری اردوغان که بر الگوی بقای تاکتیکی بنا شده، چرخش سیاست‌ها و تغییر چهره از سیاست اعلامی به سیاست اعمالی را برای سیاستگذاران این کشور آسان کرده است. الگویی که تاکتیک‌های بسیار ناساز با یکدیگر را همزمان در سیاستگذاری خارجی ترکیه اجرایی می‌کند.

تاکتیک‌های ناهمساز ادعای حمایت از فلسطین همزمان با تجارت فراگیر با اسرائیل از سوی دولت اردوغان. ادعای حمایت از ایران مقابل تهاجم زمینی اسرائیل همزمان با ادعای مشارکت در بازگشایی تنگه هرمز از سوی اردوغان.

ریشه چنین سیاست نیرنگی را می‌توان در پیشینه تاریخی دولت عثمانی و شکلگیری بحران فلسطین از همان زمان کنکاش نمود که نقطه آغاز بحرانی جهانی است.

سیاستگذاران ایرانی که در دو دهه گذشته در دام نیرنگ بقای تاکتیکی اردوغان گرفتار بودند، می‌بایست بدانند که رویکرد روابط دولت اردوغان و اسرائیل در چارچوب الگوی خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل قابل تحلیل است.

خدمات متقابلی که اردوغان را همچنان در قدرت نگاه داشته و اسرائیل را قادر به تهاجم فراگیر و برتری نسبی بر ایران کرد. این الگوی خدمات متقابل بر راهبرد ناتوان‌سازی ایران در مناسبات قدرت آسیای جنوب غربی و برسازی نظم نوین منطقه‌ای استوار شده و تنها مشکل اردوغان با نتانیاهو می‌باشد و نه با سیاست تهاجمی اسرائیل.

سیاستگذاران ایرانی در دو دهه گذشته در دام نیرنگ تاکتیکهای بقای اردوغان گرفتار شده و خدمات متقابل اردوغان و اسرائیل را با ساده اندیشی ستیز رسانه ای اردوغان و نتانیاهو پنهان کرده اند. امیدواریم سیاستگذاری خارجی ایران از دام سیاستگذاران ساده اندیش و سیاست‌های واکنشی در فردای جنگ کنونی رها شود.

منابع: 

1- https://www.al-monitor.com/originals/2026/07/irans-araghchi-reveals-turkeys-role-thwarting-kurdish-offensive
2- https://www.forbes.com/sites/kensilverstein/2026/04/19/the-oil-pipeline-behind-erdoans-anti-israel-rhetoric