محدودیت‌های فناورانه در مسیر ارمنستان برای گسست از روس‌اتم

نویسنده: دکتر ایلیا روبانیس (دکتری از انستیتوی دانشگاهی اروپا، فلورانس) همکار ارشد در انستیتوی روابط بین‌الملل آتن (IDIS) و بنیاد آلیثیا، بوستون است. کار اطلاعات تجاری او حوزه‌های انرژی و امنیت را پوشش می‌دهد و مبتنی بر اطلاعات انسانی (HUMINT) و تحلیل استراتژیک در سراسر اروپا و مناطق خاورمیانه و شمال آفریقا است.

دیپلماسی ایرانی: ارمنستان باید مسیر فناوری هسته‌ای خود را برگزیند. این کشور با درآمد متوسط رو به بالا در قفقاز جنوبی، برای بیش از ۳۰ درصد از ترکیب انرژی خود به انرژی هسته‌ای وابسته است؛ ساخت یک نیروگاه جدید یک دهه زمان می‌برد.² به نظر می‌رسد ایروان مصمم است بهره‌برداری از نیروگاه هسته‌ای متسامور را تا حد امکان تمدید کند، احتمالاً تا ۲۰۳۶. تصمیم دربارهٔ آنچه پس از آن روی می‌دهد، باید تا پایان ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷ گرفته شود.³ مقالهٔ حاضر به بررسی عوامل فناورانه، سیاسی و اقتصادی می‌پردازد که ارمنستان باید هنگام بررسی فاصله گرفتن از تعهد دیرینهٔ خود به فناوری روس‌اتم، آن‌ها را مدنظر قرار دهد.

در سطح نظری و به‌صورت غیررسمی، دیپلمات‌ها استدلالی از نظر فناورانه بی‌طرف و هماهنگ با سیاست خارجی چندوجهی ایروان مطرح می‌کنند و در جلسات توجیهی خود می‌گویند که دولت در حال بررسی گزینه‌های کره‌ای، چینی، فرانسوی و همچنین آمریکایی و روسی است. در اظهارات رسمی، تنها گزینهٔ مورد بحث، فناوری تجربی راکتورهای کوچک مدولار (SMR) آمریکا است.⁴ بیش از ۱۲۰ طراحی برای SMRها وجود دارد که از نظر اندازه متفاوت‌اند و می‌توانند ۲۰ تا ۲۰۰ مگاوات الکتریکی (MWe) برق تولید کنند.⁵ در حالی که سرمایه‌گذاری خطرپذیر در آمریکا می‌تواند میلیاردها دلار روی فناوری جدید و آزمایش‌نشده شرط‌بندی کند، اندازهٔ اقتصاد ارمنستان چنین ریسک‌هایی را از اساس خطرناک می‌سازد. تنها استدلالی که می‌تواند مسیر فناورانهٔ آمریکا را توجیه کند، استدلالی ژئوپلیتیکی است و شاید ارمنستان تجمل انتخاب مسیری را نداشته باشد که با محدودیت‌های بودجه‌ای و فنی همراه نباشد. می‌توان گفت ایالات متحده نتوانسته است با کاهش ریسک، ارزش پیشنهادی فناورانهٔ خود را به سطحی برساند که تغییر مسیر بنیادین ارمنستان را امکان‌پذیر کند.

انتخاب دوگانهٔ ارمنستان

هدف سیاست‌گذاری ارمنستان اغلب به‌روشنی بیان می‌شود: کاهش وابستگی هسته‌ای خود به روسیه. تا پایان عمر عملیاتی نیروگاه هسته‌ای متسامور، حداکثر تا ۲۰۳۶، ارمنستان می‌خواهد هم تنها نیروگاه هسته‌ای قفقاز جنوبی را حفظ کند و هم به یک شریک فناورانهٔ جایگزین روی آورد.⁶ در عمل، اگر نه در اصل، این هدف یک انتخاب فناورانهٔ دوگانه را پیش می‌کشد: آمریکایی یا روسی.

کنسرسیوم کره‌ای که برای توسعهٔ نیروگاه‌های هسته‌ای در اروپا (KHNP) – در جمهوری چک، اسلواکی و لهستان – پیشنهاد ارائه کرده، مجموعه‌ای از داستان‌های موفقیت در اختیار ندارد و در مواردی در برابر شریک فناورانهٔ آمریکایی خود، وستینگ‌هاوس، کنار رفته است.⁷ دلیل دوم، به گفتهٔ دکتر آرا مارجاریان، یکی از برجسته‌ترین مهندسان هسته‌ای و کارشناسان سیاست انرژی ارمنستان، این است که ژنراتورهای کره‌ای به‌سادگی بیش از حد بزرگ‌اند؛ انتقال آن‌ها به ارمنستانِ محصور در خشکی از نظر لجستیکی امکان‌پذیر نیست.⁸ گزینهٔ چینی نیز به‌طور جدی مدنظر نیست. مشارکت چین در توسعهٔ راکتورهای تحت فشار اروپایی (EPR) در بریتانیا به اعتبار فنی خود چین و شرکای فرانسوی آن لطمه زده است. با این حال، از آنجا که چین در حال ساخت مراکز داده و اعتبارسنجی فناوری SMR خود است، این احتمال وجود دارد که در آینده، مقیاس تولید آن بتواند راهی برای ورود به بازار اروپا باز کند.

فراتر از بریتانیا، نقص‌های طراحی و سرریز هزینه‌های شرکت Électricité de France (EDF) اعتبار پروژه‌های نیروگاه‌های EPR با طراحی فرانسوی را در فنلاند، فرانسه و چین خدشه‌دار کرده است.⁹ تا به امروز، فرانسه مجموعهٔ معتبری از پروژه‌های توسعهٔ بین‌المللی در اختیار ندارد. گرچه سفیر فرانسه در ارمنستان از نیروگاه متسامور بازدید کرده و مقام‌ها احتمال همکاری با فراماتوم، یکی از زیرمجموعه‌های EDF، را مطرح می‌کنند، هیچ شاهدی از یک ارزش پیشنهادی متقاعدکننده وجود ندارد.¹⁰ بنا به گفتهٔ دکتر مارجاریان، تنها پیشنهادی که در صورت عدول ارمنستان از پیشنهاد شرکت دولتی انرژی اتمی روس‌اتم، که معمولاً شامل توافق‌های بازخرید سوخت مصرف‌شده است، در دست بررسی قرار دارد، مربوط به مدیریت پسماند است. با این حال، به گفتهٔ دکتر توا مایر، دانشیار ژئوپلیتیک در دانشگاه آلزاس، فرانسه حتی نمی‌تواند یک توافق کامل برای پردازش سوخت مصرف‌شده ارائه دهد، زیرا هم قوانین فرانسه و هم مقررات اتحادیهٔ اروپا واردات پسماند هسته‌ای بین‌المللی را ممنوع کرده‌اند.¹¹ ارمنستان در این صورت ناگزیر خواهد بود زیرساخت ملی اختصاصی برای ذخیره‌سازی سوخت مصرف‌شده ایجاد کند؛ زیرساختی که از سرمایه‌برترین انواع زیرساخت در جهان است.

تنها فناوری‌ای که در ارمنستان به‌عنوان جایگزین پیشنهاد دائمی روس‌اتم مدنظر است، SMRهای آمریکایی هستند؛ آن هم در شرایطی که این فناوری هنوز در مرحله آزمودن است. NuScale نخستین و تنها شرکت آمریکایی است که طراحی SMR آن توسط کمیسیون تنظیم مقررات هسته‌ای آمریکا تأیید شده است.¹² در تئوری، مزیت رقابتی این فناوری آن است که SMRها در کارخانه و خارج از سایت مونتاژ می‌شوند و در مدت کوتاه‌تری تحویل داده می‌شوند و می‌توانند همگام با ظهور تقاضا به آن پاسخ دهند، بدون آنکه بار اضافی بر شبکهٔ عمومی تحمیل کنند. اگر این فرض در عمل محقق می‌شد، سرمایه‌گذاری در SMRها به سرمایهٔ اولیهٔ کمتری نیاز داشت، پروژه‌ها از نظر تأمین مالی جذاب‌تر می‌شدند و به زمین کمتری نیاز داشتند.

هیچ‌یک از این مزایا در عمل محقق نشده است. نیروگاه آزمایشی NuScale در یوتا به دلیل سرریز هزینه‌ها متوقف شده است؛ پروژهٔ رومانی با چالش‌هایی از همین دست روبه‌روست؛ پروژهٔ لهستان نیز موفق به دریافت مجوز نشده است.¹³ گرچه رومانی در ظاهر همچنان متعهد است، نخست‌وزیر ایلیه بولویان پیشنهاد کرده که ازسرگیری توسعه مستلزم تدوین یک طرح مالی قابل‌قبول است که انرژی تولیدی را رقابت‌پذیر کند. مشخص نیست که آیا می‌توان چنین پیشنهادی را تدوین کرد یا خیر. با توجه به هزینهٔ برآوردی ۷ میلیارد دلار، ارائهٔ یک ارزش پیشنهادی متقاعدکننده همچنان نامحتمل است.¹⁴ ارزش پیشنهادی هسته‌ای آمریکا با همان میزان سرمایه، نصف ظرفیتی را ارائه می‌دهد که روس‌اتم عرضه می‌کند.

توافق‌نامه‌های بخش ۱۲۳ ارمنی – آمریکایی، که عنوان خود را از بخش ۱۲۳ قانون انرژی اتمی آمریکا مصوب ۱۹۵۴ گرفته‌اند و در فوریهٔ ۲۰۲۶ میان جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، امضا شدند، به گفتهٔ دکتر امیلی هالند، مدیر برنامهٔ اوراسیا در انستیتوی تحقیقات سیاست خارجی در برلین، چیزی بیش از یک یادداشت تفاهم نیستند. تعهد ۵ میلیارد دلاری برای تأمین مالی صادرات فناوری و متعاقباً ۴ میلیارد دلار برای نگهداری فنی بلندمدت فناوری SMR ساخت آمریکا، بیش از آنکه تعهدی سیاستی به سیاست صنعتی باشد، نشان‌دهندهٔ بلندپروازی سیاسی است.¹⁵ این توافق هیچ عنصر کاهندهٔ ریسکی را که واشنگتن آن را تضمین کرده باشد، مانند بسته‌ای از وام‌های کم‌بهره، کمک‌های بلاعوض یا ضمانت‌های وام، دربرنمی‌گیرد. همان‌طور که دکتر مایر اشاره می‌کند، ارزش پیشنهادی فناوری SMR آمریکا بر فناوری اثبات‌نشده‌ای استوار است، بدون زنجیرهٔ ارزش مستقر برای تأمین سوخت و با هزینهٔ توسعه‌ای به‌مراتب بیشتر به‌ازای هر کیلووات‌ساعت تحویلی. هیچ‌کس در صنعت هسته‌ای انتظار ندارد فناوری SMR آمریکا پیش از پنج یا شش سال دیگر در دسترس باشد و سرریز هزینه‌ها در یوتا، رومانی و لهستان نیز دلسردکننده است.

به گفتهٔ سباستین استیر، از نویسندگان گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان، روس‌اتم، به‌ویژه پس از فاجعهٔ فوکوشیما که سرمایه‌گذاری انجام‌شده در این بخش را در سراسر غرب تحلیل برد، به‌عنوان رهبر بی‌چون‌وچرای صنعت هسته‌ای غیرنظامی سربرآورده است.¹⁶ 

روس‌اتم هزینهٔ قابل پیش‌بینی، فناوری آزمایش‌شده، تأمین مالی آسان و بند قراداد بازخرید سوخت مصرف‌شده را به‌عنوان استاندارد ارائه می‌دهد. این موضوع در بستر ارمنستان قابل‌توجه است، زیرا هفت میلیارد دلار دو سوم کل بودجهٔ سالانهٔ دولت ایروان را تشکیل می‌دهد.¹⁷ با این حال، کارشناسان شرکت آمریکایی سارجنت اند لاندی در مهٔ ۲۰۲۶ از ایروان بازدید کردند و مطالعهٔ امکان‌سنجی مقدماتی آن‌ها نشان داد که امکان جایگزینی نیروگاه هسته‌ای متسامور با راکتورهای مدولار آمریکایی (SMR) وجود دارد. این همان شرکتی است که از طراحی مهندسی و توسعهٔ خوشه‌ای متشکل از شش ماژول NuScale در رومانی پشتیبانی کرده است؛ پروژه‌ای که تا به امروز از نظر مالی ناممکن به نظر می‌رسد.¹⁸

در واقع، استقرار فناوری SMR آمریکا در رومانی، تنها کشور اروپایی با زنجیرهٔ ارزش هسته‌ای کاملاً متنوع و متکی بر فناوری کندوی کانادا (Canada Deuterium Uranium) ــ که به‌طور منحصربه‌فرد با اورانیوم خام و غنی‌نشده کار می‌کند ــ نتیجه‌ای معکوس خواهد داشت. در این بستر، استقرار فناوری SMR آمریکا نه‌تنها پرهزینه است، بلکه رومانی را در معرض وابستگی احتمالی به روس‌اتم برای سوخت اورانیوم غنی‌شده قرار می‌دهد؛ سوختی که در حال حاضر در رومانی استفاده نمی‌شود. به هر حال، چین و روسیه تنها کشورهایی هستند که به‌ترتیب در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۱ فناوری SMR را مستقر کرده‌اند.¹⁹

چرایی بررسی راکتورهای کوچک و میکرو مدولار در ارمنستان

به گفتهٔ دکتر سرگئی سوخانکین، همکار ارشد بنیاد ساراتوگا و بنیاد جیمزتاون، پلتفرم‌های آمریکایی از نظر تجاری اثبات‌شده نیستند و فناوری SMR آمریکا بیش از آنکه فناوری آمادهٔ استقرار باشد، به آینده تعلق دارد.²⁰ استدلالی که در جریان گفت‌وگوی ایروان ۲۰۲۶ به نفع پذیرش فناوری SMR آمریکا مطرح شد و تحلیلگران اندیشکده‌های ارمنی نیز جداگانه آن را بازتاب دادند، اغلب ماهیتی ژئوپلیتیکی دارد.²¹ در بستر ژئوپلیتیکی کنونی، غلبهٔ روس‌اتم در بخش هسته‌ای غیرنظامی امنیتی‌سازی شده است و تهدید تسلیحاتی‌سازی را برجسته می‌کند؛ تهدیدی که در بخش نفت و گاز به فعلیت درآمده است.²² با این حال، اجماع میان تمام کارشناسانی که برای این تحلیل با آن‌ها مصاحبه شده است، این است که اگرچه تسلیحاتی‌سازی وابستگی فناورانه به روسیه ممکن است، اما تا به امروز در حد نظری باقی مانده است. روس‌اتم همواره کوشیده است شهرت خود را به‌عنوان یک شریک انرژی قابل‌اعتماد حفظ کند و این شرکت تاکنون هرگز سوخت یا تجهیزات هسته‌ای را برای اعمال نفوذ بر سیاست امنیتی قطع نکرده است.

بنابراین، روس‌اتم صنعتی ۱۸ میلیارد دلاری را مدیریت می‌کند که سفارش‌های جهانیِ در حال افزایش آن شامل ۳۳ واحد نیروگاه هسته‌ای در بلغارستان، مجارستان، اسلواکی، ترکیه، بنگلادش، هند، قزاقستان، ایران، بورکینافاسو، مالی و دیگر کشورها می‌شود. گسترش زنجیره‌های ارزش هسته‌ای روسیه موجب ایجاد صرفه‌های مقیاس برای تولید سوخت اورانیوم غنی‌شده شده و بدین‌ترتیب وابستگی‌های جانبی حتی برای ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و اتحادیهٔ اروپا پدید آورده است.²³ این موضوع بالقوه اهرمی دیپلماتیک عمده است، اما اهرمی که تاکنون استفاده نشده است. اگرچه روس‌اتم بخشی از مجموعهٔ نظامی-صنعتی روسیه است، کرملین اقدامی برای تکرار استراتژی نفت و گاز خود در توسعه یا نگهداری نیروگاه‌های هسته‌ای یا تأمین سوخت هسته‌ای انجام نداده است.²⁴ در سراسر اروپا، شاید تا حدی به دلیل آینده‌نگری سیاستی، از وقوع حوادث بزرگ جلوگیری شده است. اوکراین اقداماتی یک‌جانبه برای گسست از وابستگی فناورانهٔ خود به سوخت روسی انجام داده است.²⁵ به‌تدریج، ارزش پیشنهادی فناورانهٔ روس‌اتم ماهیتی ترکیبی‌تر پیدا می‌کند و به زیرسامانه‌های فرانسوی و چینی متکی می‌شود. این بین‌المللی‌شدن بدان معناست که تسلیحاتی‌سازی مهندسی کمتر محتمل می‌شود.

از منظر سیاسی، ایروان دلایل موجهی برای احتیاط فعالانه در برابر اتکای یک‌جانبه به روس‌اتم دارد. دولت ارمنستان در ژوئن ۲۰۲۵ شبکهٔ توزیع برق کشور را ملی اعلام کرد و مجوز سامول کاراپتیان، الیگارش روسی-ارمنی، را لغو کرد؛ در آن زمان، این برداشت رایج بود که ایروان گام‌هایی به سوی یک گسست استراتژیک برمی‌دارد.²⁶ منشور مشارکت استراتژیک ارمنستان با ایالات متحده در ژانویهٔ ۲۰۲۵ قرار بود این پیام را بفرستد که ایروان در حال فاصله گرفتن از «خارج نزدیک» روسیه است.²⁷ این برداشت با این واقعیت تقویت شد که کاراپتیان رهبری جبههٔ مخالف را به‌دست گرفت و انتخابات مجلس ۷ ژوئن ۲۰۲۶ را به‌صورت رقابتی میان شرق و غرب قاب‌بندی کرد.²⁸ روسیه همواره به ایروان هشدار داده است که چرخش به سمت غرب پیامدهای اقتصادی شدیدی، با اشاره‌های صریح به امنیت انرژی این کشور، خواهد داشت.²⁹ با این حال، بیشتر این اشاره‌ها به قیمت‌های یارانه‌ای گاز طبیعی ارائه‌شده توسط گازپروم مربوط است تا سوخت هسته‌ای. در چنین بستری است که دولت ارمنستان به دنبال راه‌هایی برای محافظت از امنیت انرژی خود است.³⁰

در حالی‌که دولت ارمنستان اذعان دارد که انرژی هسته‌ای عنصری حیاتی در ترکیب انرژی این کشور است و خواهد ماند، وابستگی یک‌جانبه به روس‌اتم می‌تواند ریسک سیاسی قابل‌توجهی ایجاد کند.³¹ با این حال، مجارستان، بلغارستان و اوکراین استراتژی جایگزینی برای پوشش ریسک انرژی در پیش گرفته‌اند و از تنوع‌بخشی به تأمین سوخت هسته‌ای برای کاهش ریسک‌های ژئوپلیتیکی مرتبط با وابستگی به روسیه استفاده می‌کنند. به گفتهٔ دکتر سوخانکین، واقع‌بینانه‌ترین انتظار در مقطع کنونی این است که ارمنستان به بهره‌برداری از واحدهای طراحی‌شدهٔ روسی ادامه دهد و در عین حال به سوخت وستینگ‌هاوس و فراماتوم روی آورد. این کار وابستگی هسته‌ای به روسیه را به‌کلی از میان نمی‌برد، اما می‌تواند پرتکرارترین و حساس‌ترین بُعد وابستگی سیاسی را کاهش دهد.

ایروان انگیزهٔ دیگری نیز برای ایجاد پیوندهای فناورانهٔ نزدیک‌تر با واشنگتن دارد. یک شرکت ارمنی-آمریکایی مجوز صادرات ایالات متحده را برای ده‌ها هزار تراشهٔ هوش مصنوعی (AI) پیشرفتهٔ آمریکایی (NVIDIA GB200 GPU) با چشم‌انداز ایجاد بزرگ‌ترین هاب محاسباتی میان اروپا و آسیای مرکزی در ایروان دریافت کرده است.³² در این همکاری، NVIDIA معماری GPU را فراهم می‌کند و بانک‌های سیستمی ارمنستان سرمایه را تأمین می‌کنند.³³ چشم‌انداز ارائهٔ ظرفیت ۵۰٬۰۰۰ GPU به این معناست که ارمنستان خوشه‌ای در تراز OpenAI/Microsoft، Google/DeepMind، Meta و Amazon راه‌اندازی خواهد کرد. این پروژه انرژی‌بر است و به ۰٫۳ تا ۰٫۶ تراوات‌ساعت در سال نیاز دارد؛ رقمی قابل‌مقایسه با مصرف شهری میان‌مقیاس مانند گیومری یا وانادزور.³⁴ این مسئله این پرسش را پیش می‌کشد که این ظرفیت اضافی از کجا تأمین خواهد شد. راکتورهای هسته‌ای کوچک در ایالات متحده به‌عنوان منبعی ایدئال از انرژی پایه برای مراکز داده بازاریابی می‌شوند که هم قابل‌اعتماد است و هم ردپای کربنی پایینی دارد.³⁵ سرمایه‌گذاری در این فناوری توسط غول‌های فناوری مانند آمازون، گوگل و مایکروسافت پیش برده می‌شود و مستقیماً با این اذعان همراه است که توسعهٔ شبکه و رشد انفجاری تقاضا برای انرژی پایه نمی‌تواند همگام با زیرساخت موجود پیش برود.³⁶

در حالی که SMRهای آمریکایی به بلوغ فناورانه یا، در واقع، به یک بستهٔ «کاهندهٔ ریسک» رقابت‌پذیر در برابر رهبری روسیه در بخش هسته‌ای غیرنظامی نرسیده‌اند، آنچه در میان است امنیت عرضه است.³⁷ با توجه به جهش کنونی تقاضای انرژی، انرژی هسته‌ای شاید تنها مسیر شدنی برای حفظ سیاست صنعتی آمریکا در مسیر خود باشد، به‌ویژه در حوزهٔ اقتصاد داده و هوش مصنوعی. در بستر ارمنستان و با در نظر گرفتن ماهیت فوری تصمیم‌های سیاست انرژی و فشار برای افزایش عرضهٔ پایه، واقع‌بینانه‌ترین سناریو استفاده از فناوری آزمایش‌شدهٔ هسته‌ای غیرنظامی روسیه است، شاید در ترکیب با یک منبع جایگزین سوخت هسته‌ای. افزون بر این، هم SMRهای روسی و هم نیروگاه‌های راکتور آب‌سبک تحت فشار روسیه به‌طور فزاینده‌ای ماهیتی ترکیبی می‌یابند و برای سامانه‌های فرماندهی و کنترل و واحدهای توربین به نهاده‌های چینی و فرانسوی متکی می‌شوند.³⁸ به گفتهٔ دکتر مایر و دکتر مارجاریان، ارزش پیشنهادی روس‌اتم در مجارستان و ترکیه، توربین‌های EPR فرانسوی را در خود یکپارچه کرده است.³⁹ به‌همین‌سان، محفظه‌های میزبان SMRهای روسی در چین ساخته می‌شوند. این دیگر تنها فناوری روسی نیست.

نتایج

۱. اجماع تحلیلگرانی که برای این مقاله با آن‌ها مصاحبه شده است این است که ارزش پیشنهادی روس‌اتم از منظر سیاست صنعتی قابل رقابت نیست، به‌ویژه با توجه به عناصر منحصربه‌فرد بازخرید سوخت مصرف‌شده و تأمین مالی آسان. ارزش پیشنهادی فناورانهٔ روس‌اتم هم از نظر هزینهٔ توسعه و هم از نظر هزینهٔ عملیاتی برتر از هر یک از رقبای خود است. اگرچه ممکن است در آینده توانایی روس‌اتم برای ارائهٔ اعتبار به کشورها پایدار نباشد، روسیه در حال حاضر شریک هسته‌ای مطلوب برای کشورهای با درآمد پایین و متوسط است.

۲. هیچ سود آشکاری برای کشورهایی که هزینهٔ کاستن از ریسک سرمایه‌گذاری خصوصی در فناوری تجربی SMR آمریکا را می‌پذیرند، مانند رومانی، لهستان یا در واقع ارمنستان، وجود ندارد. ثبات اقتصادی و امنیت انرژی ارمنستان با تعهد به فناوری SMR بدون تضمین بازخرید سوخت مصرف‌شده یا زنجیرهٔ ارزش ایمن تأمین سوخت هسته‌ای، مستقیماً تضعیف خواهد شد. با توجه به وابستگی کشور به انرژی هسته‌ای و جهش پیش‌بینی‌شده در تقاضای برق پایه، اتکا به فناوری SMR آمریکا به‌لحاظ سیاسی عقلایی اما از نظر اقتصادی ناممکن است. از این منظر، تنها فناوری آزمایش‌شده‌ای که بتوان آن را جایگزینی برای ارزش پیشنهادی روس‌اتم در نظر گرفت، فناوری کاناداییِ آزموده‌شده در رومانی است.

۳. تنها اقدامی که ارمنستان می‌تواند برای پوشش ریسک وابستگی یک‌جانبهٔ خود به روس‌اتم انجام دهد، در نظر گرفتن یک منبع جایگزین برای تأمین سوخت هسته‌ای، با همکاری وستینگ‌هاوس است. این یک زنجیرهٔ تأمین آزمایش‌شده است که بلغارستان، اوکراین و مجارستان نیز آن را برگزیده‌اند. به گفتهٔ دکتر مارجاریان، این کار همچنان پرسش توسعهٔ منابع انسانیِ قادر به کار در زنجیره‌های ارزش متفاوت را بی‌پاسخ می‌گذارد، اما این ریسک قطعاً مدیریت‌پذیرتر از یک تغییر کامل فناورانه است.

۴. قفقاز جنوبی دیگر زیر سیطرهٔ یک قدرت نظامی واحد نیست. از این منظر، «قفل‌شدگی‌های» فناورانه و نفوذ اقتصادی عواملی هستند که احتمالاً به‌لحاظ دیپلماتیک اهمیت خواهند یافت. در حالی که ایالات متحده ممکن است ارمنستان را نقطهٔ ورودی برای فضای پساشوروی ببیند، بدون یک ارزش پیشنهادی کامل که شامل مدیریت سوخت و اعتبار توسعه باشد، صنعت SMR آن بعید است بتواند در منطقه جای پایی به‌دست آورد. ارمنستان تحت فشار است تا از لبهٔ پرتگاه تأمین انرژی دوری کند و با وضعیت کنونی بازار هسته‌ای غیرنظامی، هیچ مسیر فناورانهٔ هسته‌ای آمریکاییِ قابل‌قبولی وجود ندارد. با این حال، این بدان معنا نیست که ایروان مسیری برای پوشش ریسک‌های ژئوپلیتیکی یا حتی تنوع‌بخشی به تأمین سوخت هسته‌ای خود ندارد.

پانویس‌ها (ترجمه‌شده)

² Nuclear Engineering International, Armenia opts for SMRs, February 2026; Anna Vardanyan, The future of nuclear energy in Armenia: debate, risks and strategic choices around the Metsamor Nuclear Power Plant, New Eastern Europe, April 2026; Lilit Shahverdyan, Russia to revamp Armenia’s nuclear power plant, Eurasianet, December 2023.
³ ARKA, Armenia has not ruled out postponing the decision on a new nuclear power plant until 2027, June 2026.
⁴ Skye Jacobs, US microreactor achieves first self-sustaining nuclear chain reaction, targets 2028 deployment, Techspot, June 2026; Nuscale Power Module, The Future of Advanced Nuclear Energy, 2018.
⁵ اشاره به گسترهٔ توان الکتریکی ۲۰ تا ۲۰۰ مگاواتی برای SMRها.
⁶ News.am, US Embassy welcomes progress in Armenian-American civil nuclear energy cooperation, May 2026.
⁷ NFP, South Korean firm withdraws from nuclear plant project in Poland, August 2025; Aneta Zachova, Pushback over Korea’s nuclear power ambition in Europe, Euractiv, May 2025.
⁸ دکتر آرا مارجاریان، پیش‌تر نمایندهٔ ارمنستان در کنوانسیون چارچوب تغییر اقلیم سازمان ملل (UNFCCC)؛ مشاور راهبردی دولت در توسعهٔ انرژی؛ عضو باشگاه کارشناسان اوراسیا و کارشناس ارشد مرکز اوربلی، ۲۶ مهٔ ۲۰۲۶؛ Modern Power Systems, Korea’s APR1400 employs largest ever 60 Hz steam turbine, April 2008.
⁹ Rob Broomby, Flaw found in French nuclear reactor, BBC, July 2015; Frank Bass, European Pressurized Reactors (EPRs): Next-generation design suffers from old problems, Institute for Energy Economics and Financial Analysis, February 2023; Faye Brown, China bought out of Sizewell C as UK confirms £700m stake in nuclear project, Sky News, November 2022; Richard Cook, China’s nuclear power play falters in Britain, Asia Times, November 2017.
¹⁰ Artak Khulian, Firm set up to work on Armenian nuclear project, RFE/RL, August 2024.
¹¹ توا مایر، دانشیار ژئوپلیتیک، دانشگاه آلزاس، مجری اصلی پروژهٔ ERC «ژئوپلیتیک انتقادی زنجیرهٔ تأمین سوخت هسته‌ای در اروپا» (GeoNuFe)، ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶.
¹² Timothy Gardner and Manas Mishra, NuScale ends Utah project, in blow to US nuclear ambitions, Reuters, November 2023; Nuclear Newswire, NRS accepts TerraPower’s SMR construction permit, May 2024; SMR.INTEL, SMR NRC Approval Tracker: Every Reactor in the Pipeline, June 2026.
¹³ WNN, Final Investment Decision taken for Romanian SMR Project, February 2026; M. V. Ramana, The collapse of NuScale’s project should spell the end for small modular nuclear reactors, Utility Dive, January 2024.
¹⁴ Timothy Gardner and Manas Mishra, NuScale ends Utah project, in blow to US nuclear ambitions, Reuters, November 2023; Nuclear Newswire, NRS accepts TerraPower’s SMR construction permit, May 2024; SMR.INTEL, SMR NRC Approval Tracker: Every Reactor in the Pipeline, June 2026; Onnik James Krikorian, Armenia looks West to reduce nuclear dependency on Russia, Eurasia Daily Monitor, Volume 21, Issue 110, Jamestown, July 2024; M. V. Ramana, The collapse of NuScale’s project should spell the end for small modular nuclear reactors, Utility Dive, January 2024; David Beren, Analysts see 140% upside in NuScale Power After Implosion, yahoo! finance, February 2026; Reuters, Planned SMR nuclear power plant to cost 6-7$bn, Romanian PM says, February 2026.
¹⁵ UNN, US to allocate $9bn for Armenia’s nuclear energy development to reduce its dependence on Russia, February 2026; News Agencies, US strikes civil nuclear agreement with Armenia, Russia’s former close ally, Aljazeera, February 2026.
¹⁶ سباستین استیر، از نویسندگان گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان (WNISR)، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶.
¹⁷ CIEC DATA, Armenia Government Debt: % of GDP, 2013-2026 Quarterly, CEIC, 2025.
¹⁸ Sargent & Lundy, Sargent & Lundy to Support Romanian Small Modular Reactor Project, January 2025.
¹⁹ European Commission, Small Modular Reactors Explained, 2024; Nathalie Voit, Five of the World’s Leading Small Modular Reactor Companies, C3, January 2023; Energy Solutions Intelligence, Small Modular Reactors 2026: Nuclear Economics & Global Deployment, June 2026.
²⁰ دکتر سرگئی سوخانکین، همکار ارشد بنیاد ساراتوگا و بنیاد جیمزتاون (هر دو در واشنگتن دی‌سی)، ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶.
²¹ New Dosh, Pashinyan promised to “destroy th-headed oligarchy” in Armenia, June 2026; Lilit Shahverdyan, Russia to revamp Armenia’s nuclear power plant, Eurasianet, December 2023; Bellona, Rosatom’s Uneasy Spring: Armenia Turns Away, Europe Hesitates, China Steps In, May 2026; RFE/RL, Yerevan Still ‘Assessing Proposals’ On New Nuclear Plant, March 2026; Tymon Pastucha, Development of Small Modular Reactors in the EU on the Horizon, PISM, January 2024.
²² Teva Meyer, Assessing the weaponability of enriched uranium trade in the geopolitics of nuclear energy: The EU-Russia interrelations, Science Direct, October 2023; Sebastian Stier, Contributing Author, The World Nuclear Industry Status Report (WNISR), 24 June 2026; Emily Holland, Eurasia Program Director of the Foreign Policy Research Institute, Berlin, 16 June 2026; Dr Ara Marjaryan, formerly Armenian representative to the UNFCCC, 26 May 2026.
²³ Emmy Sasipornkarn, Beyond oil and gas: Russia’s Nuclear Leverage Explained, Deutsche Welle, March 2026; Anna T., Question of (In)Dependencies: Nuclear Energy Generation in France, BISI.org, April 2026; Reuters, Russia’s Rosatom says overseas nuclear plant projects continue despite new UK sanctions, February 2026.
²⁴ Toby Woodall, Explainer: Why Russia’s nuclear industry has escaped major sanctions, World Nuclear Industry Status Report, December 2025.
²⁵ Charles Digges, Rosatom’s role in the war in Ukraine, Bellona Foundation Working Paper, Bellona, 2023.
²⁶ OC Media, Armenia’s regulator moves to strip Karapetyan’s firm of power grid licence, November 2025.
²⁷ Wojciech Wojtasiewicz, Armenia Cautious about rapprochement with the EU and the U.S, PRISM, February 2025.
²⁸ JAMnews, Arrested Russian-Armenian businessman Samvel Karapetyan forms a political party, July 2025; Lucy Papachristou, Armenia arrests six candidates for pro-Russian opposition party before vote, The Independent, June 2026; Sovanews.tv, Pashinyan dismisses Karapetyan’s plans to consolidate opposition, June 2026.
²⁹ Gevorg Tosunyan, Russia’s economic pressure ahead of Armenia’s elections: what to expect, CivilNet, June 2026; Avet Demourian, Armenia’s opposition faces arrests as it contests the ruling party’s election win, Los Angeles Times, June 2026.
³⁰ Daniel Markind, As Armenia Looks West, Russia Threatens Its Energy Supply, Forbes, June 2026; Andrew Osborn, Lucy Papachristou and Jekaterina Golubkova, Russia warns Armenia on supplies over EU bid; Trump backs PM Pashinyan, Reuters, May 2026.
³¹ HETQ, Paskinyan Backs Nuclear Energy for Armenia at Brussels Summit, March 2024.
³² Firebird, Firebird and U.S. Government Announce Phase 2 of Armenia AI Megaproject, Scaling to $4bn and 50,000 GPU in 2026, February 2026; Telecom Armenia, Team Group, NVIDIA, and Firebird Announce a $500 Million Megaproject to Build a Regional AI Supercomputing Hub, June 2025; Charlotte Trueman, Armenian bank Ameriabank invests 460m in Firebird.ai’s planned 100 MW data center, DCD, March 2026.
³³ Armenpress, Armenia signs first-ever syndicated loan agreement to finance $300 mln Firebird AI project, March 2026.
³⁴ Cyfuture, What is the power consumption of h100 GPUs?; IEA, Armenia Energy Profile; LowCarbonPower, Electricity in Armenia in 2025/2026, 2025.
³⁵ WNN, White paper sets out advantages of SMRs for data centres, October 2024; BIS Research, Top 10 Startups Driving Sustainable Power in Data Centers with Small Modular Reactors, August 2024.
³⁶ Amazon Staff, Amazon enlists nuclear small modular reactors in push for net carbon-zero, Amazon News, 2024; Spencer Kimball, Oracle is designing a data center that would be powered by three small nuclear reactors, CNBC, September 2024; Sebastian Moss, Google signs nuclear SMR deal with Kairos for data center power, DCD, October 2024.
³⁷ Jennifer L, US Data Center Power Use Will Double by 2030 Because of AI, Carbon Credits, June 2024.
³⁸ سباستین استیر، از نویسندگان گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان (WNISR)، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶؛ امیلی هالند، مدیر برنامهٔ اوراسیا در انستیتوی تحقیقات سیاست خارجی، برلین، ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶؛ توا مایر، دانشیار ژئوپلیتیک، دانشگاه آلزاس، ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶؛ دکتر آرا مارجاریان، پیش‌تر نمایندهٔ ارمنستان در کنوانسیون چارچوب تغییر اقلیم سازمان ملل (UNFCCC)، مشاور راهبردی دولت در توسعهٔ انرژی، عضو باشگاه کارشناسان اوراسیا و کارشناس ارشد مرکز اوربلی، ۲۶ مهٔ ۲۰۲۶.
³⁹ Lily Ottinger, China’s Arctic Leverage: Russian polar dominance is on thin ice, China Talk, January 2026.
ارجاع به مصاحبه‌ها (ترجمه‌شده):
توا مایر، دانشیار ژئوپلیتیک، دانشگاه آلزاس، مجری اصلی پروژهٔ ERC «ژئوپلیتیک انتقادی زنجیرهٔ تأمین سوخت هسته‌ای در اروپا» (GeoNuFe)، ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶.
سباستین استیر، از نویسندگان گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان (WNISR)، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶.
امیلی هالند، مدیر برنامهٔ اوراسیا در انستیتوی تحقیقات سیاست خارجی، برلین، ۱۶ ژوئن ۲۰۲۶.
دکتر آرا مارجاریان، پیش‌تر نمایندهٔ ارمنستان در کنوانسیون چارچوب تغییر اقلیم سازمان ملل (UNFCCC)؛ مشاور راهبردی دولت در توسعهٔ انرژی؛ عضو باشگاه کارشناسان اوراسیا و کارشناس ارشد مرکز اوربلی، ۲۶ مهٔ ۲۰۲۶.
دکتر سرگئی سوخانکین، همکار ارشد بنیاد ساراتوگا و بنیاد جیمزتاون (هر دو در واشنگتن دی‌سی)، ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶.
سلب مسئولیت: دیدگاه‌های بیان‌شده در این نوشته متعلق به نویسنده است و بازتاب‌دهندهٔ دیدگاه‌های مرکز سیاست خارجی نیست.

منبع: فارن پالسی سنتر / ترجمه: حسن فتاحی