خروج نظامی آمریکا از عراق
پایان یک مأموریت و آغاز مرحله‌ای جدید در روابط بغداد و واشنگتن
نویسنده: زهرا الطائی، دانشجوی دکتری مطالعات منطقه ای، گرایش خاورمیانه، دانشگاه تهران
دیپلماسی ایرانی: خروج نیروهای نظامی آمریکایی از عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ از مهم ترین تحولات امنیتی و سیاسی عراق پس از اشغال به شمار می‌رود تحولی که پرسش هایی اساسی درباره آینده روابط بغداد و واشینگتن و جایگاه آمریکا در معادلات امنیتی عراق ایجاد می کند. آیا پایان مأموریت نظامی آمریکا به معنای کاهش نقش و نفوذ واشینگتن در عراق است؟ ماهیت روابط دو کشور پس از این تحول چگونه تغییر خواهد کرد و سیاستگذاران آمریکایی چه ابزارهایی را برای حفظ و توسعه تعامل خود با بغداد به کار خواهند گرفت؟ آنچه در ۳۰ سپتامبر به پایان رسید مأموریت و حضور نیروهای نظامی آمریکا و دیگر کشورها در عراق است که در سال ۲۰۱۴ تحت عنوان مأموریت نظامی ائتلاف بین‌المللی برای مبارزه با داعش در این کشور حضور یافته بود. نقطه آغاز این روند در سپتامبر ۲۰۲۴ رقم خورد، زمانی که بغداد و واشینگتن در بیانیه ای رسمی اعلام کردند مأموریت نظامی ائتلاف در عراق طی یک دوره انتقالی تا پایان سپتامبر ۲۰۲۶ پایان خواهد یافت.
با نگاهی به گذشته در می یابیم که این اولین خروج نظامی آمریکا از عراق نیست. پس از توافقات سال ۲۰۰۸ میان دو دولت، بخش عمده نیروهای آمریکایی پس از یک دوره انتقالی سه‌ساله در سال ۲۰۱۱ از عراق خارج شدند. با این حال، تحولات امنیتی و ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ موجب بازگشت نیروهای آمریکایی و متحدان آن در چارچوب ائتلاف بین‌المللی و با درخواست دولت عراق شد. حضور نظامی آمریکا در شرایطی شکل گرفت که نیروهای امنیتی عراق با تهدیدی فراتر از ظرفیت‌های معمول امنیت داخلی مواجه بودند و عملا ارتش این کشور قادر به کنترل شرایط و اوضاع را نداشت. اکنون، پس از دوازده سال، داعش دیگر کنترل سرزمینی در عراق ندارد؛ اگرچه همچنان به‌عنوان یک تهدید امنیتی مطرح است و هسته‌های آن به‌صورت پراکنده دست به عملیات تروریستی می‌زنند. بنابراین، محیط تهدید نسبت به سال ۲۰۱۴ تغییر کرده و همین تغییر، مبنای گذار از حضور نظامی مستقیم به الگوی جدیدی از همکاری امنیتی و دفاعی میان بغداد و واشینگتن را فراهم کرده است.
تغییر راهبرد "حضور نظامی" به "همکاری دوجانبه"
از همین رو تفاوت اساسی این مرحله با دوره های پیشین را باید در ماهیت مأموریت و ابزارهای تعامل جست‌وجو کرد. بنابراین پایان مأموریت نظامی ائتلاف به رهبری آمریکا را نباید به عنوان خروج یکباره آمریکا از عراق تلقی کرد؛ بلکه می توان آن را تغییر الگوی حضور و تعامل واشینگتن با بغداد یا به بیان دیگر تغییر معماری حضور آن دانست. سیاستگذار آمریکایی به خوبی دریافته که بدون حضور نظامی می تواند در قالب همکاری ضدتروریسم، تبادل اطلاعات، آموزش های نظامی، فروش تسلیحات و توسعه ظرفیت‌های دفاعی عراق به تعامل امنیتی خود ادامه دهد. از این رو، پایان مأموریت لزوما پایان همکاری امنیتی نیست به همین دلیل دو طرف اعلام کردند که روابط امنیتی دوجانبه در چارچوب توافق راهبردی در سطوح دیپلماتیک، سیاسی، امنیتی و اقتصادی ادامه خواهد یافت. وزارت امور خارجه آمریکا نیز پیش‌تر چارچوب همکاری با عراق را فراتر از حضور نیروهای نظامی و یا در گام بعدی امنیتی تعریف کرده بود.
انتقال مرکز دیپلماتیک بغداد
بر اساس توافقی که میان وزارت امور خارجه عراق و سفارت آمریکا در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ به امضا رسید مرکز پشتیبانی دیپلماتیک نیروهای آمریکایی در فرودگاه بین المللی بغداد به دولت عراق واگذار شد. این مرکز بخش مهمی از زیرساخت پشتیبانی حضور نظامی آمریکا در عراق به شمار می رفت که واگذاری آن به وزارت امور خارجه عراق بخشی از روند پایان مأموریت ائتلاف و حضور نظامی خارجی تلقی می شود. اهمیت این اقدام صرفا در انتقال تأسیسات یا زیرساخت نظامی آمریکا نیست بلکه ادبیات سیاسی به کار گرفته شده از سوی طرفین در حین واگذاری برای فهم مرحله جدید روابط بغداد و واشینگتن نیز حائز اهمیت است. معاون وزیر امور خارجه عراق در روابط دوجانبه، این اقدام را گامی برای انتقال روابط عراق و آمریکا به مرحله جدیدی از همکاری و شراکت، به ویژه در حوزه‌های اقتصادی، توسعه‌ای و انرژی، برشمرد. نماینده آمریکا نیز بر ادامه توسعه روابط بر اساس توافق‌ها و تفاهمات موجود و با احترام به حاکمیت دو کشور تأکید کرد. از این رو، واگذاری این مرکز را می‌توان نمادی از پایان بخشی از زیرساخت حضور نظامی و حرکت به سوی الگوی جدیدی از روابط دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی عنوان کرد.
آیا خروج آمریکا به معنای کاهش نفوذ واشینگتن است؟
حضور نظامی از ابزارهای نفوذ دولت هاست اما باید توجه داشت که کاهش حضور دلیل کافی برای نتیجه گیری درباره کاهش نفوذ یک کشور نیست. نفوذ آمریکا در عراق ابزارهایی چون دیپلماتیک، اقتصادی، امنیتی و دفاعی را در بر می‌گیرد که بخشی از آنها مستقل از استقرار مستقیم نیروهای نظامی عمل می‌کنند. از این رو با خروج نیروهای نظامی آمریکایی کارگزار سیاسی آمریکایی همچنان ظرفیت‌های گسترده خود را در اختیار دارد چنانچه همکاری امنیتی آمریکا با عراق پیش از این شامل فروش تجهیزات نظامی، آموزش نیروهای عراقی و توسعه قابلیت‌های نیروهای امنیتی نیز بوده است. چنان که وزارت امور خارجه آمریکا در گزارش خود درباره همکاری امنیتی با عراق، حجم قابل توجهی از پرونده‌های فروش نظامی خارجی و برنامه‌های آموزش نظامی عراق را ثبت و برشمرده است و به نظر می رسد که در مرحله جدید، اهمیت ابزارهایی مانند همکاری اطلاعاتی، آموزش، تسلیحات، روابط اقتصادی، انرژی، دیپلماسی و تعامل مستقیم با نهادهای دولتی افزایش خواهد یافت. بنابراین پرسش اصلی باید حول این محور باشد که وزن نسبی ابزارهای مختلف قدرت و نفوذ آمریکا در روابط با بغداد چگونه تغییر خواهد کرد. پاسخ به این پرسش نیز به رفتار دو دولت و تحولات امنیتی، سیاسی و اقتصادی سال‌های آینده وابسته است.
خروج آمریکا و مسئله ایران
عراق در دو دهه گذشته یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رقابت تهران و واشنگتن بوده است. برخی تحلیلگران عراقی و منطقه‌ای معتقدند کاهش حضور نظامی آمریکا می‌تواند فضای بیشتری برای حضور و تأثیر گذاری تهران فراهم کند. به نظر می رسد که چنین برداشتی که خروج آمریکا را به مثابه "واگذاری عراق به ایران" قلمداد کند بسیار ساده انگارانه است زیرا ساختار سیاسی عراق صرفا تحت تأثیر حضور یا عدم حضور نظامی آمریا تعیین نمی شود. نخست اینکه عراق دارای دولت مرکزی، ارتش، نیروهای مسلح و امنیتی، نهادهای سیاسی اقتصادی، روابط عربی، منطقه ای و روابط اقتصادی متنوعی است. بنابراین، کاهش حضور نظامی آمریکا الزاماً به معنای تغییر کامل جهت‌گیری سیاست خارجی عراق نیست. چرا که وابستگی اقتصادی عراق به آمریکا و نظام مالی و بین المللی همچنان از عامل مهم در محاسبات اقتصادی بغداد است به ویژه در زمینه فروش نفت و دسترسی به درآمدهای نفتی جهت تامین بودجه دولت و پرداخت حقوق کارمندان برای دولت مرکزی بسیار مهم به شمار می رود. دوم، سیاست خارجی عراق در سال‌های اخیر تلاش کرده است میان روابط خود با ایران، آمریکا، کشورهای عربی، ترکیه و سایر بازیگران خارجی نوعی توازن برقرار کند. سیاستگذاران عراقی به دنبال تأثیرگذاری و نقش آفرینی مثبت و فعال در کاهش بحران های منطقه ای هستند و خروج آمریکا را به عنوان فرصتی برای تقویت حاکمیت خود و سیاست خارجی متوازن می‌دانند.
چالش امنیتی پس از خروج و مسئله حاکمیت عراق
اگر چه پایان حضور نیروهای نظامی آمریکا می تواند فرصتی برای تقویت سیادت و حاکمیت دولت مرکزی بر تصمیمات امنیتی و نظامی باشد اما تحقق این هدف به ظرفیت و توانمندی دولت نیز وابسته است. بر اساس دیدگاه های مطرح شده از سوی تحلیلگران حوزه نظامی بخشی از نگرانی ها درباره توانایی عراق در جایگزینی یا حفظ برخی قابلیت های نظامی به ویژه در حوزه اطلاعات، شناسایی، پشتیبانی عملیاتی و پدافندی هوایی است. خروج تجهیزات و سامانه های پدافندی هوایی از جمله باطری های آن از اقلیم کردستان این نگرانی را برجسته کرده است. همچنین برخی مقام های نظامی در حوزه امنیتی نیز درباره امکان فعال شدن شبکه های مخفی داعش در نتیجه خلاء های امنیتی را هشدار داده اند. گزارش رویترز در ۳۰ سپتامبر نشان می‌دهد که با وجود شکست سرزمینی داعش، نگرانی درباره شبکه‌های مخفی وابسته یا باقی‌مانده این گروه تروریستی همچنان وجود دارد. به همین دلیل مسئله اصلی خروج نیروها نیست بلکه توانایی دولت در حفظ و توسعه ظرفیت های امنیتی، اطلاعاتی، عملیاتی و دفاعی خود بدون حضور مستقیم نیروهای آمریکایی است که این امر را در چارچوب تحول تدریجی رابطه بغداد و واشینگتن و توانمندی دولت عراق در رویارویی با چالش های امنیتی پیش رو باید تحلیل کرد و به طبع برای آن زمان بیشتری نیاز است.
در نهایت، اهمیت تاریخی ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ نه صرفاً در خروج آخرین سرباز آمریکایی، بلکه در بازتعریف الگوی رابطه میان عراق و آمریکا و گذار از "حضور نظامی" واشنگتن به "حضور امنیتی" نهفته است. این تحول می تواند برای بغداد مرحله جدید و هم‌زمان یک فرصت و یک آزمون تلقی شود: فرصت برای تقویت حاکمیت و سیاست خارجی متوازن و آزمون برای اثبات اینکه می‌تواند بدون حضور نظامی گسترده آمریکا، امنیت خود را تأمین و در عین حال روابط خود را با آمریکا، ایران، ترکیه، کشورهای عربی و سایر بازیگران بین‌المللی به شکلی متوازن مدیریت کند. اگر بغداد بتواند مسئولیت امنیتی خود را با حفظ شبکه متنوعی از روابط خارجی ترکیب کند، پایان مأموریت ائتلاف می‌تواند به جای ایجاد خلاء قدرت، نقطه آغاز مرحله‌ای جدید از نقش‌آفرینی مستقل‌تر عراق در محیط منطقه‌ای باشد. اگر چنین ظرفیتی شکل نگیرد، خروج نظامی آمریکا صرفاً ابزارهای رقابت در عراق را تغییر خواهد داد و رقابت به شکل دیگری ادامه خواهد یافت.
نظر شما :