روبوسی در شوشی

نویسنده: برهان حشمتی، کارشناس مسائل قفقاز

دیپلماسی ایرانی: سفر اردوغان به شوشی و انتشار گسترده تصاویر روبوسی و در آغوش کشیدن او و الهام علی‌اف، و ارایه تحلیل های مبسوط درباره به اصطلاح عملگرایی و پراگماتیسم اردوغانی به علت نمایش نرمش ژله ای اردوغان در مقابل شلتاق ها و هشدارهای "آهنین" الهام علی اف، پس از چند هفته جنگ رسانه ای باکو و آنکارا، بیش از آنکه نشانه آشتی واقعی باشد، از نظر بسیاری از ناظران، نمایشی سیاسی برای پوشاندن و مخفی کردن اختلافاتی بود که همچنان میان آنکارا و باکو پابرجاست.

خیلی از ترکیه ای ها هم این حرکت اردوغان و سفر وی به شوشی را در شرایطی که اندکی قبل از آن، الهام علی اف دعوت اردوغان برای حضور در نشست "سران ترک" در ترکیه را رد کرد، نشانه این دانستند که اردوغان خود نیز مصداق همان ضرب المثلی است که خود وی درباره کمال قیلیچدار اوغلو بیان می کرد، مبنی بر اینکه «بعضی‌ها هستند که حتی اگر توی صورتشان تُف کنی، می‌گویند باران می‌بارد. این‌ها فقط یک آدم بی‌شرم هستند.»

گرچه اردوغان در سفر به شوشی با قرائت شعری تصنعی از بختیار وهابزاده به سبک شعرهای  مصنوعی دوره کمونیسم در وصف "یکی بودن هلال های پرچم های ترکیه و جمهوری آذربایجان" تلاش کرد باز هم فضای عاطفی به این مراسم بدهد، در عمل این سفر نه شکاف‌های دو طرف را برطرف کرد و نه برادری ادعایی میان آن‌ها را به وضعیت پیشین باز می گرداند. واقعیت این است که رابطه ترکیه و جمهوری آذربایجان، برخلاف تبلیغات رسمی، نه بر پایه یک پیوند طبیعی و ازلی میان دو ملت، بلکه بر اساس محاسبات سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیک حاکمان آنها شکل گرفته است. شعار «یک ملت، دو دولت» نیز بیش از آنکه بازتاب واقعیت تاریخی و اجتماعی باشد، ابزاری برای بسیج افکار عمومی و پیشبرد منافع دو حکومت است. وقتی این منافع با یکدیگر تعارض پیدا می‌کنند، نمادهای "برادری ترکی" نیز به‌سرعت رنگ می‌بازند. هم آغوشی در شوشی را باید در همین چارچوب فهمید: تلاشی برای مدیریت اختلاف، نه نشانه حل آن.

سفر رجب طیب اردوغان به شوشی در هشتم نوامبر ۲۰۲۶ و حضور او در مراسم روز ظفر در کنار الهام علی‌اف، در شرایطی انجام شد که روابط دو طرف با سردی و بدگمانی همراه بود. غیبت علی‌اف در اجلاس سران کشورهای ترک در آنکارا و تنش رسانه‌ای بر سر اظهارات اکتای سارال، مشاور اردوغان، درباره ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، از جمله نشانه‌های این فاصله بود. در چنین فضایی، تصاویر روبوسی و در آغوش کشیدن دو رئیس‌جمهور، بیش از هر چیز برای انتقال پیام وحدت و نزدیکی به افکار عمومی طراحی شده بود. اما نمایش صمیمیت، جایگزین حل واقعی اختلافات نمی‌شود. هیچ نوع هم  آغوشی نمی‌تواند به‌تنهایی بدگمانی‌های سیاسی را از میان ببرد یا تضاد منافع دو دولت را برطرف کند. اردوغان به حضور علی‌اف در اجلاس COP31 در آنتالیا نیاز دارد و علی‌اف نیز برای نمایش حمایت ترکیه در مناسبت ظاهرا ملی خود، به حضور رئیس‌جمهور این کشور اهمیت می‌داد. از این منظر، سفر شوشی را باید نوعی تفاهم تاکتیکی و معامله سیاسی دانست؛ تفاهمی که ممکن است در کوتاه‌مدت به سود هر دو طرف باشد، اما به معنای آشتی ریشه‌ای نیست.

با آنکه شعار «یک ملت، دو دولت» سال‌هاست به اصلی‌ترین عبارت تبلیغاتی در روابط باکو و آنکارا تبدیل شده، این شعار چنان بیهوده تکرار شده که به ضد خود تبدیل شده، زیرا واقعیت این است که برخلاف این شعار ساخته شده توسط حیدر علی اف، ملت ترکیه و ملت جمهوری آذربایجان، با وجود نزدیکی‌های زبانی و فرهنگی، دو جامعه تاریخی و سیاسی متمایزند. تلاش های طولانی برای تبدیل زبان آذری به زبان ترکی در باکو و سایر مناطقی که اکنون جمهوری آذربایجان را تشکیل می دهند و تاکیدهای سیاسی بر ادعای ترک‌زبان بودن بخش بزرگی از جمعیت هر دو کشور و تعلق زبان‌های ترکی آذربایجانی و ترکی استانبولی به شاخه زبان‌های اوغوز، موضوعی روبنایی است که هنوز خویشاوندی زبانی هم ایجاد نکرده است، گرچه همین خویشاوندی زبانی به معنای یکی بودن ملت‌ها، یکسانی ریشه‌های تاریخی و فرهنگی یا وجود یک تبار خونی مشترک میان این دو کشور نیست. زبان مشترک یا نزدیک، به‌خودی‌خود مرزهای هویت ملی را از میان نمی‌برد.

مردم این دو کشور، مانند دیگر جوامع مسلمان، می‌توانند بر اساس آموزه‌های اسلامی و مفهوم اخوت دینی، برادران دینی یکدیگر تلقی شوند و واقعا برادر اسلامی بشوند. اما تبدیل این مفهوم دینی به ادعای برادری نژادی و خونی، یا یکی دانستن دو ملت مستقل، تلاشی عبث است. چنین پیوندی را نمی‌توان صرفاً با تکرار شعارهای سیاسی ایجاد کرد.

در واقع، «یک ملت، دو دولت» بیش از آنکه توصیف‌کننده یک واقعیت اجتماعی باشد، یک فرمول سیاسی برای نزدیک کردن دو دولت آنکارا و باکو و بسیج احساسات عمومی است. خود مردم ترکیه و جمهوری آذربایجان نیز در زندگی روزمره، تجربه تاریخی، ساختار اجتماعی، نظام سیاسی و برداشتشان از هویت ملی، با تفاوت‌های آشکاری روبرو هستند. این دو جامعه می‌توانند متحد و هم‌پیمان باشند، بی‌آنکه لازم باشد خود را یک ملت واحد معرفی کنند.

اختلافات ترکیه و جمهوری آذربایجان را می‌توان در دو سطح بررسی کرد: نخست، تفاوت‌های ساختاری و تاریخی که به هویت، زبان، مذهب، فرهنگ سیاسی و تجربه تمدنی دو جامعه مربوط می‌شود؛ دوم، اختلافات مقطعی بر سر منافع اقتصادی، جاه‌طلبی‌های سیاسی، رقابت منطقه‌ای و محاسبات روزمره دولت‌ها و بخصوص سران آنکارا و باکو.

دسته نخست اختلافات و تفاوت ها، با تغییر یک رئیس‌جمهور یا برگزاری چند مراسم مشترک از میان نمی‌رود. دسته دوم نیز هر زمان که منافع دو طرف در نقطه‌ای با یکدیگر برخورد کند، می‌تواند به بحران سیاسی و رسانه‌ای تبدیل شود.

ترکیه و جمهوری آذربایجان مسیرهای متفاوتی را در شکل‌گیری دولت مدرن و هویت ملی خود طی کرده‌اند. ترکیه میراث امپراتوری عثمانی، تجربه جمهوری‌خواهی آتاترکی و تحولات سیاسی و اجتماعی خاص خود را دارد. جمهوری آذربایجان نیز از تجربه تاریخی و بسیار طولانی قفقاز در ترکیب تمدن ایران، مقطع گذرای حکومت تزاری روسیه، دوره کوتاه استقلال ظاهری درپی سقوط امپراطوری تزاری، هفتاد سال حاکمیت شوروی و استقلال ظاهری پس از فروپاشی اتحاد شوروی تأثیر پذیرفته است. این تفاوت‌ها را نمی‌توان با تأکید بر خویشاوندی تصنعی زبانی نادیده گرفت. دو جامعه ممکن است از نظر زبان به یک خانواده تعلق داشته باشند، اما تجربه‌های تاریخی متفاوتی داشته باشند و در نتیجه، برداشت‌های متفاوتی از هویت، دولت، مذهب و منافع ملی پیدا کنند.

یکی از نمونه‌های آشکار اختلافات زودگذر و مقطعی میان دو طرف، واکنش بسیار تند اخیر باکو به اظهارات اکتای سارال درباره ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان بود. این اظهارات با واکنش تند حزب حاکم جمهوری آذربایجان و رسانه‌های نزدیک به حکومت باکو مواجه شد و سارال نیز در ادامه از سمت خود کناره‌گیری کرد تا فضا آرام شود؛ گرچه این استعفا نیز نزاع "برادران ترک" را آرام نکرد!  زیرا، این ماجرا صرفاً یک اختلاف لفظی میان مقام‌های دو کشور نبود؛ بلکه تفاوت در نگاه آن‌ها به جایگاه دین در ساختار سیاسی و اجتماعی را آشکار کرد. پایگاه سیاسی اردوغان و حزب عدالت و توسعه تا حد زیادی با حساسیت‌های مذهبی و اسلامی پیوند خورده است، در حالی که حزب حاکم جمهوری آذربایجان بر تعریف رسمی و میراث خود از سکولاریسم کمونیستی تأکید دارد.

با این حال، رفتار اردوغان در این ماجرا نیز  بسیار قابل تأمل است. او به‌جای تبدیل موضوع اصل حجاب به یک اختلاف جدی با باکو، در نهایت اولویت را به حفظ مناسبات سیاسی و راهبردی و مادی خود داد. به نحوی که با آنکه محدودیت‌های مربوط به حجاب در جمهوری آذربایجان ادامه یافته و تشدید شده است، این مساله مانع از سفر اردوغان به شوشی و نمایش "صمیمیت" با علی‌اف نشد تا نشان دهد که صرف نظر از  برخوردهای منفی علی اف، او خود را  فاتح شوشی می داند و حتی در صورت گوشت تلخی های الهام علی اف، او در سالروز دست به دست شدن شوشی که به تعبیر وی تکه های جهان ترک را به هم وصل خواهد کرد، در این شهر حضور خواهد یافت!  بخصوص که اردوغان خوب می داند که قلعه شوشی برغم قلعه بودنش، چندین بار در تاریخ دست به دست شده است و ممکن است باز هم  این قلعه در آینده دست به دست بشود! این رفتار بار دیگر نشان داد که در سیاست خارجی اردوغان، ملاحظات ایدئولوژیک و ادعاهای عقیدتی، در برابر محاسبات قدرت و منفعت، همیشه در اولویت قرار ندارند. بخصوص که اردوغان بهتر از هر شخص دیگری می داند که ترکیه و جمهوری آذربایجان، با وجود همکاری‌های گسترده، در همه مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی مواضع یکسانی نمی توانند داشته باشند. رابطه نزدیک باکو با اسرائیل، از جمله در حوزه‌های نظامی، امنیتی و انرژی، یکی از موضوعاتی است که تفاوت اولویت‌های راهبردی سران کنونی باکو و آنکارا را آشکار می‌کند. سران کنونی ترکیه در سال‌های اخیر، به‌ویژه در قبال جنگ غزه،  برغم حفظ روابط زیربنایی با رژیم صهیونیستی در حوزه های تجاری و نظامی و امنیتی ، ظاهرا در حوزه سیاسی و دیپلماتیک مواضع انتقادی تندی علیه اسرائیل اتخاذ کرده است؛ در مقابل، هیات حاکمه روسوفیل – انگلیسی باکو و بخصوص شخص علی اف روابط خود با اسرائیل را بخشی از محاسبات امنیتی و اقتصادی برای حفظ قدرت در جمهوری آذربایجان می‌داند. این تفاوت نشان می‌دهد که حتی نزدیکی‌های سیاسی و زبانی و شراکت های نزدیک اقتصادی و تجاری و هم سفره بودن نیز نمی‌تواند سایر منافع متفاوت آنها را از میان ببرد. 

یکی دیگر از اختلاف‌های مهم باکو و آنکارا، برداشت متفاوت دو طرف از مفهوم اتحاد مصنوعی ترک و جایگاه هر یک در آن است. ترکیه به‌واسطه جمعیت، قدرت اقتصادی، توان نظامی و موقعیت منطقه‌ای خود، تمایل دارد نقش رهبری در ساختار همکاری کشورهای موسوم به ترک ایفا کند. در مقابل، جمهوری آذربایجان نیز برغم  قبول رهبری ترکیه در سازمان ترک ، نمی تواند در موضوعاتی که مستقیما از مراکز صهیونیسم و اسراییل دستور می گیرد، نقش برادر بزرگتر ترکیه را رعایت کند. همچنین دو طرف همواره در موضوع ارامنه و ارمنستان، برغم تمامی شعارهای مشابه ضدارمنی خود، تفاوت های اساسی در رویکردها و راهبردهایشان در قبال ارامنه دارند و در زمانی که یکی در صدد نابودسازی ریشه ای ارامنه برمی آید، دیگر در صدد صلح و آشتی با آنهاست و در زمانی دیگر، برعکس!!  از آن جمله،  یکی از نمونه‌های گویا درباره شکنندگی شعار برادری میان باکو و ترکیه، ماجرای پرچم‌های ترکیه در خیابان شهدای باکو در سال ۲۰۰۹ است. در آن مقطع، فاش شدن مذاکرات محرمانه ترکیه و ارمنستان برای عادی‌سازی روابط و امضای پروتکل‌های زوریخ، نگرانی و خشم مقام‌ها و محافل سیاسی جمهوری آذربایجان را برانگیخت. باکو این روند را مغایر با منافع خود در مناقشه قراباغ می‌دانست و آن را نوعی بی‌توجهی آنکارا به حساسیت‌های راهبردی خود تلقی می‌کرد. از این رو، در آن مقطع گزارش‌های رسانه های باکو درباره پایین کشیده شدن پرچم‌های ترکیه از خیابان شهدای باکو و حملات رسانه‌ای به سیاست آنکارا منتشر شد. این اتفاق به‌خوبی نشان داد که شعارهای برادری در برابر اختلاف بر سر منافع ملی تا چه اندازه آسیب‌پذیرند. ماجرای آن روز یک پیام روشن داشت: باکو حاضر نبود صرفاً به دلیل ادعای برادری با ترکیه، از منافع و محاسبات خود چشم‌پوشی کند. حال آنکه آنکارا در خفا و پس از یازده سال مذاکرات محرمانه با ایروان، پروتکل های زوریخ را با ارمنستان امضاء کرده بود. این همان واقعیت پایداری است که تصاویر روبوسی در شوشی نمی توانند آن را تغییر دهند. 

نهایتا اینکه، رفتار اردوغان در قبال جمهوری آذربایجان را باید در چارچوب رویکرد عمل‌گرایانه و معامله‌محور او تحلیل کرد. او در سیاست خارجی، به‌ویژه در مناسبات منطقه‌ای، بارها نشان داده است که حفظ منافع اقتصادی، امنیتی و سیاسی خود  را بر پایبندی بی‌چون‌وچرای ایدئولوژیک مقدم می‌داند. از این منظر، سفر او به شوشی، در حالی که اختلاف بر سر موضوع حجاب همچنان پابرجا بود، اتفاق عجیبی نیست. در واقع، او با این سفر نشان داد که حتی موضوعی که از منظر پایگاه مذهبی حزب عدالت و توسعه می‌تواند حساسیت‌برانگیز باشد، در برابر ضرورت حفظ مناسبات راهبردی با علی‌اف اهمیت ثانویه پیدا می‌کند. به همین دلیل، تصاویر صمیمانه شوشی را نباید نشانه حل اختلافات دانست. این تصاویر بیش از هر چیز بیانگر آن بود که دو طرف، دست‌کم در شرایط فعلی، به حفظ ظاهر اتحاد نیاز دارند؛ حتی اگر در پشت این ظاهر، اختلافات و بدگمانی‌ها همچنان ادامه داشته باشد. همان‌گونه که شعارهای پرطمطراق «برادری ابدی» نیز در گذشته نتوانسته‌اند مانع بروز اختلافات جدی میان دو طرف شوند.

همچنین، واقعیت مهمتر این است که ترکیه و جمهوری آذربایجان دو دولت با دو ملت، دو تجربه تاریخی و دو مجموعه منافع مستقل هستند. سه دهه تلاش های مستمر برای ایجاد نزدیکی و یکسانی زبانی و فرهنگی آن‌ها واقعی است، اما این نزدیکی تصنعی را نمی‌توان به معنای یکی بودن هویت ملی، تبار خونی مشترک یا وحدت سیاسی و تمدنی تعبیر کرد. برادری دینی نیز مفهومی مستقل است و نمی تواند با ادعاهای نژادی و قومی درآمیخته شود. آنچه رابطه باکو و آنکارا را حفظ می‌کند، بیش از هر چیز، هم‌پوشانی منافع اقتصادی، امنیتی، نظامی و ژئوپلیتیک است که متاسفانه به منافع و طرح های ژئوپلتیک غرب و ناتو و آمریکا و انگلیس و رژیم صهیونیستی در این منطقه گره زده شده است.