آیا بالاخره صدای مردم ونزوئلا شنیده خواهد شد؟

نویسنده: جنیفر مک‌کوی، پژوهشگر حوزه أمور مربوط به دموکراسی، منازعه و حکومتداری

دیپلماسی ایرانی: حمله نظامی شبانه ایالات متحده در ۳ ژانویه برای دستگیری و بیرون راندن رهبر ونزوئلا، نیکولاس مادورو، پایان چشمگیری بر سلطنت سیزده ساله او بود. این حمله همچنین دری را به روی مسیرهای متعدد برای خروج ونزوئلا از سرکوب سیاسی و فلاکت اقتصادی که مادورو و دولت مافیایی او بر این کشور تحمیل کرده‌اند، گشود.

حداقل در حال حاضر، دولت رئیس جمهور دونالد ترامپ مسیری را انتخاب کرده است که ثبات اقتصادی و سیاسی را در اولویت قرار می‌دهد. این دولت از نزدیک با رژیم موجود (به جز مادورو)، به ویژه رئیس جمهوری موقت، دلسی رودریگز، که به عنوان معاون رئیس جمهوری مادورو خدمت می‌کرد، همکاری می‌کند. بلافاصله پس از حمله، ترامپ تفکر خود را توضیح داد: ماریا کورینا ماچادو، رهبر مخالفان، از حمایت کافی در داخل کشور برای تضمین ثبات برخوردار نبود (که مطمئناً از نظر حمایت در میان دولت و نیروهای امنیتی صادق بود، اگرچه او از حمایت گسترده مردمی برخوردار بود). او بر علاقه ایالات متحده به نفت و مواد معدنی استراتژیک ونزوئلا تأکید کرد، تغییری از تمرکز قبلی او بر توقف ارسال مواد مخدر به ایالات متحده.

اگرچه ترامپ علاقه کمی (یا هیچ علاقه‌ای) به تلاش برای گذار دموکراتیک ابراز نکرده، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، که مدت‌هاست از طرفداران تغییر رژیم در کوبا و ونزوئلاست، پس از حمله به کنگره، طرح کلی یک برنامه سه مرحله‌ای گسترده‌تر را ارائه داد: ثبات، بهبود و در نهایت گذار سیاسی – اما هیچ جدول زمانی ارائه نکرد. در واقع، ایجاد حمایت از حقوق بشر، احیای نهادهای دموکراتیک و ایجاد فضای سیاسی منجر به انتخابات معتبر برای دادن نقش معنادار به ونزوئلایی‌ها در تعیین آینده خود و ایجاد پایه جدیدی از حاکمیت قانون که به جذاب‌تر شدن سرمایه‌گذاری‌های جدید در کشور کمک می‌کند، ضروری است. برای وقوع چنین تغییر سیاسی چه چیزی لازم است؟

انگیزه‌هایی برای رکود

انگیزه‌های ایالات متحده و رودریگز برای ادامه همکاری قوی است و تاکنون علیه گشایش سیاسی عمل می‌کند. ترامپ می‌خواهد آنچه را او «نفت ما» می‌داند، بر اساس مصادره برخی از شرکت‌های نفتی آمریکایی در سال ۲۰۰۷ و حتی نقش تاریخی شرکت‌های آمریکایی در توسعه صنعت ونزوئلا که به دهه ۱۹۲۰ برمی‌گردد، بازیابی کند. او معتقد است که ایالات متحده در موقعیت محکمی برای اعمال فشار بر رژیم ونزوئلا برای گشودن اقتصاد به روی سرمایه‌گذاری ایالات متحده، افزایش عرضه نفت و احتمالاً کاهش قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگان آمریکایی قرار دارد. از سوی دیگر، رودریگز، همکاری با واشینگتن در جبهه اقتصادی را برای بقای سیاسی خود مفید می‌داند. و او از قبل بخش نفت و بازیگران آن را می‌شناسد – او از زمان اولین دولت ترامپ برای گشودن آن به روی سرمایه‌گذاران خارجی تلاش کرد، اما تحریم‌های ایالات متحده مانع آن شد.

در عین حال، مقامات عالی‌رتبه دولت ونزوئلا و متحدانشان از انتقام ایالات متحده، دولت آینده ونزوئلا یا دادگاه کیفری بین‌المللی در صورت از دست دادن قدرت می‌ترسند. آنها بدون تضمین‌های قوی در برابر مجازات، تضمین حیات سیاسی آینده و احتمالاً توانایی حفظ ثروت‌های نامشروع، به تسلیم قدرت در انتخابات آینده یا کنار گذاشتن سلاح فکر نخواهند کرد.

اما برای هر دو دولت، گشایش سیاسی که می‌تواند محاسبات سیاسی آنها را تغییر دهد، مزایایی دارد. مدیران نفتی آمریکایی در جلسه ۹ ژانویه خود به ترامپ روشن کردند که قبل از سرمایه‌گذاری ۱۰۰ میلیارد دلاری برای جهش تولید نفت ونزوئلا، همان‌طور که او درخواست کرده بود، به قطعیت قانونی، امنیت و زیرساخت نیاز دارند. این به معنای برقراری مجدد حاکمیت قانون، اعمال کنترل بر باندهای مسلح و تثبیت کشور و اقتصاد به اندازه کافی برای بازسازی خدمات و زیرساخت‌های مورد نیاز است. دستیابی به این موارد البته به نفع مردم ونزوئلا نیز خواهد بود.

برای رژیم فعلی ونزوئلا، بهبود اقتصادی از طریق همکاری با ایالات متحده می‌تواند نوعی مشروعیت عملکردی برای تقویت حمایت مردمی آن بدون نیاز به تکیه صرف بر سرکوب و ترس فراهم کند. بهبود اقتصادی و کاهش سرکوب همچنین می‌تواند رژیم را به گونه‌ای آماده کند که حتی در انتخابات (عادلانه) آینده نیز به طور بالقوه رقابتی باشد. حاکمیت قانون و یک قوه قضائیه مستقل به محافظت از رژیم و حامیانش در برابر انتقام و آزار و اذیت، در صورت از دست دادن قدرت، کمک خواهد کرد. یک مرجع انتخاباتی مستقل، تضمین مشارکت سیاسی در آینده را فراهم می‌کند. اما برای حرکت در این مسیر به فشار سنگین ایالات متحده نیاز خواهد داشت.

گام‌های اول

مسیر رسیدن به گشایش سیاسی چگونه خواهد بود؟ ونزوئلایی‌ها نیاز دارند و شایسته آن هستند که در تصمیم‌گیری‌های جمعی شرکت کنند و آینده خود را تعیین کنند، همان‌طور که هر جامعه آزادی نیاز دارد. گشایش سیاسی باید جامعه را قادر سازد تا آینده‌ای جمعی را با هم تصور کنند. این امر ابتدا مستلزم ایجاد امنیت فیزیکی، حداقل شرایط برای بقا و شکوفایی و آزادی‌های اساسی بیان، مخالفت و اجتماع و همچنین دادرسی عادلانه است.

دولت فعلی باید اقدامات فوری انجام دهد تا حرکت اولیه‌ای را به سمت گشایش واقعی ایجاد کند. اول، باید زندانیان سیاسی باقی مانده را بدون قید و شرط آزاد کند. تا تاریخ ۲۶ ژانویه، سازمان غیردولتی حقوق بشر ونزوئلا، فورو پنال، آزادی ۲۶۶ زندانی سیاسی را از ۸ ژانویه تأیید کرده بود، اگرچه صدها نفر همچنان در بازداشت هستند. در مرحله بعد، باید قوانینی را که مخالفت و آزادی بیان را جرم می‌دانند و فعالیت سازمان‌های غیردولتی را محدود می‌کنند، لغو کند. این امر به همه ونزوئلایی‌ها اجازه می‌دهد تا در بازسازی کشور خود مشارکت کنند. رژیم همچنین باید کنترل احزاب سیاسی مداخله شده را به اعضای اصلی آنها بازگرداند، احزاب غیرقانونی را قانونی کند و رد صلاحیت سیاستمداران مخالف را لغو کند.

در نهایت، باید هرگونه دستوری را که به باندهای مسلح معروف به «کلکتیووها» و همچنین نیروهای رسمی برای ارعاب شهروندان از طریق ایست‌های بازرسی جاده‌ای، توقف‌های تصادفی برای بازرسی تلفن‌های همراه، بازداشت، ضرب و شتم یا اخاذی اجازه داده می‌شود، لغو کند. تدوین طرحی برای خلع سلاح کلکتیووها و باندهای غیرقانونی نیز برای بهبود امنیت در سراسر کشور ضروری است.

از طرف ایالات متحده، اولویت کوتاه‌مدت، رسیدگی به بحران شدید انسانی و احیای خدمات عمومی و ثبات اقتصادی است که مستلزم همکاری بین‌المللی و تجدید ساختار بدهی‌ها خواهد بود. فوری‌ترین اقدام، دولت ترامپ باید اطمینان حاصل کند که درآمدهای نفتی حاصل از فروش نفت ونزوئلا به طور شفاف مدیریت و به نفع ونزوئلایی‌ها استفاده می‌شود. اما طرحی برای گشایش سیاسی باید با گشایش اقتصادی و ثبات همراه باشد.

به سوی تقسیم قدرت

فراتر از این گام‌های اولیه، برقراری مجدد حاکمیت قانون و دموکراسی به نوعی تقسیم قدرت نیازمند است که در حالت ایده‌آل باید به زودی آغاز شود. اصلاحات به شدت مورد نیاز – از جمله بازسازی قوه قضائیه مستقل و نهادهای عمومی مانند بانک مرکزی و شورای ملی انتخابات – تنها با مشارکت چهره‌های مخالف و کارشناسان غیرحزبی در دولت یا با تغییر به یک دولت موقت تکنوکرات، می‌توانند به طور قابل اعتمادی اجرا شوند.

دو مسئله آزاردهنده که می‌توانند از یک گشایش سیاسی معنادار مانع شوند، مطرح هستند: چگونه می‌توان به ترس رژیم فعلی از آزار و اذیت رسیدگی کرد و در عین حال متهمان به جدی‌ترین جرایم حقوق بشری را پاسخگو نگه داشت؟ و چه زمانی و چگونه انتخابات جدید برگزار شود؟ حداقل پانزده مقام ارشد سابق و فعلی ونزوئلا با کیفرخواست‌های ایالات متحده به دلیل تروریسم مواد مخدر یا قاچاق مواد مخدر روبه‌رو هستند، از جمله وزیر کشور دیوسدادو کابلو و وزیر دفاع ولادیمیر پادرینو. بسیاری دیگر نیز به نقض حقوق بشر و همچنین جرایم اقتصادی و فساد شدید مظنون هستند. برای جدی‌ترین جرایم، مدل‌های جدید عدالت ترمیمی می‌توانند مسیری را برای عبور از معضل اول ارائه دهند. این مدل‌ها می‌توانند حقیقت، تضمین عدم تکرار و جبران خسارت برای قربانیان و همچنین عفو مشروط و عفو مالیاتی را فراهم کنند.

مسئله انتخابات نیز پیچیده است. انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۴ به طور گسترده به عنوان دزدیده شدن آرا توسط مادورو تلقی می‌شد و انتخابات سطح پایین‌تر در سال ۲۰۲۵ تا حد زیادی توسط احزاب مخالف تحریم شد. هرگونه جدول زمانی انتقالی باید انتخابات جدید را، با شروع از ریاست جمهوری و مجلس ملی، پیش ببرد و لزوم ایجاد مجدد مقامات قضایی و انتخاباتی مستقل را در نظر بگیرد. این احتمالاً مدتی طول خواهد کشید – طولانی‌تر از شش ماه مقرر در قانون اساسی برای جایگزینی یک رئیس جمهور غایب. اما روند بهبود نهادی باید اکنون، به موازات بهبود اقتصادی برنامه‌ریزی شده، آغاز شود. باید به متخصصان، جامعه مدنی و سیاستمداران متنوع ونزوئلایی در سازوکارهای تصمیم‌گیری مشترک، با کمک ناظران بین‌المللی، صدا و نقش داده شود.

صرف نظر از ارزیابی کسی از چگونگی رسیدن ایالات متحده و ونزوئلا به این موقعیت، ایالات متحده امروز تنها بازیگری است که ابزار و اعتبار لازم برای شروع گشایش سیاسی را دارد. ایالات متحده با فشار آوردن به دولت رودریگز برای شروع فرآیند گشایش سیاسی با ایجاد مجدد حاکمیت قانون، حکومت پاسخگو و نهادهای دموکراتیک، به جذاب‌تر شدن کشور برای سرمایه‌گذاری کمک خواهد کرد. گنجاندن صدای بیشتر ونزوئلایی‌ها در این فرآیند، اعتبار و مشروعیت اصلاحات اقتصادی و سیاسی را برای کل جمعیت افزایش می‌دهد و از این طریق چشم‌انداز ثبات را نیز بهبود می‌بخشد. ایالات متحده با تسهیل رویکرد عدالت ترمیمی برای رسیدگی به جنایات جدی حقوق بشر، می‌تواند به رفع گره کوری که مدت‌هاست مانع از یافتن راه‌حلی برای تراژدی ونزوئلا شده است، کمک کند.

منبع: کارنگی / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱