شوک بزرگ تنگه هرمز به اقتصاد جهانی

نویسنده: سامانتا گراس، مدیر ابتکار امنیت انرژی و آب و هوا، سیاست خارجی، ابتکار امنیت انرژی و آب و هوا

دیپلماسی ایرانی: ایالات متحده و اسرائیل حملات خود به ایران را بیش از یک ماه پیش آغاز کردند. به دلیل اقدامات تلافی‌جویانه ایران، بازار جهانی نفت با کمبود عرضه‌ای مواجه شده که از مجموع کمبودهای بحران‌های نفتی ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹ بیشتر است. با وجود اینکه قیمت بنزین در ایالات متحده برای اولین بار از سال ۲۰۲۲ به ۴ دلار در هر گالن رسیده، هنوز فشار کامل این شوک در ایالات متحده احساس نشده است.

در ۱۲ مارس، دونالد ترامپ، رئیس جمهور، در یک پست در رسانه‌های اجتماعی نوشت: "ایالات متحده بزرگترین تولیدکننده نفت در جهان است، بنابراین وقتی قیمت نفت بالا می‌رود، ما پول زیادی به دست می‌آوریم." با این حال، در کنفرانس ۱۰ هزار نفری CERAWeek در هوستون، از ۲۳ تا ۲۷ مارس، هیچ کس در مورد قیمت بالای نفت صحبت نکرد. در عوض، بحث‌ها بیشتر در مورد چگونگی تأثیر درگیری در ایران بر بازارها و شکل دادن به آینده سیستم انرژی جهانی بود. این مطلب ترکیبی از چیزهایی است که در رویدادهای رسمی و گفت‌وگوهای خصوصی شنیده‌ام، به همراه افکار خودم در مورد معنای همه اینها یک ماه پس از درگیری با ایران.

ایران و تنگه هرمز

تاکنون، ایران نشان داده به کنترل تنگه هرمز، تنها مسیر ورود به خلیج فارس، مایل و قادر است. یک پنجم از عرضه نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان معمولاً از طریق این تنگه به بازارهای سراسر جهان، به ویژه آسیا، جریان می‌یابد. کارشناسان امنیت انرژی همیشه انسداد تنگه را به عنوان یک سناریوی ترسناک اما بعید دانسته‌اند، زیرا مین‌گذاری یا مسدود کردن فیزیکی تنگه نیز از رسیدن نفت ایران به بازار مانع می‌شود. اما ایران، در تلافی بمباران‌های ایالات متحده و اسرائیل، راه‌های زیادی برای آزار و اذیت و آسیب رساندن به کشتی‌ها در تنگه و خلیج فارس دارد، از قایق‌های کوچک در امتداد خط ساحلی طولانی خود گرفته تا پهپادهایی که می‌توانند از فاصله ۱۲۰۰ مایلی پرتاب شوند. ایران همچنین از زمان شروع جنگ، حداقل به ۲۲ کشتی در خلیج فارس حمله کرده است تا جدیت خود را نشان دهد.

در این شرایط، هیچ کشتی‌ای جرئت عبور از تنگه را بدون اجازه ایران ندارد و بیمه بسیار گران یا غیرممکن است. اما از آنجایی که تنگه از نظر فیزیکی مسدود نشده است، نفت ایران هنوز هم به بازارها می‌رسد، حتی در مقادیری حتی بیشتر از قبل از درگیری.

جمهوری اسلامی ایران در تلاش است تا با حمله به زیرساخت‌های نفت و گاز همسایگان خود، اهرم فشار بیشتری به دست آورد. حملات کلیدی به مجتمع LNG راس لفان در قطر، ترمینال ینبع در دریای سرخ در عربستان سعودی – انتهای خط لوله عربستان سعودی که تنگه را دور می‌زند – و فجیره در خلیج عمان در امارات متحده عربی، جایی که نفت خام اماراتی می‌تواند به خارج از تنگه صادر شود، آسیب رسانده است. این حملات با هدف کاهش نفت خامی که امروز می‌تواند به بازار برسد و طولانی‌تر کردن کمبود عرضه پس از باز شدن نهایی تنگه انجام می‌شود، زیرا تعمیر تأسیسات آسیب‌دیده ماه‌ها یا سال‌ها طول خواهد کشید.

آشفتگی برای سیستم انرژی جهان

چندین جلسه در CERAWeek به چالش‌های ژئوپلیتیکی این درگیری پرداخت. جیمز متیس، وزیر دفاع سابق ایالات متحده، در گفت‌وگو با سوزان مالونی، معاون رئیس جمهوری در بروکینگز، توضیح داد که چگونه ایالات متحده ممکن است پس از اعتراضات ژانویه ۲۰۲۶، ضعف نظام ایران را اشتباه محاسبه کرده باشد. متیس گفت، اعتراضات به جای تضعیف نظام، تسلط آن بر قدرت را تقویت کرد، زیرا اکنون افراد کمتری حاضر به آمدن به خیابان‌ها هستند. او گفت که در این مرحله از درگیری، شناسایی گزینه‌های خوب برای ایالات متحده دشوار بوده است.

ریسک درک شده در بازارهای نفت پس از درگیری تغییر خواهد کرد؛ جهان نمی‌تواند به زمان قبل از جنگ بازگردد. عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، بحرین، ایران و عراق بیشتر نفت خود را از طریق تنگه هرمز صادر می‌کنند، اگرچه عربستان سعودی و تا حد کمتری امارات متحده عربی و ایران خطوط لوله‌ای دارند که از این تنگه عبور نمی‌کنند. در مجموع، جهان حدود ۱۱ میلیون بشکه در روز یا ۱۱ درصد از عرضه نفت خام را از دست داده است، در مقایسه با تقریباً ۲۰ میلیون بشکه در روز که قبل از درگیری از این تنگه عبور می‌کرد. علاوه بر این، بازار نفت ظرفیت تولید اضافی را برای درک ریسک عرضه در نظر می‌گیرد، اما تقریباً تمام ظرفیت اضافی جهان در عربستان سعودی و امارات متحده عربی است. در نهایت، تصور اینکه عربستان سعودی همچنان تأمین‌کننده حاشیه‌ای امن نفت باشد، تا زمانی که ایران بتواند ترافیک را از طریق تنگه مختل کند، دشوار است. از بین بردن این توانایی از طریق نظامی در واقع بسیار دشوار خواهد بود.

من متوجه شدم که در جلسات خصوصی، رهبران صنعت و دولت بیشتر از آنچه در ملاء عام ابراز می‌کنند، نگران درگیری بودند. صنعت نفت و گاز از آسیب فیزیکی به تأسیسات و آسیب اقتصادی به کل صنعت خود نگران است. (چندین تأسیسات آسیب‌دیده در حملات، سرمایه‌گذاری‌های مشترک با شرکت‌های غربی هستند.) سایر صنایع از مقاومت خود در برابر شوک عرضه نگران هستند و آن‌هایی که برای سوخت یا مواد اولیه به نفت یا گاز طبیعی متکی هستند، از توانایی خود در تأمین عرضه نگران هستند. آسیا اکنون بیشترین آسیب را از این اختلال می‌بیند، زیرا بیشتر نفت و گاز طبیعی مایع خلیج فارس در آنجا فروخته می‌شود. اما با گسترش تأثیر، قیمت‌های بالا در همه جا مشاهده خواهد شد. بسیاری از افرادی که با آنها صحبت کردم، از اینکه قیمت نفت بالاتر از قیمت فعلی نیست، ابراز تعجب کردند و انتظار دارند که با ادامه درگیری و احساس کمبود بیشتر، قیمت‌ها افزایش یابد.

کمبود انرژی و قیمت‌های بالا اکنون آسیا و به زودی اروپا را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

آسیا در حال حاضر بیشترین توجه جهان را به خود جلب کرده است و دلیل خوبی هم دارد. کشورهای آسیایی در حال حاضر اقدامات شدیدی را برای کاهش تقاضا برای گاز طبیعی که به صورت گاز طبیعی مایع دریافت می‌کنند و رو آوردن به زغال سنگ برای تولید برق انجام می‌دهند. پاکستان برای صرفه‌جویی در انرژی مدارس را تعطیل کرده است و هند از کمبود گاز مایع مورد استفاده برای پخت و پز رنج می‌برد.

با این حال، این درگیری بر اروپا نیز تأثیر خواهد گذاشت. پس از حمله تمام عیار روسیه به اوکراین و متعاقباً قطع عرضه گاز از طریق خط لوله به اروپا، این قاره برای جبران کمبود عرضه، شروع به واردات بیشتر LNG کرد. اروپا اکنون با دومین شوک انرژی خود در چهار سال گذشته روبه‌روست، زیرا تقریباً ۲۰درصد از عرضه LNG جهان متوقف شده است. بخشی از این عرضه برای سال‌ها از دسترس خارج خواهد شد، زیرا دو قطار از ۱۴ قطار مایع‌سازی در تأسیسات راس لفان قطر انرژی، که حدود ۳.۵درصد از ظرفیت جهانی را تشکیل می‌دهند، در اثر حمله موشکی ایران آسیب دیدند. بازسازی سال‌ها طول خواهد کشید.

در حال حاضر، قیمت عمده‌فروشی برق در اروپا زمانی که گاز طبیعی قیمت تسویه بازار را تعیین می‌کند، در بالاترین حد خود قرار دارد و نگرانی‌ها در مورد کاهش رقابت‌پذیری اقتصادی اروپا توسط قیمت‌های بالای انرژی وجود دارد. مقامات اروپایی در این کنفرانس خاطرنشان کردند که تولید گاز طبیعی برای ایجاد تعادل در تولید برق تجدیدپذیر در بسیاری از نقاط اروپا ضروری است، اما افزایش قیمت LNG در بازار جهانی چالش‌های اروپا را تشدید خواهد کرد.

اگر درگیری ادامه یابد، اقتصاد جهانی آسیب خواهد دید

بسیاری از افرادی که در کنفرانس با آنها صحبت کردم، نگران تورم و رکود اقتصادی هستند. ایالات متحده از بحران گاز طبیعی مصون است، زیرا تولید داخلی قابل توجهی دارد و تأسیسات LNG ایالات متحده در حال حاضر تا حد امکان صادرات انجام می‌دهند. اما حتی به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز طبیعی در جهان، اقتصاد ایالات متحده افزایش قیمت سوخت را شاهد خواهد بود. نفت در بازارهای جهانی معامله می‌شود، بنابراین مصرف‌کنندگان آمریکایی قیمت‌های جهانی را می‌پردازند. افزایش قیمت سوخت از طریق قیمت کالاها و خدمات در سراسر اقتصاد جریان می‌یابد. ضربه تورم برای کشورهایی که به LNG وارداتی نیز متکی هستند، حتی بیشتر خواهد بود.

علاوه بر نفت و گاز، عرضه جهانی کود نیز ضربه بزرگی خورده است. گاز طبیعی کلید تولید کودهای نیتروژنی مانند آمونیاک و اوره است. یک تخمین نشان داد که گاز طبیعی ۷۰ تا ۹۰ درصد از هزینه‌های تولید آمونیاک را تشکیل می‌دهد. دسترسی به گاز طبیعی، منطقه خلیج فارس را به مکانی مناسب برای تولید کود نیتروژنی تبدیل می‌کند – به‌طور محافظه‌کارانه، حدود ۱۲ درصد از عرضه جهانی اکنون به دلیل انسداد تنگه از بین رفته است. علاوه بر این، منطقه خلیج فارس یک مکان کلیدی برای تولید گوگرد است که از نفت و گاز «ترش» جدا می‌شود. گوگرد خود یک ماده مغذی مهم است و یک ماده کلیدی در کودهای فسفاته است. با توجه به کمبود عرضه تولید شده در منطقه خلیج فارس و افزایش قیمت گاز طبیعی که به افزایش هزینه‌ها در جاهای دیگر منجر می‌شود، قیمت کود و کمبود آن می‌تواند از عوامل کلیدی افزایش قیمت مواد غذایی در ماه‌های آینده باشد.

اختلال طولانی مدت همچنین می‌تواند رکود اقتصادی را باعث شود، زیرا فعالیت‌های اقتصادی برای تطبیق با قیمت‌های بالای سوخت منقبض می‌شوند. حدس زدن اینکه قیمت‌ها به کجا می‌توانند بروند و چه قیمتی رکود در مناطق مختلف و در سطح جهان را باعث می‌شود، موضوعی در بحث‌های خصوصی بود. در حال حاضر، بازار نفت در حال تجارت «بشکه‌های مالی» است، فروش نفت آینده با قیمت‌های آینده. با وجود اختلال بزرگ، نفت و LNG که در زمان شروع درگیری در کشتی‌های در حال حمل و نقل و در انبار بودند، هنوز هم بسیاری از خریداران را تحت فشار قرار می‌دهند. هنگامی که این اصلاحات موقت از بین بروند و فعالان بازار با کمبودهای واقعی مواجه شوند، در رابطه با قیمت نفت و LNG در قلمرو ناشناخته‌ای قرار خواهیم گرفت.

هیچ کس دقیقاً نمی‌داند چه انتظاری داشته باشد، اما طیف قیمت‌هایی که شنیده‌ام به عنوان عامل رکود مطرح شده‌اند، برای من بیش از حد ممکن به نظر می‌رسید. یک نفر در یک جلسه خصوصی اوضاع را این‌گونه خلاصه کرد: «آیا می‌توانید از سگ‌هایی که آزاد کرده‌اید، فرار کنید؟»

منبع: بروکینگز / ترجمه: سید علی موسوی خلخالی