ایران و اتحادیه آفریقا

نویسندگان: دکتر علیرضا محمدی نیگجه، کارشناس ارشد مسایل خاورمیانه و غرب آفریقا – رسول جعفری، کارشناس روابط بین الملل

دیپلماسی ایرانی: قاره آفریقا در دهه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مناطق در حال تحول در نظام بین‌الملل تبدیل شده است؛ منطقه‌ای که با برخورداری از منابع طبیعی گسترده، جمعیت جوان، ظرفیت‌های اقتصادی رو‌به‌رشد و موقعیت ژئوپلیتیکی حساس، توجه قدرت‌های جهانی را به خود جلب کرده است. در این میان، اتحادیه آفریقا (African Union) به‌عنوان مهم‌ترین نهاد منطقه‌ای این قاره، نقش محوری در هدایت فرآیندهای همگرایی سیاسی، اقتصادی و امنیتی میان ۵۵ کشور عضو ایفا می‌کند. این اتحادیه نه‌تنها چارچوب اصلی همکاری‌های درون‌قاره‌ای را فراهم کرده، بلکه به‌تدریج به یک بازیگر اثرگذار در نظام حکمرانی جهانی نیز تبدیل شده است.

اهمیت راهبردی اتحادیه آفریقا در چند سطح قابل بررسی است. نخست آنکه این سازمان تلاش می‌کند با تقویت همگرایی میان کشورهای آفریقایی، ظرفیت‌های پراکنده قاره را در قالب یک نیروی واحد در حوزه‌هایی مانند توسعه پایدار، صلح و امنیت و تجارت بین‌المللی سازمان‌دهی کند. دوم آنکه از طریق طرح‌های کلان مانند «دستورکار ۲۰۶۳» و «منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA)»، در پی تبدیل آفریقا به یکی از قطب‌های مهم اقتصادی جهان است. سوم اینکه اتحادیه آفریقا در سال‌های اخیر تلاش کرده است در مسائل مهم بین‌المللی، از جمله اصلاح ساختار سازمان ملل و مدیریت بحران‌های جهانی، به‌عنوان صدای واحد قاره آفریقا نقش‌آفرینی کند. این روند نشان‌دهنده گذار تدریجی آفریقا از یک بازیگر حاشیه‌ای به یک کنشگر فعال در سیاست جهانی است.

در این چارچوب، جمهوری اسلامی ایران نیز به اهمیت راهبردی اتحادیه آفریقا توجه ویژه‌ای داشته و آن را به‌عنوان یک شریک مهم در سیاست خارجی خود در نظر گرفته است. ایران با تأکید بر سیاست گسترش روابط با کشورهای در حال توسعه و تقویت همکاری‌های جنوب–جنوب، تلاش کرده است تعاملات خود با کشورهای آفریقایی را در چارچوب همکاری‌های چندجانبه و به‌ویژه از طریق ظرفیت‌های اتحادیه آفریقا گسترش دهد. حمایت ایران از توسعه روابط اقتصادی، علمی، فرهنگی و فناوری با قاره آفریقا، نشان‌دهنده نگاه راهبردی این کشور به جایگاه رو‌به‌رشد اتحادیه آفریقا در نظام بین‌الملل است.

بر این اساس، بررسی نقش و اهمیت اتحادیه آفریقا و همچنین جایگاه ایران در تعامل با این نهاد، می‌تواند به درک بهتر روندهای جدید همکاری‌های بین‌المللی و آینده روابط ایران و قاره آفریقا کمک کند.

اتحادیه آفریقا

اتحادیه آفریقا (African Union) مهم‌ترین سازمان منطقه‌ای قاره آفریقاست که در سال ۲۰۰۲ به عنوان جانشین سازمان وحدت آفریقا تأسیس شد. این اتحادیه متشکل از ۵۵ کشور آفریقایی است و با هدف ایجاد وحدت، توسعه اقتصادی، صلح و امنیت در قاره آفریقا فعالیت می‌کند. شکل‌گیری این سازمان نتیجه تلاش رهبران آفریقایی برای تقویت همگرایی میان کشورهای قاره و افزایش نقش آفریقا در نظام بین‌الملل بوده است.

ریشه‌های تشکیل اتحادیه آفریقا به سازمان وحدت آفریقا بازمی‌گردد که در سال ۱۹۶۳ در آدیس‌آبابا تأسیس شد. هدف اصلی این سازمان مبارزه با استعمار، حمایت از استقلال کشورهای آفریقایی و مقابله با نظام آپارتاید بود. پس از پایان بخش عمده‌ای از مبارزات ضد استعماری، کشورهای آفریقایی به این نتیجه رسیدند که برای دستیابی به توسعه پایدار و افزایش قدرت چانه‌زنی در عرصه جهانی، نیازمند سازمانی جدید با اختیارات و اهداف گسترده‌تر هستند. به همین دلیل اتحادیه آفریقا در سال ۲۰۰۲ آغاز به کار کرد.

چشم‌انداز اتحادیه آفریقا «آفریقایی یکپارچه، شکوفا و صلح‌آمیز» است که توسط شهروندان خود اداره شده و نقش مؤثری در تحولات جهانی ایفا کند. این اتحادیه اهداف متعددی را دنبال می‌کند که مهم‌ترین آن‌ها شامل تقویت وحدت و همبستگی میان کشورهای آفریقایی، حفظ حاکمیت و استقلال اعضا، توسعه اقتصادی و اجتماعی، ارتقای صلح و امنیت، حمایت از حقوق بشر، گسترش دموکراسی و افزایش همکاری‌های بین‌المللی است.

یکی از مهم‌ترین وظایف اتحادیه آفریقا، توسعه همکاری‌های بین‌المللی است. این سازمان تلاش می‌کند مواضع مشترک کشورهای آفریقایی را در سازمان ملل متحد، سازمان تجارت جهانی و سایر نهادهای بین‌المللی هماهنگ کند. همچنین اتحادیه آفریقا با سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی مختلف همکاری می‌کند تا زمینه جذب سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و اجرای پروژه‌های توسعه‌ای را فراهم سازد.

در حوزه اقتصادی، اتحادیه آفریقا نقش مهمی در تقویت تجارت میان کشورهای عضو ایفا می‌کند. ایجاد منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA) یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای این سازمان به شمار می‌رود. این طرح با هدف حذف موانع تجاری، افزایش مبادلات اقتصادی و ایجاد یک بازار مشترک آفریقایی طراحی شده است. انتظار می‌رود این اقدام موجب رشد اقتصادی، افزایش اشتغال و کاهش فقر در کشورهای آفریقایی شود.

صلح و امنیت نیز از اولویت‌های اصلی اتحادیه آفریقا است. شورای صلح و امنیت این سازمان مسئول پیشگیری از درگیری‌ها، مدیریت بحران‌ها و حمایت از روندهای صلح در کشورهای عضو است. اتحادیه آفریقا در بسیاری از بحران‌های سیاسی و امنیتی قاره نقش میانجی و تسهیل‌کننده را ایفا کرده و تلاش کرده است از طریق همکاری منطقه‌ای، ثبات و امنیت را در آفریقا تقویت کند.

از دیگر اهداف مهم اتحادیه آفریقا می‌توان به حمایت از حقوق بشر، ارتقای جایگاه زنان، توسعه آموزش و بهداشت، مبارزه با بیماری‌های واگیردار و حمایت از پژوهش‌های علمی و فناوری اشاره کرد. این سازمان معتقد است که توسعه پایدار تنها از طریق سرمایه‌گذاری در منابع انسانی و گسترش همکاری میان کشورهای عضو امکان‌پذیر خواهد بود.

اهداف و چشم‌اندازهای اصلی اتحادیه آفریقا

۱. رشد اقتصادی و توسعه پایدار 

کاهش فقر و نابرابری - ایجاد فرصت‌های شغلی - توسعه صنعت، کشاورزی و فناوری - بهبود آموزش و خدمات بهداشتی 

۲. یکپارچگی و وحدت قاره آفریقا 
 
تقویت همکاری سیاسی و اقتصادی میان کشورهای عضو - گسترش تجارت درون‌آفریقایی – تسهیل رفت‌وآمد افراد، کالاها و سرمایه – توسعه زیرساخت‌های قاره‌ای مانند راه‌آهن، جاده و ارتباطات 

۳. حکمرانی خوب و دموکراسی 

تقویت نهادهای دولتی - حمایت از حقوق بشر – گسترش حاکمیت – قانون و مبارزه با فساد 

۴. صلح و امنیت 

پیشگیری از درگیری‌ها و جنگ‌ها - مقابله با تروریسم و افراط‌گرایی - ایجاد ثبات سیاسی در کشورهای عضو 

۵. حفظ هویت فرهنگی آفریقا 

تقویت ارزش‌های فرهنگی و میراث مشترک آفریقایی - ترویج اندیشه پان‌آفریقاییسم و رنسانس آفریقایی 

۶. توانمندسازی مردم، به‌ویژه زنان و جوانان 

برابری جنسیتی -افزایش مشارکت جوانان در توسعه - حمایت از کودکان و گروه‌های آسیب‌پذیر 

۷. افزایش نقش آفریقا در جهان 

تبدیل آفریقا به بازیگری مؤثر در سیاست و اقتصاد جهانی - کاهش وابستگی به کمک‌های خارجی

بررسی ظرفیت‌های گسترش مناسبات جمهوری اسلامی ایران و اتحادیه آفریقا در پرتو اهداف و چشم‌اندازهای دو طرف

اتحادیه آفریقا به عنوان مهم‌ترین نهاد منطقه‌ای قاره آفریقا، از زمان تأسیس خود در سال ۲۰۰۲ با هدف تقویت همگرایی سیاسی، توسعه اقتصادی، حفظ صلح و امنیت و ارتقای جایگاه آفریقا در نظام بین‌الملل فعالیت کرده است. این اتحادیه در چارچوب سند راهبردی «دستورکار ۲۰۶۳» چشم‌انداز خود را بر ایجاد آفریقایی یکپارچه، شکوفا، صلح‌آمیز و برخوردار از توسعه پایدار بنا نهاده است. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران نیز در سیاست خارجی خود طی سال‌های اخیر بر توسعه روابط با کشورهای در حال توسعه، گسترش همکاری‌های جنوب–جنوب، تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی و تقویت مناسبات با مناطق راهبردی جهان تأکید کرده است. از این رو، بررسی ظرفیت‌های همکاری میان ایران و اتحادیه آفریقا نشان می‌دهد که اهداف و منافع مشترک متعددی میان دو طرف وجود دارد که می‌تواند زمینه‌ساز توسعه روابط در ابعاد اقتصادی، سیاسی، علمی و فرهنگی شود.

نخستین حوزه همکاری میان ایران و اتحادیه آفریقا را می‌توان در عرصه اقتصادی و تجاری جستجو کرد. یکی از اهداف اصلی اتحادیه آفریقا، تسریع رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و افزایش تجارت درون‌قاره‌ای و بین‌المللی است. بسیاری از کشورهای آفریقایی در حال اجرای برنامه‌های گسترده‌ای برای توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، مخابرات و شهرسازی هستند. از سوی دیگر، ایران طی دهه‌های گذشته تجربیات ارزشمندی در حوزه ساخت نیروگاه، سدسازی، راه‌سازی، صنایع نفت و گاز، پتروشیمی و خدمات فنی و مهندسی به دست آورده است. این ظرفیت‌ها می‌تواند مبنای همکاری‌های گسترده میان شرکت‌های ایرانی و کشورهای آفریقایی قرار گیرد. همچنین با توجه به رشد جمعیت آفریقا و افزایش تقاضا برای کالاهای مصرفی و صنعتی، بازار این قاره فرصت مناسبی برای صادرات محصولات ایرانی از جمله دارو، تجهیزات پزشکی، محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی و ماشین‌آلات صنعتی فراهم می‌آورد. در نتیجه، توسعه همکاری‌های تجاری می‌تواند به تحقق اهداف توسعه‌ای اتحادیه آفریقا و نیز گسترش بازارهای صادراتی ایران کمک کند.

حوزه دوم همکاری به بخش کشاورزی و امنیت غذایی مربوط می‌شود. امنیت غذایی یکی از چالش‌های مهم بسیاری از کشورهای آفریقایی است و اتحادیه آفریقا در اسناد راهبردی خود بر افزایش بهره‌وری کشاورزی، توسعه روستایی و مقابله با آثار تغییرات اقلیمی تأکید کرده است. ایران نیز با وجود قرار گرفتن در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک، تجربیات قابل توجهی در زمینه مدیریت منابع آب، آبیاری تحت فشار، کشت گلخانه‌ای، اصلاح بذر و توسعه فناوری‌های کشاورزی به دست آورده است. انتقال این تجربیات به کشورهای آفریقایی می‌تواند نقش مهمی در افزایش تولیدات کشاورزی و بهبود امنیت غذایی این کشورها ایفا کند. علاوه بر این، سرمایه‌گذاری مشترک در پروژه‌های کشاورزی و صنایع غذایی می‌تواند منافع اقتصادی قابل توجهی برای هر دو طرف به همراه داشته باشد.

یکی دیگر از زمینه‌های مهم همکاری، حوزه علم، فناوری و آموزش عالی است. توسعه سرمایه انسانی و ارتقای دانش و فناوری از محورهای اصلی دستورکار ۲۰۶۳ اتحادیه آفریقا محسوب می‌شود. در این راستا، ایران به عنوان کشوری دارای شبکه گسترده دانشگاهی و دستاوردهای علمی در حوزه‌هایی نظیر پزشکی، نانوفناوری، مهندسی، فناوری اطلاعات و انرژی می‌تواند نقش مؤثری در انتقال دانش و تربیت نیروی انسانی متخصص برای کشورهای آفریقایی ایفا کند. اعطای بورس‌های تحصیلی، تبادل استاد و دانشجو، اجرای پروژه‌های تحقیقاتی مشترک و ایجاد مراکز علمی و فناوری مشترک از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تقویت پیوندهای علمی میان دو طرف منجر شود. چنین همکاری‌هایی علاوه بر ارتقای سطح دانش و فناوری، زمینه‌ساز شکل‌گیری روابط پایدار و بلندمدت میان نخبگان و مؤسسات علمی ایران و کشورهای آفریقایی خواهد بود.

در حوزه بهداشت و سلامت نیز ظرفیت‌های قابل توجهی برای همکاری وجود دارد. بسیاری از کشورهای آفریقایی همچنان با چالش‌هایی نظیر کمبود امکانات درمانی، بیماری‌های واگیردار و دسترسی محدود به دارو مواجه هستند. ایران طی سال‌های اخیر در زمینه تولید داروهای ژنریک، تجهیزات پزشکی و خدمات درمانی پیشرفت‌های مهمی داشته است. صادرات دارو و تجهیزات پزشکی، همکاری در زمینه آموزش کادر درمانی، اجرای برنامه‌های مشترک بهداشتی و مشارکت در مقابله با بیماری‌های فراگیر می‌تواند به بهبود وضعیت سلامت در کشورهای آفریقایی کمک کند. از سوی دیگر، چنین همکاری‌هایی زمینه گسترش حضور اقتصادی و علمی ایران در این قاره را نیز فراهم خواهد ساخت.

بخش انرژی و منابع طبیعی نیز از دیگر عرصه‌های همکاری راهبردی میان ایران و اتحادیه آفریقا به شمار می‌رود. بسیاری از کشورهای آفریقایی دارای ذخایر غنی نفت، گاز و مواد معدنی هستند، اما در زمینه بهره‌برداری، فرآوری و ایجاد ارزش افزوده با محدودیت‌های فنی و زیرساختی مواجه‌اند. ایران با برخورداری از تجربه طولانی در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی می‌تواند در انتقال دانش فنی، آموزش نیروی انسانی و اجرای پروژه‌های مشترک انرژی مشارکت کند. علاوه بر این، همکاری در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه انرژی خورشیدی و بادی، می‌تواند در راستای اهداف توسعه پایدار و مقابله با تغییرات اقلیمی مورد توجه قرار گیرد.

در بعد سیاسی و دیپلماتیک نیز زمینه‌های مشترک فراوانی میان ایران و اتحادیه آفریقا وجود دارد. هر دو طرف بر اصولی همچون احترام به حاکمیت ملی کشورها، چندجانبه‌گرایی، عدالت در نظام بین‌الملل و افزایش نقش کشورهای در حال توسعه در تصمیم‌گیری‌های جهانی تأکید دارند. از این رو، همکاری و هماهنگی در سازمان‌های بین‌المللی می‌تواند به تقویت مواضع مشترک در موضوعاتی نظیر توسعه پایدار، اصلاح ساختار نهادهای بین‌المللی و حمایت از حقوق کشورهای جنوب جهانی منجر شود. همچنین گفت‌وگو و تبادل تجربیات در زمینه مقابله با تروریسم، افراط‌گرایی و جرائم سازمان‌یافته فراملی می‌تواند به ارتقای امنیت و ثبات در مناطق مختلف کمک کند.

با وجود این ظرفیت‌ها، گسترش مناسبات ایران و اتحادیه آفریقا با برخی چالش‌ها نیز روبه‌رو است. محدودیت‌های بانکی و مالی، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک، فاصله جغرافیایی، شناخت ناکافی بخش‌های خصوصی دو طرف از فرصت‌های موجود و رقابت فشرده قدرت‌های اقتصادی همچون چین، هند، ترکیه و کشورهای اروپایی در بازارهای آفریقایی از جمله موانع مهم به شمار می‌روند. غلبه بر این چالش‌ها مستلزم تدوین راهبردی بلندمدت، تقویت دیپلماسی اقتصادی، توسعه شبکه‌های حمل‌ونقل و افزایش تعاملات تجاری و فرهنگی است.

اتحادیه آفریقا در مواجهه با بحران‌های جهانی

اتحادیه آفریقا به‌طور فزاینده‌ای درباره بحران‌های خارج از قاره نیز اظهار نظر می‌کند، به‌ویژه پس از حمله روسیه به اوکراین. اما این رویکرد بیرونی بر پایه‌های نهادی و سیاسی شکننده‌ای استوار است. در نبود اراده سیاسی در شورای صلح و امنیت یا دفتر مجمع اتحادیه برای بررسی بحران‌های شدیداً مناقشه‌برانگیز خارج از قاره، اتحادیه معمولاً تنها از طریق رئیس کمیسیون سخن می‌گوید. این امر نوعی دیپلماسی قاره‌ای ایجاد می‌کند که «صدا دارد اما یکپارچگی سیاست خارجی ندارد».

اظهارنظر درباره بحران‌های جهانی، تجلی آرمان هفتم دستورکار ۲۰۶۳ اتحادیه آفریقا است؛ یعنی «آفریقایی قدرتمند، متحد، تاب‌آور و تأثیرگذار در سطح جهانی». اما میزان توانمندی آفریقا در موقعیت‌های مختلف متفاوت است. اتحادیه در مواردی که منافع داخلی کشورها همپوشانی دارد و فضای سیاست جهانی امکان اثرگذاری را فراهم می‌کند، عملکرد بهتری دارد. اما در بحران‌هایی که رقابت ژئوپلیتیکی اختلافات را تشدید می‌کند، انسجام سیاست خارجی آفریقا تضعیف می‌شود.

این بحران نقطه مناسبی برای وحدت دیپلماتیک قاره‌ای نیست

بحران‌های بسیار سیاسی‌شده، ضعیف‌ترین شرایط را برای شکل‌گیری یک موضع واحد آفریقایی ایجاد می‌کنند. دولت‌ها ترجیح می‌دهند فضای مانور ملی خود را حفظ کنند. برای مثال، بیانیه شدیداللحن آفریقای جنوبی که حملات اسرائیل-آمریکا را «دفاع پیش‌دستانه» و غیرقانونی توصیف کرد، با موضع مراکش که حمله موشکی ایران را محکوم کرد، کاملاً در تضاد است. در چنین شرایطی نمی‌توان انتظار وحدت کامل داشت.

اتحادیه آفریقا و جنگ آمریکا – اسرائیل با ایران

اظهار اخیر رئیس‌جمهور کنیا، ویلیام روتو، درباره ایجاد یک چارچوب سیاست خارجی اتحادیه آفریقا (AU)، در میانه آشفتگی‌های جهانی بلافاصله با یک آزمون سخت مواجه شد. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، آفریقا را در حوزه‌های تجارت، حقوق بین‌الملل و حاکمیت به چالش کشید و محدودیت‌های همبستگی پان‌آفریقایی و انسجام راهبردی در سیاست خارجی را آشکار ساخت. اگرچه دستیابی به اجماع کامل در هر موضوعی بعید به نظر می‌رسد، اما یک رویکرد سلسله‌مراتبی و مبتنی بر اصل «تفویض به سطح پایین‌تر» (subsidiarity) ممکن است قابل اجرا باشد.

حملات هوایی اسرائیل و آمریکا به ایران که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، در حالی رخ داد که مذاکرات میان واشنگتن و تهران با میانجی‌گری عمان درباره برنامه هسته‌ای ایران همچنان ادامه داشت. این حملات که از نظر بسیاری از کارشناسان نقض آشکار حقوق بین‌الملل محسوب می‌شود، شوک‌های دیپلماتیک گسترده‌ای در سراسر آفریقا ایجاد کرده است. علاوه بر نقض آشکار منشور سازمان ملل و ایجاد رویه‌های نگران‌کننده مانند استفاده غیرقانونی اسرائیل از فسفر سفید این حملات و همچنین پاسخ‌های تلافی‌جویانه ایران علیه اهداف اسرائیلی و پایگاه‌های آمریکا در منطقه، بازارهای جهانی انرژی را بی‌ثبات کرده‌اند. همانند سایر بحران‌های جهانی اخیر، وابستگی آفریقا به بازارهای جهانی سوخت‌های فسیلی آشکار شده است.

در این بحران، اتحادیه آفریقا از طریق کمیسیون خود سخن می‌گوید. تحت رهبری محمود علی یوسف، کمیسیون اتحادیه آفریقا همچنان رویکرد اظهار نظر درباره بحران‌های جهانی تأثیرگذار بر کشورهای آفریقایی را ادامه می‌دهد؛ رویکردی که توسط رئیس پیشین کمیسیون، موسی فکی محمد، پایه‌گذاری شد. این بیانیه‌ها اگرچه دیدگاهی پان‌آفریقایی درباره مسائل جهانی ارائه می‌دهند، اما برای کشورهای عضو الزام‌آور نیستند و به‌طور رسمی در سطح دولت‌های عضو تصویب نمی‌شوند.

سه بیانیه اتحادیه آفریقا: میان بازارها، حقوق بین‌الملل و همبستگی خلیج فارس

در روز نخست حملات، کمیسیون اتحادیه آفریقا نخستین بیانیه خود را با عنوان «تنش نظامی آمریکا و ایران» منتشر کرد. این بیانیه رویکردی نسبتاً متوازن داشت و خواستار خویشتنداری همه طرف‌ها شد، بر حقوق بین‌الملل و منشور سازمان ملل تأکید کرد و بدون جانبداری مستقیم، بر پیامدهای اقتصادی بحران برای آفریقا اشاره داشت.

بیانیه دوم چند ساعت بعد با عنوان «تشدید درگیری در خاورمیانه» منتشر شد و تمرکز بیشتری بر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس داشت. در این بیانیه، ثبات خلیج فارس به‌عنوان عاملی حیاتی برای امنیت انرژی و اقتصاد جهانی و به‌طور مستقیم برای اقتصاد آفریقا مطرح شد.

بیانیه سوم در ۹ مارس با عنوان «وضعیت در خلیج فارس» صادر شد و بیشتر بر پیامدهای اقتصادی بحران تمرکز داشت؛ به‌ویژه بر آسیب به صادرات کالاهای فاسدشدنی آفریقا و اختلال در حمل‌ونقل هوایی.

رئیس کمیسیون اتحادیه آفریقا در تاریخ ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶از توافق صلح آمریکا و ایران استقبال کرد

رئیس کمیسیون اتحادیه آفریقا (AU)، محمود علی یوسف، از توافق صلح میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران که امروز توسط دو طرف و تیم میانجی‌گری اعلام شد، استقبال کرد. وی همچنین از تمامی طرف‌ها خواست به اجرای کامل این توافق پایبند بمانند و تلاش‌های خود را برای تقویت صلح پایدار، ثبات و همکاری در خاورمیانه و فراتر از آن ادامه دهند.

نتیجه‌گیری

بررسی عملکرد اتحادیه آفریقا در قبال بحران‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که این سازمان، علی‌رغم تلاش برای ایفای نقش به عنوان صدای واحد قاره آفریقا در عرصه جهانی، همچنان با محدودیت‌های ساختاری و سیاسی قابل توجهی در شکل‌دهی به یک سیاست خارجی منسجم مواجه است. تنوع منافع ملی کشورهای عضو، تفاوت‌های ایدئولوژیک و ژئوپلیتیکی، وابستگی‌های اقتصادی و امنیتی متفاوت و همچنین فقدان سازوکارهای اجرایی الزام‌آور، از مهم‌ترین عواملی هستند که مانع از اتخاذ مواضع یکپارچه در برابر بحران‌های جهانی می‌شوند. در نتیجه، اگرچه اتحادیه آفریقا در بسیاری از موارد بر اصولی همچون احترام به حقوق بین‌الملل، حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات، کاهش تنش و حمایت از چندجانبه‌گرایی تأکید می‌کند، اما توانایی آن در تبدیل این مواضع به اقدامات هماهنگ و مؤثر همچنان محدود است. از این رو، به نظر می‌رسد اتخاذ رویکردهای منطقه‌ای، انعطاف‌پذیر و مبتنی بر منافع مشترک کشورهای عضو، در مقطع کنونی واقع‌بینانه‌تر از تلاش برای دستیابی به یک سیاست خارجی کاملاً واحد در سطح قاره باشد.

با وجود این محدودیت‌ها، اهداف توسعه‌ای و راهبردی اتحادیه آفریقا فرصت‌های قابل توجهی برای گسترش همکاری با جمهوری اسلامی ایران فراهم می‌آورد. هم‌پوشانی نسبی میان اهداف دو طرف در زمینه توسعه اقتصادی، همکاری‌های جنوب–جنوب، تقویت استقلال کشورهای در حال توسعه و حمایت از نظم بین‌المللی چندقطبی، زمینه‌های متعددی برای همگرایی ایجاد کرده است. ظرفیت‌های موجود در حوزه‌های اقتصادی، کشاورزی، علمی، فناوری، بهداشت، انرژی و همکاری‌های سیاسی نشان می‌دهد که روابط ایران و اتحادیه آفریقا می‌تواند از سطح تعاملات محدود کنونی فراتر رفته و به یک مشارکت راهبردی و بلندمدت تبدیل شود. تحقق این هدف مستلزم برنامه‌ریزی منسجم، شناخت متقابل ظرفیت‌ها، توسعه سازوکارهای نهادی همکاری و بهره‌گیری از فرصت‌های موجود در کشورهای عضو اتحادیه آفریقا است.

در مجموع، هرچند اتحادیه آفریقا هنوز به سطح مطلوبی از انسجام در سیاست خارجی دست نیافته است، اما جایگاه آن به عنوان مهم‌ترین نهاد منطقه‌ای آفریقا، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای همکاری با شرکای خارجی از جمله ایران فراهم می‌کند. توسعه این همکاری‌ها نه تنها می‌تواند به تأمین منافع اقتصادی و سیاسی دو طرف کمک کند، بلکه در تقویت همکاری‌های جنوب–جنوب، افزایش نقش کشورهای در حال توسعه در حکمرانی جهانی و شکل‌گیری نظمی متوازن‌تر در روابط بین‌الملل نیز مؤثر خواهد بود.

https://au.int/en/overview
https://ecdpm.org/work/african-unions-crisis-diplomacy-us-israel-war-iran
https://en.mehrnews.com/news/232257/Iran-seeks-stepped-up-trade-ties-with-African-countries-FM
https://archive.uneca.org/sites/default/files/uploaded-documents/ADF/ADF3/issuepn2.pdf
https://gsdrc.org/document-library/vision-and-mission-of-the-african-union/
https://2021-2025.state.gov/wp-content/uploads/2022/08/ICS_AF_USAU_Public.pdf
https://africacenter.org/spotlight/overcoming-challenges-to-implement-the-african-unions-reforms/