اجلاس ناتو، لحظه اروپا برای تبدیل بحران به فرصت

نویسنده: شارون هادسون، دین پژوهشگر همکار در برنامه ایالات متحده و آمریکای شمالی موسسه چتم هاوس

دیپلماسی ایرانی: اجلاس ناتو در آنکارا در مقطعی سرنوشت‌ساز از روند تحول این ائتلاف ــ و همچنین در روابط میان ایالات متحده و اروپا ــ برگزار شد. در آنکارا، دستور کار اجلاس به‌درستی بر اهداف مربوط به هزینه‌های دفاعی و ارزیابی میزان پایبندی کشورها به تعهدات بودجه‌ای و تخصیص اعتبارات متمرکز بود. همچنین مشخص خواهد شد که کدام کشورها قراردادهای بزرگ دفاعی را امضا کرده‌اند (و هزینه آن‌ها را نیز تأمین کرده‌اند) و کدام کشورها همچنان در مرحله شعارهای سیاسی باقی مانده‌اند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، با ذهنیت یک تاجر، انتظار خواهد داشت متحدان ناتو ارقام و شواهد ملموسی ارائه دهند تا نشان دهند هدف اختصاص ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی به هزینه‌های دفاعی ــ که در اجلاس ۲۰۲۵ لاهه تعیین شد ــ صرفا یک وعده نبوده و اقدامات عملی برای تحقق آن انجام شده است. اگر اجلاس سال گذشته بر تعیین اهداف بلندپروازانه جدید متمرکز بود، اجلاس امسال بر تحقق و اجرای همان وعده‌ها تمرکز خواهد داشت.

فراتر از اجرای تعهدات، ناتو با چالش مهم دیگری نیز روبه‌رو است. اعلام‌های اخیر درباره کاهش حضور نظامی ایالات متحده، همراه با اظهارات تحقیرآمیز رئیس‌جمهور دونالد ترامپ درباره ناتو و تهدیدهای او مبنی بر تصاحب گرینلند، نه‌تنها به روابط سیاسی آسیب زده، بلکه بر نگرش افکار عمومی اروپا نسبت به رهبری و قابل‌اعتماد بودن ایالات متحده نیز تأثیر گذاشته است.

این کاهش اعتماد، بی‌تردید یک چالش به شمار می‌رود؛ اما در عین حال، فرصتی نیز برای دولت‌های اروپایی فراهم می‌آورد تا درک عمومی از ضرورت تأمین مالی و اصلاحات لازم در فرایندهای دفاعی را افزایش دهند و حمایت افکار عمومی را برای تغییراتی که جهت دستیابی به اهداف بلندپروازانه دفاعی ضروری است، جلب کنند.

روسیه در حال تقویت توان نظامی است، در حالی که آمریکا حضور خود را کاهش می‌دهد

بر اجلاس آنکارا، دو تحول مهم در آرایش نیروهای نظامی سایه افکنده است که در حال دگرگون کردن چشم‌انداز امنیت اروپا هستند. نخست، تصمیم تازه ایالات متحده برای کاهش شمار نیروها و برخی توانمندی‌های کلیدی نظامی خود در اروپا است. دوم، تقویت تأسیسات نظامی روسیه، افزایش برنامه‌ریزی‌شده نیروی انسانی و تشدید عملیات‌های ترکیبی (هیبریدی) این کشور در امتداد مرزهای ناتو است.

ایالات متحده در ماه مه به مقام‌های اروپایی اطلاع داد که به ‌تدریج بخشی از توانمندی‌های نظامی خود را از ناتو خارج خواهد کرد؛ از جمله جنگنده‌ها، بمب‌افکن‌های راهبردی و ناوهای جنگی. این اعلام، جزئیات اندکی در بر داشت و همچنان در میان گمانه‌زنی‌ها درباره اختلافات داخلی دولت ترامپ بر سر میزان و زمان‌بندی این تغییرات قرار دارد. بر اساس یک گزارش اخیر، فرمانده عالی ناتو اعلام کرده است که متحدان اروپایی تاکنون بیشتر خلأهای ناشی از کاهش حضور آمریکا را جبران کرده‌اند و برای برطرف کردن کمبودهای باقی‌مانده نیز در حال بررسی راهکارهای جایگزین هستند. انتظار می‌رود در اجلاس آنکارا اطلاعیه‌هایی درباره این تغییرات منتشر شود، اما جزئیات آن تعیین‌کننده خواهد بود. متحدان اروپایی در حال حاضر از نظر توانمندی‌های نظامی، ظرفیت لازم برای جایگزینی کامل تجهیزاتی را که گفته می‌شود در معرض حذف قرار دارند، ندارند. افزون بر این، نگرانی از خروج کامل ایالات متحده از ناتو همچنان پابرجاست. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، کارشناسان برآورد می‌کنند که پر کردن خلأ ایجادشده ممکن است تا ۲۵ سال زمان ببرد.

در آنکارا، رهبران اروپایی باید بر سر اتخاذ رویکردی فوری‌تر در برابر این واقعیت جدید به اجماع برسند و برای رفع موانع بوروکراتیک و نگرش‌های عمومی که مانع اقدام سریع در اجرای برنامه‌های دفاعی می‌شود، تلاش کنند. این موضوع از آن جهت اهمیت بیشتری دارد که روسیه با مخالفت داخلی قابل توجهی در زمینه افزایش هزینه‌های نظامی روبه‌رو نیست. دومین مسئله‌ای که بر اجلاس آنکارا سایه خواهد افکند، برنامه‌های روسیه برای گسترش گسترده توان نظامی در امتداد مرز شرقی ناتو و تشدید جنگ ترکیبی علیه ناتو و اهداف اروپایی است. هرچند کارزار نظامی مسکو علیه اوکراین به اهداف نظامی مورد نظر خود دست نیافته است، اما روسیه اکنون در چارچوب یک اقتصاد جنگی فعالیت می‌کند، نیروهای باتجربه و آزموده در میدان نبرد در اختیار دارد و خود را برای دوره‌ای طولانی از درگیری آماده می‌سازد. کرملین در حال برداشتن گام‌هایی برای ایجاد نیرویی نظامی با یک میلیون و پانصد هزار نفر پرسنل و تشکیل ۱۷ لشکر مانوری جدید است. تمرکز اصلی این برنامه، آمادگی برای رویارویی با ناتو است.

بحث‌های اخیر در پایتخت‌های غربی مبنی بر اینکه فشار بر اقتصاد روسیه ــ از حملات موفق پهپادی اوکراین گرفته تا تحریم‌های بین‌المللی ــ این کشور را به نقطه‌ای سرنوشت‌ساز رسانده است، شاید اطمینان‌بخش به نظر برسد، اما اصل موضوع را نادیده می‌گیرد. از دیدگاه روسیه، گسترش ناتو به کشورهای شمال اروپا و حمایت کامل این ائتلاف از اوکراین، همچنان تهدیدهایی وجودی و پایدار به شمار می‌روند. افزون بر این، کرملین اکنون بر این باور است که ایالات متحده درگیر بحران‌های دیگر در نقاط مختلف جهان شده و اروپا دیگر در اولویت راهبردی واشینگتن قرار ندارد.

هرگز اجازه ندهید یک بحران، بدون بهره‌برداری از فرصت‌هایش از دست برود

در شرایطی که روسیه به ‌سرعت در حال گسترش توان نظامی خود است، رهبران اروپایی باید دو بحرانِ هم‌زمان ــ کاهش تعهد ایالات متحده و فرسایش اعتماد به رهبری آمریکا ــ را فرصتی برای بسیج اقدامات فوری‌تر در جهت نوسازی توان دفاعی بدانند.

بر اساس داده‌های مرکز پژوهشی پیو (Pew Research Center)، نگاه اروپایی‌ها به ایالات متحده و دونالد ترامپ به ‌ویژه منفی است. در میان ۱۰ کشوری که مورد نظرسنجی قرار گرفته‌اند، به ‌طور متوسط ۸۱ درصد از پاسخ ‌دهندگان گفته‌اند که اطمینان ندارند ترامپ در قبال مسائل جهانی تصمیمات درستی اتخاذ کند. از این نگرش می‌توان برای ترغیب مجالس قانون‌گذاری و اصلاح ساختارهای بوروکراتیک به ‌منظور تحقق اهداف ملی در حوزه دفاع استفاده کرد.

در آنکارا، متحدان اروپایی باید ضمن حفظ مشارکت و حضور ایالات متحده، برای ایجاد یک معماری امنیتی نوین اروپایی همسو شوند؛ معماری‌ای که بهتر پاسخگوی تهدیدهای امروز باشد و وابستگی کمتری به توانمندی‌های آمریکا داشته باشد. سه اقدام کلیدی می‌تواند از این دستور کار حمایت کند.

نخست، روایت عمومی را به‌ درستی شکل دهند. افکار عمومی اروپا باید بر سر درکی مشترک از طرز فکر ولادیمیر پوتین، روند عقب‌نشینی آمریکا و آنچه اروپا واقعا برای حفظ صلح به آن نیاز دارد، به وحدت نظر برسند. راه‌حل، ایجاد هراس و وحشت نیست؛ بلکه افزایش و نوسازی بودجه‌های دفاعی و سرمایه‌گذاری‌های هماهنگ، هدفمند و به‌ موقع در حوزه دفاع است. برقراری ارتباط مؤثر با افکار عمومی، یکی از مهم‌ترین ابزارهای راهبردی ناتو و رهبران اروپایی به شمار می‌رود.

دوم، از الگوی صنایع دفاعی کشورهای شمال اروپا (نوردیک) و همچنین اقدامات ایالات متحده در به‌ کارگیری هوش مصنوعی در فرایندهای تدارکات و خریدهای دفاعی الگو بگیرند تا توسعه توان دفاعی با کارایی و آینده‌نگری بیشتری انجام شود. کشورهای نوردیک با تکیه بر همکاری مستمر با صنایع دفاعی ــ از مرحله تعیین نیازها تا طراحی، توسعه و تأمین تجهیزات جدید ــ هزینه‌ کرد هوشمندانه و یکپارچه دفاعی را در مرکز اولویت‌های امنیتی و بودجه‌ای خود قرار داده‌اند. استفاده هوشمندانه از هوش مصنوعی نیز می‌تواند فرایندهای تأمین تجهیزات و تولید را تسریع کرده و زمان تحویل توانمندی‌های موردنیاز را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

سوم، از قدرت اقتصادی اروپا حداکثر بهره‌برداری شود تا ایالات متحده بر اساس معیارهایی که دونالد ترامپ برای آن‌ها اهمیت قائل است، همچنان درگیر و متعهد باقی بماند. اتحادیه اروپا از نظر برابری قدرت خرید (PPP) سومین اقتصاد بزرگ جهان است. این یک دارایی راهبردی است که باید به ‌طور مستمر با مباحث امنیتی پیوند داده شود. هر کشوری که نگران سلطه چین بر بخش‌های کلیدی اقتصاد جهانی است، منفعت خود را در ادامه همکاری با اروپا خواهد یافت و می‌توان این ظرفیت و مزیت را به آن یادآوری کرد. ابتکار Pax Silica نمونه‌ای موفق از هماهنگی راهبردی چندملیتی برای تأمین امنیت یک زنجیره تأمین حیاتی است و الگوی آن می‌تواند به سایر بخش‌ها نیز گسترش یابد.

با کاهش نقش ایالات متحده در ناتو و در شرایطی که این روند نارضایتی افکار عمومی اروپا را نیز در پی داشته است، فرصت مهمی برای رهبران برجسته اروپایی فراهم شده تا همان‌گونه که در سال ۲۰۲۵ با تشکیل ائتلاف داوطلبان برای حمایت از اوکراین بخشی از خلأ رهبری آمریکا را پر کردند، بار دیگر نقش پیشروتری بر عهده گیرند. پیشگامان گذشته، اروپا را به سطحی از همکاری رسانده‌اند که در تاریخ این قاره کم ‌سابقه بوده است؛ اکنون زمان آن فرا رسیده که نسل جدید رهبران، گام بعدی را بردارند.

منبع: موسسه چتم هاوس / ترجمه: معین نیک طبع