شاهنامه در ارمنستان

دیپلماسی ایرانی: آیین معرفی ترجمه کامل شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی به زبان ارمنی، روز دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵ (۹ نوامبر ۲۰۲۶)، با حضور دکتر سیدحمید پورمحمدی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، جمعی از مقامات عالی‌رتبه ایران و شخصیت‌های برجسته علمی، فرهنگی و هنری ارمنستان، در مسجد کبود ایروان برگزار شد. 

به گزارش رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، این مراسم با حضور خلیل شیرغلامی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، محسن جوادی، معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مهدی شفیعی، معاون امور هنری این وزارتخانه، شماری از مسئولان حوزه گردشگری، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و جمعی از استادان دانشگاه‌های ارمنستان، ایران‌شناسان، پژوهشگران، مترجمان، نویسندگان، هنرمندان، معلمان زبان فارسی و دانشجویان رشته ایران‌شناسی برگزار شد.

در آغاز این برنامه، دکتر سیدحمید پورمحمدی با حضور در مجموعه تاریخی مسجد کبود ایروان، از تابلوی نام‌گذاری سالن اجتماعات این مجموعه به نام «یغیشه چارنتس»، شاعر نامدار ارمنی، پرده‌برداری کرد. این اقدام به پاس جایگاه ادبی چارنتس و علاقه او به فرهنگ و ادبیات ایران صورت گرفت. چارنتس از چهره‌های برجسته ادبیات معاصر ارمنستان است که در آثار و دیدگاه‌های خود به میراث فرهنگی و ادبی ایران نیز توجه داشته است.

معاون رئیس‌جمهور و هیئت همراه سپس از نمایشگاه نقاشی‌های مریم گالستیان، هنرمند ارمنی، بازدید کردند. آثار این نمایشگاه با الهام از داستان‌ها و شخصیت‌های شاهنامه فردوسی خلق شده بود. در جریان بازدید، این هنرمند درباره علاقه خود به روایت‌های شاهنامه، انگیزه انتخاب موضوعات و شیوه بازآفرینی تصویری شخصیت‌ها و داستان‌های این اثر توضیح داد. نمایش این آثار در کنار معرفی ترجمه ارمنی شاهنامه، فرصتی برای آشنایی حاضران با برداشت یک هنرمند ارمنی از جهان حماسی فردوسی فراهم کرد.

برنامه رسمی مراسم با اجرای سرودهای ملی جمهوری ارمنستان و جمهوری اسلامی ایران توسط گروهی از دانش‌آموزان فارسی‌آموز مدرسه شماره ۳۵ ایروان آغاز شد. اجرای هماهنگ و زیبای این دانش‌آموزان مورد استقبال حاضران قرار گرفت. همچنین یکی از دانش‌آموزان با سخنانی به زبان فارسی، درباره اهمیت زبان و ادبیات فارسی، جایگاه فردوسی در فرهنگ ایرانی و نقش آشنایی با آثار ادبی در تقویت دوستی و شناخت متقابل مردم ایران و ارمنستان صحبت کرد. 

خلیل شیرغلامی، سفیر جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، در سخنانی ضمن خیرمقدم به معاون رئیس‌جمهور، هیئت همراه و مهمانان ارمنی، این مراسم را رویدادی ارزشمند در روابط فرهنگی دو کشور توصیف کرد. وی با اشاره به نام‌گذاری سالن اجتماعات مسجد کبود به نام یغیشه چارنتس، برپایی نمایشگاه نقاشی با موضوع شاهنامه و معرفی ترجمه ارمنی این اثر، گفت مجموعه این برنامه‌ها نشان‌دهنده پیوندهای ریشه‌دار ادبی و فرهنگی ایران و ارمنستان است.

سفیر ایران از تلاش‌های گئورگ آساتریان، مترجم شاهنامه به زبان ارمنی، و پروفسور گارنیک آساتریان، ویراستار و نویسنده مقدمه علمی این اثر، قدردانی کرد و حضور استاد لوریس چکناواریان، آهنگساز برجسته ایرانی‌ـ‌ارمنی و خالق اپرای «رستم و سهراب»، را از ویژگی‌های مهم این گردهمایی دانست. وی همچنین به جایگاه زبان فارسی در مراکز آموزشی و دانشگاهی ارمنستان و علاقه دانش‌آموزان و دانشجویان ارمنی به ادبیات کلاسیک ایران اشاره کرد.

در ادامه، پروفسور گارنیک آساتریان، ایران‌شناس برجسته ارمنی، به معرفی ویژگی‌های علمی و پژوهشی این اثر پرداخت. وی تأکید کرد که کتاب حاضر را نباید صرفاً ترجمه‌ای متعارف از شاهنامه دانست، بلکه این اثر بازگویی کامل شاهنامه در قالب نثر ادبی ارمنی است که با تکیه بر متن‌های معتبر و بررسی دقیق روایت‌های فردوسی آماده شده است.

آساتریان توضیح داد که در تدوین این اثر، شاهنامه چاپ مسکو و تصحیح جلال خالقی‌مطلق مبنای بررسی قرار گرفته و متن با دقت مطالعه و مقابله شده است تا مفاهیم، نام‌ها و اصطلاحات تاریخی و فرهنگی شاهنامه تا حد امکان به‌درستی به زبان ارمنی انتقال یابد. به گفته وی، در این فرایند، حتی برخی بخش‌های دشوار و مورد اختلاف شاهنامه نیز بررسی شده و تلاش شده است خواننده ارمنی با روایتی دقیق و وفادار به متن اصلی روبه‌رو شود.

وی همچنین به اهمیت نام‌های اشخاص و مکان‌ها در شاهنامه اشاره کرد و گفت این اثر علاوه بر داستان‌های حماسی، گنجینه‌ای ارزشمند برای مطالعه تاریخ، زبان، اسطوره‌شناسی، آیین‌های کهن و اندیشه‌های اخلاقی است. آساتریان از تهیه مقدمه‌ای مفصل و پژوهشی و تنظیم توضیحاتی درباره نام‌ها و اصطلاحات شاهنامه خبر داد و ابراز امیدواری کرد این اثر در آینده مورد استفاده پژوهشگران و علاقه‌مندان به مطالعات ایرانی قرار گیرد.

گارنیک آساتریان در بخش دیگری از سخنان خود از سفارت جمهوری اسلامی ایران و رایزنی فرهنگی کشورمان در ارمنستان، به‌ویژه محمد اسدی‌موحد، به دلیل حمایت و پیگیری فعالیت‌های علمی و فرهنگی مرتبط با زبان فارسی و ایران‌شناسی قدردانی کرد. وی همچنین توضیح داد که کتاب در مرحله نهایی آماده‌سازی برای چاپ قرار دارد و مراسم حاضر فرصتی برای معرفی این دستاورد به جامعه علمی و فرهنگی ارمنستان است.

گئورگ آساتریان، مترجم شاهنامه، نیز در سخنانی به پیشینه ترجمه این اثر در میان ارمنیان پرداخت. وی یادآور شد که آشنایی جامعه ادبی ارمنستان با شاهنامه سابقه‌ای طولانی دارد و از اواخر قرن نوزدهم، مترجمان ارمنی بخش‌هایی از این منظومه را به زبان خود برگردانده‌اند.

به گفته وی، ساموئل گولزادیانتس در سال ۱۸۹۳ بخش‌هایی از شاهنامه، از جمله داستان «رستم و سهراب» را ترجمه و در شوشی منتشر کرد. پس از او نیز مترجمان و پژوهشگران دیگری به برگردان داستان‌هایی همچون «زال و رودابه»، «بیژن و منیژه» و «سیاوش» پرداختند؛ با این حال، ترجمه‌های پیشین عمدتاً در قالب نظم و محدود به بخش‌هایی از شاهنامه بوده‌اند.

آساتریان با اشاره به ویژگی کار جدید خود گفت در این اثر برای نخستین بار تلاش شده است تمامی روایت‌های شاهنامه، از داستان نخستین پادشاهان تا پایان دوره ساسانی، به‌صورت پیوسته و در قالب نثر ادبی به خواننده ارمنی ارائه شود. وی افزود که در طول سال‌های کار بر این ترجمه کوشیده است ضمن حفظ فضای حماسی و شکوه روایت فردوسی، از زبان و واژگانی بهره ببرد که هم با سنت ادبی ارمنی سازگار باشد و هم برای مخاطب امروز روان و قابل‌فهم باقی بماند.

مترجم اثر در بخشی از سخنان خود به علاقه یغیشه چارنتس به شاهنامه اشاره کرد و خاطره‌ای از سال ۱۹۳۴، هم‌زمان با برگزاری آیین‌های هزاره فردوسی، نقل کرد. وی گفت چارنتس در آن دوران بر ضرورت آشنایی ملت‌ها با فردوسی و شاهنامه تأکید داشت و از مارتیرُس ساریان، نقاش برجسته ارمنی، خواسته بود در تصویرگری ترجمه‌ای از شاهنامه مشارکت کند.

گئورگ آساتریان همچنین اعلام کرد که تصویرگری کتاب جدید را آرمن خوجویان، هنرمند ارمنی، انجام داده و اثر برای انتشار در انتشارات «آنتارس» آماده شده است. وی در پایان از محمد اسدی‌موحد، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، به دلیل حمایت مستمر از این طرح و همراهی با نویسندگان و مترجمان ارمنی قدردانی کرد.

از دیگر بخش‌های مراسم، سخنرانی استاد لوریس چکناواریان، آهنگساز و رهبر ارکستر برجسته ایرانی‌ـ‌ارمنی، بود. وی با ابراز خرسندی از معرفی ترجمه کامل شاهنامه، از تلاش مترجم و ویراستار اثر قدردانی کرد و فردوسی را شاعری بزرگ دانست که میراث ادبی او فراتر از مرزهای ایران، برای ملت‌های مختلف شناخته‌شده و ارزشمند است.

چکناواریان با یادآوری خاطرات دوران کودکی خود در ایران گفت که از سال‌های نخست زندگی با نام فردوسی و داستان‌های شاهنامه آشنا شده و علاقه به این اثر، به‌ویژه داستان رستم و سهراب، بخش مهمی از مسیر هنری او را شکل داده است. وی از علاقه خود به موسیقی زورخانه‌ای و روایت‌های حماسی سخن گفت و توضیح داد که آفرینش اپرای «رستم و سهراب» حاصل سال‌ها مطالعه، تمرین و فعالیت موسیقایی بوده است.

این آهنگساز برجسته با اشاره به اجرای آثار خود در ایران، ارمنستان و دیگر کشورها، تأکید کرد که داستان‌های فردوسی برای مخاطبان فرهنگ‌های مختلف جذابیت دارند و موسیقی می‌تواند این میراث ادبی را به زبانی جهانی معرفی کند. وی همچنین با تأکید بر پیوندهای دیرینه ایرانیان و ارمنیان، خواستار توجه بیشتر به میراث فرهنگی مشترک و گسترش همکاری‌های هنری دو کشور شد.

دکتر سیدحمید پورمحمدی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، نیز در سخنرانی خود با ابراز خرسندی از حضور در جمع استادان، ایران‌شناسان و هنرمندان ارمنی، چهار محور اصلی این برنامه را گفت‌وگو و قدردانی از ایران‌شناسان، معرفی ترجمه کامل شاهنامه، تجلیل از لوریس چکناواریان و گرامیداشت یاد یغیشه چارنتس عنوان کرد.

وی با اشاره به پیشینه تاریخی روابط ایران و ارمنستان، از اشتراکات فرهنگی و تمدنی دو ملت در حوزه‌هایی همچون زبان، هنر، معماری، باورهای تاریخی و ادبیات سخن گفت و تأکید کرد که این پیوندها در طول قرن‌ها استمرار داشته است. پورمحمدی با یادآوری نقش ارمنیان در گسترش هنر، موسیقی، سینما و دیگر عرصه‌های فرهنگی ایران، حفظ این میراث و انتقال آن به نسل‌های آینده را مسئولیتی مشترک دانست.

معاون رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود، شاهنامه را اثری برخوردار از مفاهیم عمیق اخلاقی و انسانی توصیف کرد و گفت این کتاب علاوه بر روایت تاریخ و اسطوره، آموزه‌هایی درباره خردورزی، دادگری، حکمرانی عادلانه، وفاداری و یاری‌رساندن به نیازمندان دارد.

وی با اشاره به داستان‌های «زال و رودابه»، «بیژن و منیژه» و «رستم و سهراب»، نقش زنان در روایت‌های فردوسی و جایگاه اخلاق در آیین پهلوانی شاهنامه را مورد توجه قرار داد. پورمحمدی تأکید کرد که در نگاه فردوسی، توانایی و قدرت پهلوانان باید در خدمت حمایت از دیگران و جلوگیری از ستم قرار گیرد.

وی همچنین با اشاره به سرگذشت غم‌انگیز رستم و سهراب و بازآفرینی این داستان در اپرای لوریس چکناواریان، از ظرفیت شاهنامه برای خلق آثار ماندگار در حوزه موسیقی، نمایش و هنرهای تجسمی سخن گفت.

پورمحمدی در ادامه پیشنهاد کرد با بهره‌گیری از ظرفیت علمی گئورگ و گارنیک آساتریان، تجربه هنری لوریس چکناواریان و فعالیت هنرمندانی که از شاهنامه الهام گرفته‌اند، زمینه **تأسیس «خانه شاهنامه» در ارمنستان** فراهم شود. وی پیشنهاد داد مجموعه‌ای از استادان، پژوهشگران و هنرمندان علاقه‌مند، مسئولیت پیگیری این ایده را بر عهده بگیرند و بر آمادگی برای حمایت از چنین اقدامی تأکید کرد.

معاون رئیس‌جمهور در پایان سخنان خود با اشاره به داستان «خسرو و شیرین» نظامی گنجوی و نقش شخصیت‌های ایرانی و ارمنی در این روایت، ادبیات و هنر را عامل ماندگاری مفاهیمی همچون عشق، وفاداری و دوستی دانست. وی با خواندن ابیاتی از حافظ درباره رود ارس، ابراز امیدواری کرد روابط فرهنگی ایران و ارمنستان بیش از پیش گسترش یابد.

در بخش پایانی مراسم، از خدمات چندین‌ساله استاد لوریس چکناواریان در عرصه موسیقی و معرفی فرهنگ و ادبیات ایران تجلیل شد. در این آیین نسخه‌ای نفیس از شاهنامه به وی اهدا شد و مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، لوح تقدیر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی را به پاس فعالیت‌های ارزشمند این هنرمند برجسته به او تقدیم کرد. 

همچنین از گئورگ آساتریان، مترجم شاهنامه به زبان ارمنی، تقدیر شد و نسخه‌ای نفیس از شاهنامه فارسی با مقدمه دکتر سیدحمید پورمحمدی به وی اهدا گردید.

در ادامه، جمعی از استادان و پژوهشگران ایران‌شناسی، مترجمان، معلمان زبان فارسی، دانشجویان ممتاز رشته ایران‌شناسی و دانش‌آموزان فارسی‌آموز ارمنستان نیز به پاس تلاش‌های خود در معرفی و گسترش زبان و ادبیات فارسی مورد تقدیر قرار گرفتند.

معرفی ترجمه کامل و منثور شاهنامه به زبان ارمنی، حاصل چندین سال تلاش مترجم و پژوهشگران این اثر است و امکان آشنایی خوانندگان ارمنی، به‌ویژه نسل جوان و دانشجویان ایران‌شناسی، را با مجموعه روایت‌ها، شخصیت‌ها و اندیشه‌های فردوسی فراهم می‌کند. این اثر همچنین می‌تواند منبع تازه‌ای برای مطالعات تطبیقی ادبیات فارسی و ارمنی و پژوهش‌های مرتبط با تاریخ و فرهنگ ایران باشد.برگزاری این مراسم هم‌زمان با سفر معاون رئیس‌جمهور ایران به ایروان برای شرکت در نوزدهمین نشست کمیسیون مشترک همکاری‌های ایران و ارمنستان، بر جایگاه روابط فرهنگی در مناسبات دو کشور تأکید داشت. حضور هم‌زمان مقامات دولتی، استادان دانشگاه، هنرمندان، مترجمان و دانش‌آموزان فارسی‌آموز نیز نشان‌دهنده دامنه ارتباطات فرهنگی ایران و ارمنستان و ظرفیت این همکاری‌ها برای توسعه فعالیت‌های مشترک در حوزه ادبیات، آموزش و هنر بود.