واکاوی الگوهای عملی جمهوری اسلامی ایران به ما چه می‌گوید
موازنه جدید قدرت در آمریکا؛ پنجره‌ای نو برای ایران
نویسنده: جمشید پرویزی: تحلیل گر مسائل بین الملل
دیپلماسی ایرانی: زلزله سیاسی برخاسته از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا و پیروزی قاطع حزب دموکرات در تصاحب هر دو مجلس سنا و نمایندگان، معادلات خاورمیانه را دستخوش تحولی بنیادین ساخته است. این رویداد به اذعان نشریات معتبر بین‌المللی همچون فارین افیرز و فارین پالیسی و بر اساس پژوهش‌های مراکزی مانند CSIS و نظرسنجی‌های پیو، بازتاب مستقیم نارضایتی عمیق شهروندان آمریکایی از فشارهای تورمی، هزینه‌های سرسام‌آور و عواقب مخرب درگیری با تهران و ناکامی رویکرد فشار حداکثری است. برآیند این تحولات و اشتراک نظر تحلیلگران بر سه نکته بنیادین استوار است: یکم، رای سنگین به دموکرات‌ها را باید «نه قاطع» افکار عمومی به ماجراجویی نظامی خواند؛ حتی دونالد ترامپ و معاون وی نیز به نقش هزینه‌های اقتصادی و سنگینی پرونده ایران در ریزش آرای هم‌حزبی‌هایش اذعان کرده اند. دوم، کنگره اکنون ابزار تحقیق، نظارت و وتوی لوایح جنگ‌طلبانه را در دست دارد و همین موضوع، دست‌اندازهای اجرایی کاخ سفید را برای تخصیص بودجه‌های نظامی تازه و سیاست‌های تنبیهی گسترده تنگ می‌کند. سوم، شکافی جدی در ائتلاف منطقه‌ای پدید آمده و متحدان عربی و شرکای غربی از هزینه‌های بی‌ثباتی خسته شده‌اند و به فرمول‌های دیپلماتیک – از میانجی‌گری قطر تا ترتیبات امنیتی بومی – رو آورده‌اند که به مهار اختیارات کاخ سفید منجر شده و فضایی محدودکننده برای جریان‌های جنگ‌طلب پدید آورده است.
در سوی مقابل واکاوی الگوهای عمل جمهوری اسلامی ایران در این مقطع خطیر، ابعاد تازه‌ای از دیپلماسی توام با بازدارندگی را نمایان می‌سازد. از یک‌سو، فشارهای سالیان اخیر موجب قطبی شدن احساسات ملی به سمت مقاومت قاطع و مقابله بنیادین با سیاست‌های سلطه‌جویانه آمریکا شده، که در این فضا اراده عمومی بر نفی استراتژی‌های تهاجمی واشینگتن استوار است. از سوی دیگر، عقلانیت راهبردی ایجاب می‌کند که ایران به هیچ وجه نباید عرصه گفت‌وگو و دیپلماسی را خالی کند؛ چرا که ترک میز مذاکره دقیقا به نفع جریان‌های جنگ‌طلب و افراطی عمل کرده و با ایجاد فضای تنفس برای واشینگتن، به تقویت موقعیت ترامپ و مواضع تندروی او منجر خواهد شد. حضور هوشمندانه در کانال‌های دیپلماتیک (مانند میانجی‌گری قطر و پاکستان)، ضمن خنثی‌سازی سناریوهای امنیتی حریف، ابتکار عمل را در حوزه دیپلماسی حفظ می‌کند.
مشخص است که مقامات ارشد کشورمان از جمله عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، با رصد دقیق این تحولات، بر ضرورت بهره‌برداری هوشمندانه از این موقعیت تاکید ورزیده‌اند. رویکرد اعلامی ایران و تاکید بر مواضع هفت‌گانه نشان می‌دهد که استراتژی نه جنگ، نه صلح فعالانه، کارآمدترین ابزار برای صیانت از منافع کلان کشور است. در این چارچوب، مفهوم نه صلح به معنای امتناع آگاهانه از پذیرش توافقات شتاب‌زده، سازش‌های یک‌طرفه و تن دادن به الگوهای تحمیلی آمریکاست. دیپلماسی ایران با پرهیز از افتادن در دام تندروی کور یا انفعال مطلق، مطالبات حیاتی خود اعم از لغو تحریم‌های بانکی، آزادی صادرات نفت و تثبیت امنیت دریانوردی را با اتکا به ضعف داخلی حریف پیگیری می‌کند.
این دگرگونی کلان سیاسی، توازن قوا را در مثلث راهبردی منطقه نیز بازآرایی کرده است. در این پازل تازه، جایگاه کشورمان به واسطه تقویت بازدارندگی میدانی و اهرم‌های دیپلماتیک استحکام یافته است. در سوی مقابل، رژیم صهیونیستی اسرائیل که تمامی محاسبات امنیتی خویش را بر مبنای چک سفیدامضای ترامپ استوار کرده بود، اکنون با چالشی جدی و احساس انزوا روبه‌روست، زیرا فشار داخلی بر دولت ترامپ از سوی منتقدان هم‌حزبی، تداوم حمایت‌های بی‌قید و شرط مالی و نظامی از اسرائیل را پرهزینه ساخته است. هم‌زمان، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، با درک خطرات سهمگین ناامنی‌های منطقه‌ای بر زیرساخت‌های اقتصادی‌شان، بیش از پیش به سمت تنش‌زدایی، دیپلماسی منطقه‌ای و ساختارهای امنیتی درون‌زا تمایل یافته‌اند.
در مجموع، گذر بنیادین از نظم تک‌قطبی مبتنی بر هژمونی فرامنطقه‌ای به فضایی چندقطبی و شکننده، پنجره‌ای راهبردی فراروی دستگاه سیاست خارجی ایران گشوده است تا با عبور قاطع از شعارهای قطبی‌شده و آرمان‌گرایی‌های انتزاعی که عموما مانع از انتفاع ملموس کشور در میز مذاکره می‌شوند، رویکردی کاملا واقع‌گرایانه، فنی و حقوقی اتخاذ کند. اینک زمان آن فرا رسیده است که دیپلماسی کشور با اتخاذ عقلانیت مصلحت‌اندیشانه و کنشگری اجماع‌ساز، از فضای انقباضی و واگرایی آمریکا بهره برده و با جذب اراده‌های منطقه‌ای؛ نظیر استقبال از ترتیبات نوین امنیتی و همگرایی‌های پیرامونی با بازیگرانی چون پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه؛ جایگاه حقوقی و راهبردی تهران را تثبیت کند. ایفای نقش به عنوان یک «دولت مسئول»، «قدرت امنیتی قابل اتکا» و «جایگزینی بومی و مشروع برای ساختارهای مداخله‌گر فرامنطقه‌ای»، نیازمند تمرکز بر دیپلماسی مهارمحدود و منافع مادی و اقتصادی عینی است تا فشارهای خصمانه و تحرکات رقیب را از طریق مرزبندی‌های دقیق، «بازدارندگی هدفمند» و «دیپلماسی عمل‌گرا» کنترل و مدیریت کند.
تلفیق هوشمندانه این دیپلماسی عمل‌گرا با بازدارندگی متوازن، تنها راهکار تبدیل شکست استراتژیک واشینگتن به دستاوردی حقوقی، ساختاری و پایدار در خدمت منافع ملی است؛ چرا که اکنون تنها مانع حقیقی در این مسیر، توهمات محفل‌گرایانه‌ای است که با امتناع از پذیرش واقعیات عینی، دیپلماسی را هدف قرار می‌دهند. از این رو، در داخل کشور نباید به هیچ عنوان اجازه داد تا این جریان‌های افراطی با دامن زدن به فضاهای توهم‌آمیز و ایجاد هرج‌ومرج، مسیر دستاوردهای عینی و منافع کلان کشور را مسدود سازند.
نظر شما :