اجلاسیه همکاری های اقتصادی آسیا-پاسیفیک

نقطه تلاقی و اشتراک منافع یا تعارض میان ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ

۳۰ آبان ۱۴۰۵ | ۱۰:۰۰ کد : ۲۰۴۱۳۴۱ اخبار اصلی آمریکا خاورمیانه
عباس ترابی در یادداشت تحلیلی برای دیپلماسی ایرانی ابتدا به مقایسه اجلاسیه همکاری های اقتصادی آسیا-پاسیفیک تحت عنوان APEC SUMMIT ۲۰۲۶ با کنفرانس های پنجگانه قاهره اول و دوم، تهران، یالتا و پتسدام می پردازد و پس از تحلیل تاریخی هر یک از این وقایع، ناهمخوانی های میان اجلاسیه اَپِک با کنفرانس های مذکور که در اوج جنگ جهانی دوم برگزار شد را به تصویر می کشد و سپس به مقایسه کنفرانس گوادلوپ و اجلاسیه اَپِک می پردازد و به تعارض منافع رهبران سه دولت (زعماء الثلاثة) حاضر در اَپک در قیاس با اشتراک منافع چهار دولت غربی منفعل در گوادلوپ در مواجهه با مارکسیسم فرهنگی و استراتژی هژمونی فرهنگی شوروی در تقابل با بلوک غرب می پردازد و در نهایت بر اساس تئوری های هارتلند و ریملند اثر دو دانشمند برجسته در مکتب واقعگرایی یعنی سر جان هالفورد مکیندر و نیکولاس جان اسپایکمن به دشواری های رسیدن به یک توافق حداقلی در اجلاسیه همکاری های اقتصادی آسیا-پاسیفیک در خصوص موضوعاتی همچون جنگ اوکراین و جنگ ایالات متحده و جمهوری اسلامی می پردازد.
نقطه تلاقی و اشتراک منافع یا تعارض میان ترامپ، پوتین و شی جین‌پینگ

نویسنده: عباس ترابی، حقوقدان و دانشجوی دکتری روابط بین الملل، گرایش سیاست و امنیت بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران 

دیپلماسی ایرانی: نشست سه جانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ (The Big Three) که روزهای هجدهم و نوزدهم نوامبر در سی و سومین اجلاسیه همکاری های اقتصادی آسیا-پاسیفیک (APEC Summit) در چین برگزار شد نه تنها هیچ شباهتی به کنفرانس های پنجگانه قاهره ۱ و ۲، تهران، یالتا و پتسدام نخواهد داشت؛ بلکه با نشست چهارجانبه به مراتب حاشیه ای و کم اهمیتی چون کنفرانس گوادلوپ نیز هیچ سنخیتی نمی تواند داشته باشد. سی و سومین اجلاسیه همکاری های اقتصادی آسیا-پاسیفیک در چین در حالی برگزار می‌شود که جهان در آنارشیک ترین وضعیت خود برای با دوم بعد از هرج و مرج ناشی از انعقاد صلح ورسای Treaty of Versailles به مناسبت پایان جنگ اول جهانی و به مدت بیست سال در فاصله جنگ اول و دوم جهانی تجربه کرد و در نهایت به شروع جنگ عظیم تری در سال ۱۹۳۹ انجامید. امروز نیز به واسطه ظهور چین بعنوان ابرقدرت جدید و ظهور مجدد روسیه بعنوان قدرتی که خواهان احیای نظم دوران جنگ سرد و تسلط بر سرزمین های واقع در نظریه هارتلند بعنوان قلب جهان است، نظم جهانی آمریکا محور موسوم به نظم تک قطبی Unipolar System که به مدت ۳۵ سال بعد از سقوط اتحاد جماهیر شوروی بر جهان حاکم بود دچار چالش های جدی و بنیادین شده است.

برگزاری چنین اجلاسیه ای برای سومین بار به میزبانی چین که بار اول در سال ۲۰۰۱ چین میزبان این اجلاسیه شد و بار دوم در سال ۲۰۱۴ چین با میزبانی مجدد ثابت کرد که قصد برسازی نظم نوینی را در سر دارد و اینک برای سومین بار میزبان چنین اجلاسیه مهمی با شعار "ایجاد یک اجتماع مرفه و شکوفا برای آسیا-پاسیفیک" Building an Asia-Pacific Community to Prosper Together است؛ می تواند ما را به این برداشت رهنمون سازد که رقابت چین و ایالات‌متحده و نیز روسیه که در دو دهه اول قرن بیست و یکم تحت حاکمیت نظم نوین جهانی New World Order آمریکا محور پوشیده نگه داشته شده بود، اینک به واسطه پیشرفت‌های شگرف چین در اقتصاد، سیاست، نظامی گری و حیطه فرهنگ و بلند پروازی های شخص ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه در تقابل با اتحادیه اروپا، به مرحله جدیدی رسیده است و ایالات متحده چاره ای جز به رسمیت شناختن این دو قدرت ندارد و برای حفظ منافع خود در خاورمیانه که نقطه تلاقی منافع این سه قدرت به شمار می رود؛ ناگزیر است تا جایی که می تواند به مذاکره متوسل شده و در غیر اینصورت باید خود را برای جنگی مجدد آماده سازد.

لکن این روزها حضور رهبران سه قدرت بزرگ جهان در چین اذهان را به تشبیه و مقایسه با حضور رهبران متفقین در خلال جنگ دوم جهانی که با کنفرانس قاهره Cairo Confidence آغاز شد و میان فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و مارشال چیانگ کای شک رهبر ملی گرای چین از بیست و دوم تا بیست و ششم نوامبر ۱۹۴۳ در مصر به منظور هماهنگ سازی های بیشتر میان سه کشور در خصوص نحوه مقابله موثرتر در جنگ با ژاپن و تعیین چشم انداز آینده آسیای پس از جنگ برگزار گردید متوجه می سازد.

و نیز چهار کنفرانس دیگر یعنی کنفرانس تهران Tehran Conference که بلافاصله دو روز بعد از پایان کنفرانس قاهره در روزهای بیست و هشتم نوامبر تا اول دسامبر در محل سفارت شوروی در تهران با حضور ژوزف استالین، فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل برگزار شد و فردای آن روز یعنی دوم تا هفتم دسامبر همان سال دو رهبر متفقین روزولت و چرچیل به قاهره رفتند و در دومین کنفرانس قاهره با حضور عصمت اینونو رئیس‌جمهور ترکیه سعی کردند تا ترکیه را برای ورود به جنگ دوم جهانی ترغیب کنند ولی این کنفرانس به شکست انجامید و ترکیه از درگیری در جنگی مجدد بعد از خاطره تلخ شکست عثمانی در جنگ اول جهانی خودداری کرد. حدود یک سال بعد اما در شبه جزیره کریمه و به میزبانی شوروی کنفرانس دیگری تحت عنوان کنفرانس یالتا Yalta Conference در روزهای چهارم تا یازدهم فوریه ۱۹۴۵ در باره نحوه تقابل با آلمان نازی و ژاپن برگزار شد و هر سه رهبر منافع مشترکی در نحوه پایان دادن به جنگ جهانی دوم و تقسیم جهان بعد از جنگ، بخصوص تعیین مرزهای اروپا داشتند.

و سرانجام پس از شکست آلمان نازی در جنگ و تسلیم این کشور کنفرانس نهایی در شهر پتسدام آلمان و در اقامتگاه ییلاقی قیصر ویلهلم دوم بار دیگر رهبران جبهه متفقین—شوروی، بریتانیا و ایالات متحده—که این بار پیروزمندانه قصد داشتند میراث جنگ را میان خود تقسیم کنند در قالب کنفرانس پتسدام Potsdam Conference دور یکدیگر جمع شدند تا آلمان مقهور از جنگ را میان خود تقسیم کنند. ناگفته پیداست از محل های برگزاری دو کنفرانس تهران و یالتا می توان پی برد که استالین نقش بسیار پررنگی در برگزاری چنین گفت‌وگوهایی داشته است بگونه ای که در این میان برنده واقعی اتحاد جماهیر شوروی بود که بعدها با ایجاد دیوار آهنین از میان شهر برلین، اروپا و جهان را به دو قطب شرق و غرب تبدیل کرد و بر اساس نظریه هارتلند The Heartland Theory اثر سر هالفورد جان مکیندر توانست قلب جهان را تا بیست و ششم دسامبر سال ۱۹۹۱ که شوروی رسما سقوط کرد در اختیار روسیه گذاشته و به مدد این موقعیت زئوپولیتیک بخش های بزرگ تری از جهان را درون بلوک کمونیست هضم یا در مواجهه با خود مشغول کند.

باید توجه داشت که برخلاف پنج کنفرانس پیشین که متفقین رویکردی بسیار فعالانه در مواجهه با جبهه متحدین یعنی آلمان نازی و ژاپن اتخاذ کرده بودند و به جد قصد پیروزی در جنگ را داشتند؛ اما کنفرانس گوادالوپ سی و چهار سال بعد از اتمام جنگ جهانی دوم در حالی برگزار می شد که جبهه غرب این بار درگیر یک جنگ فرسایشی و طولانی مدت تحت عنوان جنگ سرد The Cold War با اتحاد جماهیر شوروی بود و رهبران شوروی و احزاب کمونیست در صدد بودند تا تمامی آسیا، اروپا و خاورمیانه را از آن خود کنند و در این میان علاوه بر کاربست سیاست های جنگی و مداخله نظامی در کشورهای بلوک شرق، به استراتژی مارکسیسم فرهنگی Cultural Marxism و سیاست هویت Identity Politics در مواجهه با کشورهایی مثل ایران، ترکیه، افغانستان، یونان، مصر، عراق، سوریه، لببی و ... که متحد غرب بودند متوسل می شدند تا با الهام از آنتونیو گرامشی و تئوریسین های مکتب انتقادی فرانکفورت در قالب یک هژمونی فرهنگی Cultural Hegemony به جنگ با ملی گرایی در این کشورها رفته و قصد داشتند اگر میسر بود ملی گرایی را از میان بردارند و یا همجون عراق، سوریه، مصر و لیبی ملی گرایی را در خدمت مقاصد کمونیستی به خدمت گیرند. 

در بریتانیا در فاصله سپتامبر ۱۹۷۸ تا فوریه ۱۹۷۹ این کشور گرفتار اعتصاب و نارضایتی عمومی‌ اتحادیه های کارگری بواسطه عدم افزایش دستمزدها و سیاست های غلط حزب کارگر در پی افزایش تورم بود، بگونه ای که از زمستان ۱۹۷۹ در بریتانیا بعنوان زمستان نارضایتی  Winter of Discontent در تاریخ سیاسی این کشور یاد می شود و ایالات متحده نیز در این دوران به تازگی از یک جنگ طولانی مدت و فرسایشی در ویتنام در قالب توافق صلح پاریس Paris Peace Accords در ژانویه ۱۹۷۳ عقب نشینی کرده و دو سال بعد با سقوط سایگون پایتخت ویتنام جنوبی در سی آوریل ۱۹۷۵ در تقابل غیر مستقیم با اتحاد جماهیر شوروی جنگ در ویتنام را به شوروی باخته بود. در چنین شرایطی که خاطره شکست آمریکا در جنگ ویتنام هنوز در اذهان جهان بخصوص رهبران بلوک غرب باقی بود در روزهای چهارم تا هفتم ژانویه ۱۹۷۹ و به پیشگامی رئیس‌جمهور فرانسه کنفرانسی در مجمع الجزایر گوادلوپ در دریای کارائیب تحت عنوان کنفرانس گوادلوپ Guadeloupe Conference فی مابین چهار رهبر متحد غربی به میزبانی والری ژیسکار دستن رئیس‌جمهور فرانسه، جیمی کارتر، هلموت اشمیت و جیمز کالاهان نخست وزیر بریتانیا برگزار شد.

در این کنفرانس که به منظور بررسی خطر نفوذ بیشتر شوروی در آسیا، خلیج فارس و خاورمیانه، بررسی رقابت شوروی و چین بر سر کامبوج، کودتای کمونیست ها در افغانستان، جنگ داخلی در ترکیه که با حمایت شوروی و چین از گروه‌های چپ افراطی در این کشور از سال ۱۹۷۵ تا ۱۹۸۰ به راه افتاده و موجبات کشته شدن پنج هزار نفر از شهروندان ترکیه را باعث شده بود و سرانجام در پی انفعال غرب در پشتیبانی از ملی گرایان و حزب جمهوری خواه خلق در نهایت با کودتای ارتش در سال ۱۹۸۰ به این اوضاع خاتمه داده شد و نیز موضوع انقلاب ایران که بحثی با فوریت ویژه و موضوع روز رسانه های جهان بخصوص غرب بود بصورت اختصاصی به موضوعات این کنفرانس اضافه شده بود و اگرچه غیر از کنفرانس مطبوعاتی چهار رهبر غربی در روز ششم ژانویه در خصوص جمع بندی گفت‌وگوهای انجام شده در طول سه روز اول کنفرانس دیگر هیچ سند مکتوب و رسمی از گفت‌وگوهای این کنفرانس تاکنون منتشر نشده است؛ اما با مرور گزارش ارائه شده جیمز کالاهان در مجلس عوام پس از بازگشت از گوادلوپ در شانزدهم ژانویه و نیز خاطرات شرکت کنندگان در این کنفرانس و همچنین یادداشت های دیپلماتیک از جمله خاطرات هنری کیسینجر در کتاب "سالهای آشوب" Years of Upheaval در خصوص انفعال غرب در برابر وقایع ایران می گوید از دست دادن ایران به عنوان یک متحد استراتژیک ضربه ای بزرگ به منافع غرب بود و گوادلوپ اگرچه مستقیما مسئول این سقوط نبود اما نشان دهنده ناتوانی غرب در مدیریت بحرانی بود که پیامدهای آن تا دهه ها ادامه یافت. مرور خاطرات و گزارش‌های دیپلماتیک شرکت کنندگان نشست نیز نشان از ابتلای رهبران غرب به سندروم فرار رو به جلو در مواجهه با وقایع ایران و بی عملی و انفعال تک تک آنان بخصوص شخص جیمی کارتر در قبال نفوذ شوروی در آسیا و خاورمیانه در رویارویی با حوادث کامبوج، افغانستان، ترکیه و نیز وقوع انقلاب اسلامی در قلب خاورمیانه، یکی استراتژیک ترین مناطق در نظریه ریملند یعنی ایران بود.

در کنفرانس مطبوعاتی روز ششم ژانویه بعد از دو روز گفت‌وگو در نهایت سران حاضر در نشست چهارجانبه با عبارات محافظه کارانه و دیپلماتیک هیچ راه حل مشخصی برای موضوعات مورد بحث خصوصآ موضوع ترکیه و ایران به عنوان موضوعات سیاست خارجی کوتاه مدت ارائه ندادند و نتیجه این کنفرانس چیزی جز پیشروی بیشتر شوروی در آسیا و خاورمیانه نبود. حدود چهار ماه بعد از کنفرانس گوادلوپ دولت جیمز کالاهان بواسطه افزایش نارضایتی ها سقوط کرد و مارگارت تاچر رهبر حزب محافظه کار به قدرت رسید. یک سال بعد نیز دولت جیمی کارتر در مبارزات انتخاباتی سال ۱۹۸۰ شکست سختی در برابر رونالد ریگان نامزد جمهوری خواهان متحمل شد به گونه ای که حزب دموکرات برای سه دوره متوالی نتوانست در انتخابات ریاست‌جمهوری پیروز شود.

اما در خصوص نشست سه جانبه ای که در خلال اجلاسیه اَپِک فی مابین دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ در چین برگزار می‌شود باید گفت نه تنها میان این سه رهبر هیچ اتحاد و اشتراک منافعی وجود ندارد؛ بلکه رقابت آشکار اقتصادی – نظامی میان چین و ایالات‌متحده بخصوص بر سر تایوان از یک طرف و حمایت آمریکا از هند به عنوان رقیب چین در آسیا از طرف دیگر و نیز جنگ میان روسیه و متحدان غربیِ ایالات‌متحده در اروپا بر سر اوکراین از سویی و ایجاد توازن میان رابطه ایالات‌متحده با روسیه و اتحادیه اروپا از سوی دیگر در اثنا جنگ اوکراین و نحوه پایان دادن به این جنگ به گونه ای که مورد توافق سه طرف جنگ یعنی روسیه، اوکراین و اتحادیه اروپا واقع شود از سوی دیگر، و همچنین رقابت این سه قدرت بزرگ (چین، روسیه و ایالات‌ ‌متحده) بر سر کنترل بر سرزمین های موسوم به هارتلند The Heartland به عنوان قلب جهان که از ولگا تا چین و از قطب شمال تا هیمالیا گسترده است و نیز تلاش این سه برای احاطه بر ریملندThe Rimland بعنوان سرزمین های جنوبی و ساحلی که به موازات هارتلند از شمال شرق آسیا تا شرق دریای چین و از سواحل اقیانوس هند و دریای عمان و خلیج فارس تا باب المندب و کانال سوئز، و از تنگه های داردانل و بسفر تا سرتاسر اروپا را در بر می گیرد.

لذا این رقابت در سرتاسر آسیا و اروپا میان این سه قدرت بزرگ در جریان است و به نظر نمی رسد دونالد ترامپ بتواند به راهکارهایی درباره پایان دادن به جنگ اوکراین بدون تأمین نظر روسیه برسد. خاصه اینکه بر اساس مکتب رئالیسم و نظیر دو نظریه پرداز کلاسیک این مکتب سر هالفورد جان مکیندر و نیکولاس جان اسپایکمن، زبیگنیو برژینسکی نیز معتقد بود که اگر بعد از فروپاشی شوروی دوباره اوکراین توسط روس‌ها تصرف شود، روسیه به‌صورت اتوماتیک دوباره امکانات لازم برای مبدل شدن به یک امپراتوری قدرتمند در منطقه اوراسیا را به سرعت دارا خواهد بود. پس بسیار بعید است ترامپ در این نشست به راهکاری که مورد قبول اوکراین، روسیه و اتحادیه اروپا باشد نایل شده باشد ودر این میان از منافع ژئواستراتژیک ایالات متحده را نیز غافل نشود. بر اساس نظریه ریملند The Rimland Theory اثر نیکولاس جان اسپایکمن نیز سواحل سرتاسر آسیا، اروپا و نیز خاورمیانه و خلیج فارس به شدت مورد توجه چین از یک سو و ایالات متحده از سوی دیگر است. حال پیداست که متقاعد ساختن چین و روسیه به عدم حمایت اطلاعاتی و تسلیحاتی از جمهوری اسلامی ایران مأموریتی بس مشکل است و همچنین بسیار بعید است که پکن و مسکو مایل باشند برای متقاعد کردن تهران برای موافقت با بازرسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از تاسیسات هسته ای با واشنگتن همراهی های لازم را انجام دهند تا مانع از وقوع جنگ مجدد میان ایالات‌متحده و جمهوری اسلامی شوند.

کلید واژه ها: نشست اپک نشست آسیا پسفیک دونالد ترامپ ایران و امریکا ایران و روسیه ایران و چین شی جینپینگ ولادیمیر پوتین عباس ترابی


نظر شما :