ظهور جنگ جدید اقتصادی

نویسنده: محسن کشوریان آزاد، کارشناس مسائل اقتصاد سیاسی بین الملل

دیپلماسی ایرانی: در بستر شکاف در حال افزایش چین و آمریکا در زنجیره تأمین اقتصاد جهانی، حوزه‌های جدیدی به‌عنوان کانون رقابت و تنش اقتصادی همچون؛ حوزه کریدورهای اقتصادی، فناوری، اقتصاد دیجیتال و انرژی‌های نو بین قدرت‌های بزرگ به وجود آمده است. در امتداد حوزه‌های تنش مذکور، حوزه «امنیت اقتصادی معادن» مطرح گشته که به فراخور تحولات جهانی جایگاه آن برجسته‌تر شده است و دولت‌ها در تلاش‌اند تا علاوه بر تسلط بر رویه‌های قانون‌گذاری در این حوزه، کنترل این بخش از سرمایه‌گذاری در جهان را در اختیار بگیرند. اهمیت کنترل و تسلط جریان تجارت و سرمایه‌گذاری حوزه معادن به دلیل نقش آن‌ها در خودروهای برقی، موتورهای جت، پنل‌های خورشیدی و مواردی از این قبیل است. با عنایت به اهمیت کنترل معادن و کاربرد آن در سرمایه‌گذاری‌های جدید، دو دولت قدرتمند آمریکا و چین به دنبال تسلط بر جریان تجارت و سرمایه‌گذاری در این بخش برآمده‌اند. این مسئله می‌تواند در اکنون و آینده جریان کنترل و سرمایه‌گذاری در بخش معادن را تحت تأثیر قرار دهد و توانمندی سرمایه‌گذاری و تجارت ایران را نیز با چالش مواجه کند. در این راستا، این گزارش در تلاش است تا ضمن برجسته کردن اهمیت سرمایه‌گذاری در حوزه معادن، روندهای در حال ظهور، ائتلاف‌سازی‌ها، قوانین و شکاف‌های در حال شکل‌گیری حوزه معادن را شرح کند. با توجه به تحولات در حال شکل‌گیری، برآورد این است که سرمایه‌گذاری استراتژیک بر روی معادن به‌عنوان «کانون جدید جنگ اقتصادی» بین دولت‌ها در عرصه جهانی مطرح است و لازم است تا مسئولان تصمیم‌گیر ایران برنامه‌ریزی‌های لازم را برای ایفای نقش مؤثر در این حوزه و کاهش آسیب‌پذیری احتمالی انجام دهند.

۱- روند در حال ظهور سرمایه‌گذاری معادن و رقابت چین و آمریکا

در عصر کلان‌روند کربن‌زدایی از اقتصاد جهانی و سرمایه‌گذاری در حوزه‌های جدید اقتصادی، بخش معادن و سرمایه‌گذاری در آن به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین محور جدید کانون جنگ جدید اقتصادی در حال ظهور است. ضرورت نیاز دولت‌ها به سرمایه‌گذاری در صنعت تراشه‌ها (نیمه‌هادی)، خودروهای برقی، موتورهای جت، پنل‌های خورشیدی و بخش‌های از این قبیل موجب گشته تا کنترل معادن و تسلط بر جریان سرمایه‌گذاری آن بیش از همیشه موردتوجه دولت‌ها قرار گیرد. همچنین ظهور نقش‌آفرینی چین در عرصه سرمایه‌گذاری معادن و نقش‌آفرینی در محورهای سرمایه‌گذاری مرتبط با معادن، موجب گشته تا دیگر کشورهای جهان به‌ویژه آمریکا به دنبال تأثیرگذاری بر چنین روند در حال ظهوری باشند. درواقع در امتداد تغییرات جدید، جهان به محصولات معدنی نیاز خواهد داشت و دولت‌ها به دنبال دست برتر در این حوزه خواهند بود. به‌عنوان‌مثال چین در سال ۲۰۲۳، ۱۶ میلیارد دلار در معادن خارجی سرمایه‌گذاری کرد، این در حالی است که سرمایه‌گذاری این کشور در این بخش در سال ۲۰۲۲، حدود 5 میلیارد دلار بود. جهان در سال ۲۰۲۳ رشد سه برابری سرمایه‌گذاری چین در این حوزه را شاهد بود. مهم‌ترین برنامه‌های سرمایه‌گذاری معادن چین طی چند ماه گذشته عبارت‌اند از: برنامه ۵ میلیاردی در معادن مس افغانستان، سرمایه‌گذاری یک میلیاردی در معدن طلای غنا، برنامه ۵ ساله به ارزش ۵ میلیارد دلار در زامبیا، برنامه برای خرید بزرگ‌ترین معدن مس فیلیپین (The Economist, 2024). شرکت «سی ام‌او‌سی» با حمایت دولت چین پروژه‌های کلان کبالت در جمهوری دمکراتیک کنگو را در دست گرفته است. چین بازیگر خارجی اصلی در بخش معدن جمهوری دموکراتیک کنگو است که مواد معدنی را جهت استفاده برای باتری‌ها و سایر اجزای صنعتی کلیدی برای دور شدن از سوخت‌های فسیلی صادر می‌کند.

آمریکا نیز سرمایه‌گذاری بر روی معادن جهانی را افزایش داده است. جو بایدن در اوایل دسامبر ۲۰۲۴ در سفر آفریقای خود از طرح راه‌آهن لوبیتو رونمایی کرد که هدف آن انتقال مواد معدنی حیاتی از کنگو و زامبیا به غرب و جلوگیری از نفوذ چین در معادن آفریقا است. آمریکا تاکنون وام ۵۶۰ میلیون دلاری را برای حمایت از این طرح به دولت آنگولا داده است. این کمک جهت رقابت با چین در معادن کشورهای آفریقایی است. علاوه بر کشورهای فوق، دیگر کشورها برنامه‌های خود را برای سرمایه‌گذاری در بخش معادن ارائه کرده‌اند.

۲- شکاف امریکا و چین: برنامه ویژه آمریکا برای جلوگیری از نفوذ چین در این بخش

توانمندی و سهم روبه رشد چین در بخش معادن و ارتباط آن با حوزه‌های جدید در حال ظهور اقتصادی موجب واکنش آمریکا شده است، پکن نزدیک به نیمی از نیکل و لیتیوم، بیش از دوپنجم کبالت و یک‌پنجم مس جهان را در اختیار دارد- بخش بزرگی از این معادن در خارج استخراج می‌شود. اولویت سیاسی مشترک آمریکا و اتحادیه اروپا تقویت تنوع و انعطاف‌پذیری برای تأمین منابع معدنی و ریسک زدایی از چین است. آمریکا برای تقابل بانفوذ پر رنگ چین در این حوزه تلاش کرده تا استانداردسازی لازم را باهمکاری شرکای لیبرال تدوین و توسعه دهد.

بنابراین آمریکا و اروپا در ادامه راهبردهای امنیت اقتصادی خود در پی مقابله با سلطه و نفوذ چین در زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی هستند. تسلط چین بر روی برخی از مواد معدنی حیاتی که در خودروهای الکتریکی، فناوری انرژی سبز، پنل‌های خورشیدی، توربین‌های بادی، کابل‌های فیبر نوری، پزشکی و... استفاده می‌شوند، امریکا را به تشکیل چنین سازوکاری تشویق کرده است. در سال ۲۰۲۳ چین بزرگ‌ترین استخراج‌کننده و پردازشگر اصلی مواد معدنی کمیاب بود و ۳۰ ماده از ۵۰ ماده حیاتی دنیا را تحت تسلط داشت. تصمیم چین برای محدود کردن صادرات گالیوم و ژرمانیم به آمریکا سبب توجه پنتاگون و کاخ سفید به این مسئله شد. تحلیل‌گران هدف اصلی برنامه امنیت مواد معدنی را تضعیف تسلط چین بر تأمین مواد معدنی حیاتی در سراسر جهان دانسته‌اند (Businse standard, 2023). درمجموع تسلط چین بر مواد معدنی حیاتی به نگرانی غیرقابل‌انکاری برای سیاستمداران ایالات‌متحده تبدیل‌شده است.

۳- کنترل سرمایه‌گذاری معادن توسط آمریکا و ایجاد استاندارد و ائتلاف جدید در حوزه معادن

در زمینه مواد معدنی آمریکا تلاش دارد تا حلقه «دوست‌سپاری» و «متحدسپاری» را تقویت کنند. در حوزه عمل، بودجه آمریکا در سه سال اخیر در بخش معادن روبه افزایش است و رژیمی را برای کنترل روندهای سرمایه‌گذاری مواد معدنی حیاتی ایجاد کرده است. آمریکا و اتحادیه اروپا در پی آن هستند تا با کشورهای صاحب مواد معدنی حیاتی در زمینه سرمایه‌گذاری، تحقیقات، تجارت و مسائل زیست‌محیطی استانداردهای تدوین کنند. در حقیقت به دنبال رژیم‌سازی لیبرال در کنار سایر رژیم‌های گذشته در جهان برای تسلط بر بخش معادن حیاتی است. در مارس ۲۰۲۳ کمیسیون اتحادیه اروپا پیش‌نویس قانون مواد حیاتی کمیاب  را پیشنهاد داد که در سپتامبر پارلمان اروپا آن را تأیید کرد. طبق این قانون اتحادیه اروپا توسعه راهبردی زنجیره تأمین مواد معدنی کمیاب، ضرورت تأمین انتقال به اتحادیه اروپا و آینده حاکمیت دیجیتال را مدنظر دارد (CRI, ۲۰۲۳). در اکتبر ۲۰۲۲، گروهی از واشنگتن برنامه‌ای را برای راه‌اندازی صندوقی با بیش از یک میلیارد دلار حمایت برای سرمایه‌گذاری عمدتاً در شرکت‌های کشورهای عضو ائتلاف مواد برای مقابله با تسلط چین در مواد معدنی حیاتی اعلام کردند. امریکا در چارچوب گفتگوی امنیتی مواد به دنبال تأمین زنجیره مواد معدنی حیاتی است. استرالیا و هند در جولای ۲۰۲۲ یک مشارکت سرمایه‌گذاری سه‌ساله در زمینه مواد معدنی حیاتی را برای تقویت همکاری در زمینه مواد معدنی حیاتی و مقابله با تسلط چین بر این زنجیره تأمین راه‌اندازی کردند (Zoe Liu, 2023: 3). درمجموع رژیم‌سازی و نهادسازی برای تسلط بر بخش مواد معدنی در دستور کار آمریکا و شرکا در این بخش است. همکاری در چارچوب گروه ۷ ازجمله اقدامات آمریکا است. به‌عنوان‌مثال طرح حمایت از سرمایه‌گذاری در معادن آفریقا (۵۶۰ میلیون دلار راه‌آهن لوبیتو برای انتقال معادن) را ذیل «مشارکت برای زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری جهانی » گروه ۷ براساس اصول شبکه نقطه آبی  در اجلاس سران گروه ۷ در سال ۲۰۲۳ تصویب کرد (Mina, ۲۰۲۴). «شراکت امنیت مواد معدنی » به‌عنوان ابتکار جهانی فراملیتی به رهبری ایالات‌متحده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۳ با مشارکت ایالات‌متحده، استرالیا، کانادا، فنلاند، فرانسه، آلمان، هند، ژاپن، کره جنوبی، سوئد، نروژ، بریتانیا و اتحادیه اروپا برای تأمین پایدار مواد معدنی تأسیس شد.

اتحادیه اروپا در مه ۲۰۲۴، قانون مواد خام حیاتی  را برای گسترش ظرفیت‌های استخراج، انتقال و ایجاد مشارکت‌های راهبردی با کشورهای ثالث غنی از مواد معدنی تقویت کرد (Schrolle &Schulze, 2024: 2).

هدف دیگر امریکا و اروپا این است در این چارچوب قراردادهای دوجانبه معدنی با کشورهای که معادن حیاتی غنی دارند، منعقد کنند. به‌صورت مشخص در این بازه زمانی کوتاه دولت‌های آنگولا، بوتسوانا، جمهوری دمکراتیک کنگو،تانزانیا، آفریقای جنوبی زامبیا، اوگاندا با اعضای این انجمن برای توسعه همکاری دیدار داشته‌اند. واشنگتن در ماه مارس ۲۰۲۳ قرارداد مواد معدنی حیاتی را با ژاپن امضا کرد. به دنبال قرارداد جدیدی با اتحادیه و کنگو (در مواد معدنی کبالت) است. پس از چین، کنگو، شیلی، اندونزی، آفریقای جنوبی و استرالیا در زمینه‌های مواد معدنی حیاتی پیشتاز هستند و هدف آمریکا توسعه اتحاد با آن‌ها برای گریز از توسعه همکاری این کشورها با رقبای همانند چین است.

ایالات‌متحده آمریکا با کمک شرکا به‌ویژه اتحادیه اروپا بر پروژه‌های خاص مواد معدنی حیاتی در جهان تمرکز کرده است. در اکتبر ۲۰۲۳ اعضای «مشارکت امنیت معدنی» به رهبری امریکا سازوکار تأمین امنیت و توسعه ۱۷ پروژه مواد معدنی حیاتی ازجمله کبالت، نیکل و لیتیوم را آغاز کردند (Rueters, ۲۰۲۳). عمده‌ترین معدنی-های حیاتی مدنظر آمریکا و شرکا شامل گرافیت، لیتیوم، کبالت و نیکل هستند. آن‌ها برای ساخت نیمه‌هادی‌ها و تولید الکترونیک پیشرفته بسیار مهم هستند. آن‌ها همچنین در ساخت جت‌های جنگنده، پهپادها و مجموعه‌های رادیویی استفاده می‌شوند.

۴- نقش‌آفرینی عربستان در سرمایه‌گذاری معادن

عربستان سعودی با سرمایه‌گذاری هنگفت در این بخش معادن به دنبال تبدیل خود به مرکز جهانی مواد معدنی است. این کشور برای تثبیت جایگاه خود در زنجیره سرمایه‌گذاری و تأمین مواد معدنی حیاتی ضمن برنامه برای اکتشاف معادن، قراردادهای همکاری را با شرکای جدید امضا کرده است. به‌عنوان‌مثال در اواخر نوامبر ۹ توافق‌نامه باارزش ۹ میلیارد دلار در بخش فلزات و معادن با شرکت‌ ودانتا از هند و گروه زیجین از چین امضا کرد. همچنین عربستان مجمع سالانه مواد معدنی آینده  را در سال ۲۰۲۱ ایجاد کرد که برای ارائه تصویر مطلوب از این کشور در بخش معادن برگزار می‌شود. همچنین عربستان در تلاش است نیازهای مواد خام خود را از طریق سرمایه‌گذاری‌های خارج از کشور و قراردادهای خارج از کشور تأمین کند. در اوایل سال ۲۰۲۳ شرکت سرمایه‌گذاری مواد معدنی منارا  به‌صورت مشترک با صندوق سرمایه‌گذاری عمومی جهت سرمایه‌گذاری در پروژه‌های معدنی و شرکت‌های خارج از کشور تأسیس شد. عربستان در سال گذشته، نزدیک به ۱۰ درصد از سهام بخش فلزات شرکت معدنی برزیل واله  را به قیمت تقریبی ۲.۵ میلیارد دلار خریداری کرد و سرمایه‌گذاری‌هایی در یک معدن مس و طلا در پاکستان و یک معدن مس تحت مدیریت کانادا در زامبیا برنامه‌ریزی‌شده است. در ژوئیه ۲۰۲۴، شرکت منارا علاقه خود را برای مشارکت با شرکت معدنی شیلی کودلکو در استخراج لیتیوم ابراز کرد و با کشورهای آفریقایی مانند گینه، تانزانیا و جمهوری دموکراتیک کنگو وارد بحث شده است (Schrolle &Schulze, 2024: 2).

اتحادیه اروپا برای تنوع دسترسی به مواد معدنی بر روی همکاری با عربستان برنامه دارد. ترکیه و عربستان سعودی برای همکاری در زمینه مواد معدنی در حال گذار، با تمرکز بر تبادل دانش و تحقیقات مربوط به مواد معدنی ضروری برای پنل های خورشیدی و وسایل نقلیه الکتریکی، تفاهم‌نامه امضا کرده‌اند. همچنین عربستان با کشورهای جمهوری دمکراتیک کنگو، مصر، مراکش، روسیه یادداشت تفاهم برای افزایش قابلیت‌ها و توسعه زیرساخت‌های معدنی امضا کرده است (Haytayan & Yahyaoui, 2024).

نتیجه‌گیری

ظهور حوزه‌های جدید سرمایه‌گذاری و نقش معادن در توسعه آن، دولت‌ها را به تنظیم سیاست اقتصادی خود در ارتباط با معادن سوق داده است. دو قدرت بزرگ آمریکا و چین به دنبال نفوذ و کنترل این بخش سرمایه‌گذاری جهانی هستند و با اتخاذ رویکردهای کلان شامل؛ قواعدسازی، ایجاد ائتلاف و اتحاد برای برتری و همسو کردن سیاست دیگر کشور در بخش معادن با خود به دنبال توسعه دایره نفوذ در این بخش هستند. دلیل تلاش دولت‌ها برای دستیابی و کنترل بخش معادن در جهان، استفاده آن در حوزه‌های جدید همچون؛ خودروهای برقی و دیگر حوزه‌ها است. اکنون نیاز به تسلط بر بازار لیتیوم برای کنترل بخش باتری خودروهای برقی حیاتی است. درواقع زنجیره تأمین تولیدکنندگان محصولات همانند پنل خورشیدی و باتری با سرمایه‌گذاری معادن پیوند خورده است.
برآیند آینده این است که:

 حوزه جدید جنگ اقتصادی در کوتاه‌مدت در جهان، سرمایه‌گذاری در بخش معادن است و دولت‌ها درصدد برای کنترل، مدیریت و افزایش نفوذ در این بخش خواهند بود.

 دولت‌ها تلاش دارند که با سرمایه‌گذاری در بخش معادن بر روی زنجیره تأمین سرمایه‌گذاری جدید ازجمله انرژی تجدیدپذیر، خودروهای الکترونیکی، تأثیرگذاری داشته باشند.

 روندهای استفاده تولیدات صنعتی جهانی و بازارهای جهانی از مواد معدنی حیاتی نشان می‌دهد که در آینده تلاش قدرت‌های بزرگ به‌ویژه آمریکا و اتحادیه اروپا جهت حفظ امنیت اقتصادی خود در این حوزه افزایش پیدا می‌کند کند.

 تحرک و پویایی در بخش مواد معدنی حیاتی (در زمینه اتحاد و ائتلاف‌سازی، استاندارسازی، قرارداد دوجانبه و...) در بخش مواد معدنی حیاتی افزایش خواهد یافت.

 آمریکا و اروپا به دنبال قراردادهای همکاری بلندمدت با کشورهای غنی در مواد معدنی ویژه و تسلط بر جریان جهانی آن خواهند بود.

 در آینده نزدیک آمریکا و اتحادیه اروپا استخراج معادن حیاتی در کشورهای غنی را در اولویت قرار خواهند داد.

 چین برای گریز از سیاست‌های ضد چینی آمریکا در این بخش به دنبال شرکای مطمئن برای سرمایه‌گذاری و همکاری در این بخش خواهد بود.

 روندها حاکی از آن است که در آینده کوتاه‌مدت تقاضا برای مواد معدنی حیاتی افزایش می‌یابد و اقدامات دولت‌ها برای امنیت اقتصادی در این بخش نیز به‌تبع آن افزایش پیدا می‌کند.

ملاحظات راهبردی

 مسئولان سیاست‌گذار ایران در سطوح میانی و بالای تصمیم‌گیری به‌صورت جدی به سرمایه‌گذاری در بخش معادن عنایت ویژه داشته باشند. حضور آمریکا و شرکا در این بخش امنیت مواد معدنی حیاتی ایران و بازار سرمایه‌گذاری و صادرات جهانی کشور را در آینده با چالش مواجه می‌کند.

 تأثیر اولیه تدوین برنامه‌های همانند «برنامه مشارکت امنیت مواد معدنی» توسط آمریکا بر ایران این است که آمریکا با استانداردسازی، نرم‌سازی و هماهنگی بازیگران همسو با خود در این عرصه می‌تواند در آینده بلندمدت سیاست‌های ضد ایرانی خود همانند تحریم را اجرا کند. در بلندمدت همانند تحریم بانکی ایران از طریق سوئیفت می‌تواند سازوکار جدیدی برای تحریم و انزوای ایران در بخش معدنی در اختیار آمریکا قرار دهد. درواقع، اتحادها و صف‌بندی‌های آمریکا بازار آینده مواد معدنی ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

 بسیاری از مواد معدنی حیاتی در صنایع دفاعی کاربرد دارند، به‌عنوان‌مثال کبالت در موتورهای جت کاربرد ویژه‌ای دارد، استاندارسازی آمریکا می‌تواند در آینده به بخش صنایع دفاعی ایران آسیب بزند.

 با عنایت به اینکه، شکاف چین و آمریکا و اتحاد و ائتلاف‌سازی آن‌ها در جهان در بخش معادن در حال افزایش است، در سطح راهبردی اقدام به سیاست و برنامه‌ریزی بهینه نسبت به شکاف چین و آمریکا داشته باشند.

 رژیم‌سازی همچون «شراکت امنیت مواد معدنی» که توسط آمریکا و شرکا انجام‌گرفته است در آینده می‌تواند بر روی سرمایه‌گذاری ایران، چین و روسیه در جهان تأثیر منفی به‌جای بگذارد و همچنین منجر به محدودسازی صادرات آن‌ها در بازار جهانی شود.

منابع

1. Businse standard. (2023). Minerals Security Partnership: What is it, and why is it important? Available at: https://www.business-standard.com/india-news/minerals-security-partnership-what-is-it-and-why-is-it-important-123062200413_1.html, 2023/06/22.
2. CRI. (2023). Critical minerals: rights protection key to minerals security partnership, Climate rights international, Available at: https://cri.org/critical-minerals-rights-protection-key-minerals-security-partnership/,2023/10/17.
3. Haytayan, L & Yahyaoui,A. (2024). Life Beyond Oil: Saudi Arabia’s Mining Ambitions. Natural Resource Governance Institute, at: https://resourcegovernance.org/articles/life-beyond-oil-saudi-arabia-mining-ambitions, 2024/10/16.
4. Mina, C. (2024). Biden unveils 560m Lobito Corridor boost in Angola visit. Africa Business, at: https://african.business/2024/12/resources/biden-unveils-560m-lobito-corridor-boost-in-angola-visit, 2024/12/06.
5. Ruters. (2023). U.S. UK and partners working on 15 critical minerals projects, Available at: https://www.reuters.com/markets/commodities/us-uk-partners-working-15-critical-minerals-projects-2023-10-05/, 2023/10/05.
6. Schrolle, M &Schulze,M. (2024). Saudi Arabia Strives to Become Major Player in Mineral Supply Chains. SWP, at: https://www.swp-berlin.org/publikation/saudi-arabia-strives-to-become-major-player-in-mineral-supply-chains, 2024/11/12.
7. The Economist. (2024). China is tightening its grip on the world’s minerals. At: https://www.economist.com/business/2024/10/31/china-is-tightening-its-grip-on-the-worlds-minerals, 2024/10/13.
8. Zoe Liu, Zongyuan. (2023). How to Secure Critical Minerals for Clean Energy Without Alienating China, Council Foreign Relations, Available at: https://www.cfr.org/blog/how-secure-critical-minerals-clean-energy-without-alienating-china, 2023/05/25.