پیامدهای جانبی رقابت آمریکا و چین

نویسنده: دکتر لامی کیم، رئیس کرسی کره در حوزه فناوری‌های پیشرفته، امنیت ملی و دفاع در مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS)

دیپلماسی ایرانی: زمانی که دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ در روزهای ۱۳ تا ۱۵ مه ۲۰۲۶ در پکن دیدار کردند، توجه رسانه‌ها عمدتا بر این موضوع متمرکز بود که آیا این نشست می‌تواند محدودیت‌های اعمال‌ شده بر جریان تجارت مواد خام حیاتی را که درگیر جنگ تجاری گسترده‌تر میان ایالات متحده و چین شده‌اند، کاهش دهد یا خیر. از اوت ۲۰۲۳، پکن به ‌تدریج کنترل‌های صادراتی گسترده‌تر و سخت‌گیرانه‌تری بر مواد معدنی حیاتی اعمال کرده است؛ اقدامی که پیامدهای وسیعی نه‌تنها برای صنایع غیرنظامی، بلکه برای تولیدات دفاعی نیز به همراه داشته است. در بیانیه کاخ سفید درباره این دیدار آمده بود که «چین به نگرانی‌های ایالات متحده درباره کمبودهای زنجیره تأمین مربوط به عناصر خاکی کمیاب و دیگر مواد معدنی حیاتی رسیدگی خواهد کرد.» با این حال، جزئیات اندکی درباره اقدامات عملی ارائه شد و در خلاصه رسمی منتشرشده از سوی چین نیز هیچ تعهد مشابهی دیده نمی‌شد.

در عوض، ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶، فرمان شماره ۸۳۹ شورای دولتی چین قانون منابع معدنی را به اجرا گذاشت؛ قانونی که به دولت این کشور اختیار می‌دهد در برابر محدودیت‌های خارجی که آن‌ها را «تبعیض‌آمیز» می‌داند، اقدامات متقابل اتخاذ کند. کشورهای دیگری نیز در رقابت میان آمریکا و چین به قربانیان جانبی این کشمکش تبدیل شده‌اند که کره جنوبی یکی از آن‌هاست. صنعت دفاعی این کشور با خطرات فزاینده ناشی از احتمال اختلال در تأمین و افزایش قیمت مواد معدنی حیاتی روبه‌رو است. هرچند سئول اقداماتی را برای کاهش وابستگی خود به منابع چینی و تقویت همکاری‌های بین‌المللی با هدف افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین آغاز کرده است، اما این تدابیر زمان‌بر هستند و تا دستیابی به نتایج ملموس فاصله دارند.

کنترل‌های صادراتی چین بر مواد معدنی حیاتی

در ژوئیه ۲۰۲۳، چین برای صادرات گالیوم و ژرمانیوم نظام صدور مجوز را برقرار کرد و سپس دامنه اقدامات کنترل صادرات خود را گسترش داد. این محدودیت‌ها نه‌تنها مواد معدنی حیاتی و عناصر خاکی کمیاب بیشتری ــ از جمله گرافیت، آنتیموان، دیسپروزیم و تنگستن ــ را دربر گرفت، بلکه فناوری‌های مورد استفاده برای فرآوری این مواد، مانند فناوری‌های استخراج، جداسازی و ذوب را نیز شامل شد. این اقدامات به ‌مرور زمان، علاوه بر گسترش دامنه شمول، به‌ طور چشمگیری سخت‌گیرانه‌تر شده‌اند و حتی امکان اعمال فرامرزی آن‌ها نیز پیش‌بینی شده است.

پیامدهای جهانی این اقدامات بسیار گسترده است؛ زیرا چین حدود ۷۰ درصد استخراج عناصر خاکی کمیاب جهان و بیش از ۹۰ درصد فرآوری این عناصر را در اختیار دارد. اهمیت این مواد معدنی برای فناوری‌های پیشرفته ــ از جمله سامانه‌های نظامی مانند جنگنده‌ها، سامانه‌های بدون‌سرنشین، موشک‌ها و رباتیک ــ موجب شده است که کنترل‌های صادراتی پکن آثار مهمی بر زنجیره‌های تأمین صنایع دفاعی، از جمله در کره جنوبی، بر جای بگذارد.

محدودیت‌های صادراتی چین عمدتا موادی را هدف قرار داده‌اند که برای صنایع فناوری پیشرفته و دفاعی حیاتی هستند و در نتیجه، صادرات چندین ماده تحت کنترل به‌شدت کاهش یافته است. گالیوم که برای تولید رادارهای پیشرفته، زیرساخت‌های نسل پنجم ارتباطات (G5) و سامانه‌های دفاع موشکی ضروری است، نمونه‌ای روشن از این چالش به شمار می‌رود. چین تا ۹۸ درصد از تولید جهانی گالیوم را در اختیار دارد و صادرات گالیوم خام این کشور در ماه‌های نخست سال ۲۰۲۶ تقریبا به صفر رسید.

تنگستن نیز که فلزی حیاتی برای ساخت قطعات موتور، سر های جنگی‌ و موشک‌ها است، نگرانی مشابهی ایجاد کرده است. چین بیش از ۸۰ درصد از عرضه جهانی این فلز را تولید می‌کند و به ‌دنبال اعمال کنترل‌های صادراتی، صادرات آن کاهش یافته است؛ به‌گونه‌ای که گزارش‌ها از افت حدود ۴۰ درصدی محموله‌های صادراتی نسبت به سال قبل حکایت دارند.

ضربه به صنعت دفاعی کره جنوبی

کره جنوبی نیز از این اختلالات تجاری متأثر شده است. اگرچه صادرات تنگستن به این کشور همچنان ادامه دارد، اما صادرات گالیوم خام چین به کره جنوبی در سال 2025، ۹۷ درصد کاهش یافت. همچنین، هرچند صادرات ژرمانیوم خام حتی پیش از اعمال نظام صدور مجوز نیز ناچیز بود، صادرات ژرمانیوم فرآوری‌شده نیز کاهش یافته است.

در آوریل ۲۰۲۵، دولت سئول اعلام کرد که بیش از شش ماه ذخایر راهبردی از مواد خام حیاتی مشمول محدودیت در اختیار دارد و تاکنون نیز کمبود عمده‌ای به‌صورت عمومی گزارش نشده است. با این حال، از آنجا که صادرکنندگان چینی اکنون باید برای هر محموله مجوز صادرات دریافت کنند ــ فرآیندی که بنا بر گزارش‌ها دست‌کم شش تا هفت هفته و گاه به دلایل سیاسی حتی بیشتر طول می‌کشد ــ خطر بروز اختلال در زنجیره‌های تأمین صنایع دفاعی و فناوری‌های پیشرفته روزبه‌روز افزایش می‌یابد.

حتی اگر جریان تأمین این مواد به‌طور کامل متوقف نشود، افزایش شدید قیمت آن‌ها می‌تواند فشار قابل‌توجهی بر صنعت دفاعی کره جنوبی وارد کند. پس از اعمال کنترل‌های صادراتی چین، قیمت ژرمانیوم طی پنج سال گذشته تقریبا دو برابر شده است. در آوریل ۲۰۲۶، قیمت گالیوم در بازارهای خارج از چین به ۱۸۵۰ دلار به ازای هر کیلوگرم رسید؛ در حالی که هنگام آغاز کنترل‌های صادراتی در ژوئیه ۲۰۲۳ این رقم ۲۸۳ دلار بود. این به معنای افزایشی در حدود ۵۵۰ درصد است.

قیمت ژرمانیوم نیز از حدود ۱۴۰۰ دلار در ژوئیه ۲۰۲۳ به بیش از ۶۱۰۰ دلار در بازارهای آمریکا و اروپا تا ژوئن ۲۰۲۶ افزایش یافت که رشد ۳۳۶ درصدی را نشان می‌دهد. تنگستن نیز از این روند مستثنی نبوده و از زمان اعمال کنترل‌های صادراتی چین در فوریه ۲۰۲۵، قیمت آن حدود ۵۵۷ درصد افزایش یافته است.

از آنجا که تحویل سریع و قیمت رقابتی از مهم‌ترین مزیت‌های کره جنوبی در بازار صادرات تسلیحات به شمار می‌روند، هرگونه تأخیر در تأمین قطعات و همچنین تداوم افزایش شدید قیمت مواد اولیه می‌تواند تهدیدی جدی برای توان رقابتی و آینده صنعت دفاعی این کشور باشد.
اقدامات مقابله‌ای

کره جنوبی برای کاهش این مخاطرات، مجموعه‌ای از اقدامات را در پیش گرفته است که از جمله آن‌ها می‌توان به افزایش ذخایر راهبردی مواد معدنی حیاتی اشاره کرد. در سال ۲۰۲۵، این کشور برنامه ملی ذخیره‌سازی فلزات را راه‌اندازی کرد که هدف آن افزایش ذخایر فلزات کلیدی و تسریع در آزادسازی اضطراری آن‌ها هنگام بروز اختلال در زنجیره تأمین است. همچنین، در بودجه تکمیلی همان سال، دولت کره جنوبی ۲۱۴٫۷ میلیارد وون (حدود ۱۵۱ میلیون دلار) به اعتبارات مربوط به ذخیره‌سازی مواد معدنی حیاتی افزود.

کره جنوبی همچنین تقویت توان داخلی تولید مواد معدنی حیاتی را آغاز کرده است. شرکت Korea Zinc در سال ۲۰۱۴ وارد حوزه تولید آنتیموان شد و اکنون تولید این ماده معدنی مشمول کنترل صادرات را ــ که کاربرد گسترده‌ای در صنایع دفاعی دارد ــ آغاز کرده است. افزون بر این، این شرکت قصد دارد در احداث تأسیسات جدید تولید ژرمانیوم و گالیوم سرمایه‌گذاری کند؛ تأسیساتی که قرار است در نیمه نخست سال ۲۰۲۸ وارد مرحله بهره‌برداری آزمایشی شوند.

کره جنوبی همچنین در حال از سرگیری تولید تنگستن است و انتظار می‌رود بخشی از این تولید به ایالات متحده صادر شود تا وابستگی جهانی به چین کاهش یابد. علاوه بر این، سئول تلاش‌های خود را برای بازیافت مواد معدنی حیاتی افزایش داده و هدف‌گذاری کرده است که سهم مواد تأمین‌شده از بازیافت را از ۲ درصد به ۲۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ برساند.

گسترش ظرفیت تولید داخلی کره جنوبی می‌تواند نقش فزاینده‌ای در تأمین مواد معدنی حیاتی مورد نیاز زنجیره‌های تأمین آمریکا و اروپا ایفا کند. شرکت Korea Zinc صادرات آنتیموان به ایالات متحده را آغاز کرده و بدین ترتیب بخشی از فشار موجود بر زنجیره تأمین این کشور را کاهش داده است؛ زیرا آمریکا بیش از ۶۰ درصد واردات آنتیموان خود را از چین تأمین می‌کند. این شرکت همچنین با شرکت لاکهید مارتین تفاهم‌نامه‌ای برای انعقاد یک قرارداد بلندمدت تأمین ژرمانیوم امضا کرده است.

علاوه بر این، کره جنوبی همکاری‌های بین‌المللی خود را برای تضمین دسترسی به مواد معدنی حیاتی گسترش داده است. این کشور از ژوئیه ۲۰۲۴ به مدت یک سال ریاست شراکت امنیت مواد معدنی (MSP) را بر عهده داشت؛ ابتکاری چندجانبه که در ژوئن ۲۰۲۲ با هدف ایجاد زنجیره‌های تأمین امن، متنوع و مسئولانه برای مواد معدنی حیاتی شکل گرفت. همچنین، کره جنوبی تا ژوئن ۲۰۲۶ ریاست مجمع تعامل ژئواستراتژیک منابع (FORGE) را نیز بر عهده داشت؛ نهادی که جانشین شراکت امنیت مواد معدنی شده است.

با وجود امیدبخش بودن این اقدامات، آن‌ها قادر نیستند ریسک‌های کوتاه‌مدت کره جنوبی در زمینه تأمین مواد خام حیاتی را به‌طور کامل برطرف کنند. تا زمانی که رقابت راهبردی میان ایالات متحده و چین ادامه داشته باشد و چین از برتری خود در زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی به‌عنوان یک اهرم استفاده کند، خطرات مربوط به دسترسی کره جنوبی به این مواد ــ و در نتیجه، مخاطرات پیش روی صنعت دفاعی این کشور، از تولید موتورها و سرهای جنگی‌ گرفته تا موشک‌ها ــ همچنان پابرجا خواهد ماند.

منبع: مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) / مترجم: معین نیک طبع