مابهازای امتیاز چیست؟
پرسشی هشدارآمیز نسبت به تفاهمنامه
دیپلماسی ایرانی: در یک نگاه کلی و منصفانه میتوان این گونه برداشت کرد که تفاهمنامه امضا شده میان ایران و ایالات متحده امریکا به نفع ایران است. اکثر بندهای آن بیانگر خواستههای ایران و مطابق با منافع آن است. بهویژه دو بند اول که دو طرف متعهد میشوند که دیگر به یکدیگر حمله نکنند، به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و در امور یکدیگر دخالت نکنند. در اینجا نگاهی به تفاهمنامه بیندازیم.
۱۴ بند تفاهمنامه به این شرح است:
۱. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران و متحدان آنها در جنگ جاری، با امضای این یادداشت تفاهم، پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، را اعلام میکنند و متعهد میشوند از این پس هیچ جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند، از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین کنند. توافق نهایی، پایان دائمی جنگ در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، و سایر مفاد این بند را تأیید خواهد کرد.
۲. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد میشوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.
۳. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد میشوند که ظرف حداکثر ۶۰ روز، که با توافق متقابل قابل تمدید است، دربارهٔ توافق نهایی مذاکره کرده و به آن دست یابند.
۴. بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا روند رفع محاصره دریایی خود و هرگونه اختلال یا مانع علیه جمهوری اسلامی ایران را آغاز خواهد کرد و ظرف ۳۰ روز بهطور کامل به محاصره دریایی پایان خواهد داد. در طول این دوره، تردد کشتیها متناسب با بازگشت حجم ترافیک پیش از جنگ که توسط جمهوری اسلامی ایران احیا میشود، انجام خواهد شد. ایالات متحده آمریکا همچنین متعهد میشود ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای خود را از مجاورت جمهوری اسلامی ایران خارج کند.
۵. با امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران با بهکارگیری حداکثر تلاش خود، ترتیبات لازم را برای عبور ایمن کشتیهای تجاری، بدون دریافت هیچ هزینهای و صرفاً برای مدت ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد. تردد کشتیهای تجاری بلافاصله آغاز خواهد شد و با توجه به ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و همچنین مینروبی توسط جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز بهطور کامل برقرار خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان دربارهٔ تعیین سازوکار اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز گفتوگو خواهد کرد و این موضوع را با سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس، مطابق حقوق بینالملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، مورد بحث قرار خواهد داد.
۶. ایالات متحده آمریکا متعهد میشود با همکاری شرکای منطقهای، یک برنامه قطعی و مورد توافق طرفین با ارزشی دستکم معادل ۳۰۰ میلیارد دلار آمریکا برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تدوین کند. سازوکار اجرای این برنامه به عنوان بخشی از توافق نهایی ظرف ۶۰ روز نهایی خواهد شد. تمامی مجوزها، معافیتها و اجازههای لازم برای انجام تراکنشهای مالی مرتبط توسط ایالات متحده آمریکا صادر خواهد شد.
۷. ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تمامی انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل متحد، یعنی قطعنامههای شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، و تمامی تحریمهای یکجانبه آمریکا، اعم از اولیه و ثانویه، را طبق یک جدول زمانی مورد توافق به عنوان بخشی از توافق نهایی لغو کند. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا اهمیت حیاتی موضوع رفع تحریمهای فوقالذکر را به رسمیت میشناسند و قصد خود را برای پرداخت فوری به این مسائل در مذاکرات، با هدف دستیابی به توافق متقابل دربارهٔ آنها، اعلام میکنند.
۸. جمهوری اسلامی ایران بار دیگر تأکید میکند که سلاح هستهای تولید یا تأمین نخواهد کرد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق کردهاند که دربارهٔ سرنوشت مواد غنیشده ذخیرهشده، بر اساس سازوکاری که متقابلاً مورد توافق قرار خواهد گرفت و مطابق جدول زمانی ذکرشده در بند هفتم، تصمیمگیری کنند؛ بهطوری که حداقل روش مورد نظر، رقیقسازی در محل و تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی باشد. دو طرف همچنین توافق کردند دربارهٔ موضوع غنیسازی و سایر مسائل مورد توافق مرتبط با نیازهای هستهای جمهوری اسلامی ایران، بر مبنای چارچوبی رضایتبخش که در توافق نهایی مورد توافق قرار گیرد، گفتوگو کنند. توافق نهایی مفاد این بند را تأیید خواهد کرد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران اهمیت حیاتی مسائل هستهای فوقالذکر را به رسمیت میشناسند و قصد خود را برای پرداخت فوری به این مسائل در مذاکرات، با هدف دستیابی به توافق متقابل دربارهٔ آنها، اعلام میکنند.
۹. تا زمان دستیابی به توافق نهایی، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق میکنند که وضعیت موجود را حفظ کنند. جمهوری اسلامی ایران وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده آمریکا هیچ تحریم جدیدی اعمال نخواهد کرد و هیچ نیروی اضافی در منطقه مستقر نخواهد ساخت.
۱۰. ایالات متحده آمریکا متعهد میشود که بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان لغو تحریمها، وزارت خزانهداری آمریکا معافیتهایی برای صادرات نفت خام ایران، فرآوردههای نفتی و مشتقات آن و تمامی خدمات مرتبط، از جمله تراکنشهای بانکی، بیمه، حملونقل و غیره صادر کند.
۱۱. ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تمامی منابع مالی و داراییهای مسدودشده یا محدودشده جمهوری اسلامی ایران را بهطور کامل در دسترس استفاده قرار دهد. با اجرای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران بهطور متقابل دربارهٔ رویههای مربوط به آزادسازی این منابع مالی در طول مذاکرات توافق خواهند کرد. این منابع، چه در حساب اولیه باقی بمانند و چه منتقل شوند، باید بهطور کامل برای پرداخت به هر ذینفع نهایی که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین شود، قابل استفاده باشند. ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تمامی مجوزها و تأییدیههای لازم را در این زمینه صادر کند.
۱۲. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق میکنند که یک سازوکار اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق این یادداشت تفاهم و پایبندی آینده به توافق نهایی ایجاد شود.
۱۳. پس از امضای این یادداشت تفاهم و مشروط به آغاز اجرای بندهای ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم و تداوم اجرای این اقدامات، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران مذاکرات دربارهٔ توافق نهایی را صرفاً در خصوص سایر بندها آغاز خواهند کرد.
۱۴. توافق نهایی از طریق یک قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد تأیید خواهد شد.
آنچه تا به امروز انجام شده
تا به امروز که حدود یک هفته از امضای این تفاهمنامه میگذرد، آتشبس در لبنان با وجود همه کارشکنیها برقرار شده، ۱۲ میلیارد دلار از داراییهای ایران آزاد شده که به گفته ناصر همتی، رئیس بانک مرکزی برای خرید کالاهای اساسی مورد نیاز کشور هزینه خواهد شد، خزانهداری امریکا مجوز لازم برای تعلیق ۶۰ روزه تحریمهای نفتی و مشتقات نفتی را صادر کرده، محاصره دریایی لغو شده و تنگه هرمز نیز مطابق با سازوکارهای تعریفشده باز شده است. همچنین دو طرف یک دور مذاکره سطح بالا در سوئیس انجام دادهاند و تیمهای فنی دو طرف مذاکرات را آغاز کردهاند و قرار است مذاکرات طی روزهای آینده ادامه یابند.
نگاه مثبت مقامات ارشد کشورمان
مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری کشورمان روز یکشنبه ۳۱ خرداد در سیوسومین همایش سیاستهای پولی و بانکی با گرامیداشت یاد شهدای جنگ تحمیلی سوم و تسلیت ایام ماه محرم، گفت: «هیئت مذاکره کننده، آقای قالیباف، عراقچی و تیمی از بانک مرکزی برای مذاکرات رفتهاند؛ همه حرفهای قبلی رئیسجمهوری آمریکا را میدانیم که اکنون ۱۸۰ درجه چرخیده است. او میگفت که ایران باید بدون چون و چرا تسلیم شود و حق ندارد چنین کارهایی را انجام دهد اما اکنون در سخنرانی حرفهای دیگری زد و از مواضعش برگشت و پذیرفت نمیتواند حق ایران را نادیده بگیرد. آنان نمیتوانند حق ملت ایران را نادیده بگیرند در نتیجه این مذاکراتی که شروع شده، برای رونق اقتصادی، باز کردن بازار و حل مشکلات، بستر بسیار مناسبی است.»
رئیس جمهور تاکید کرد، آنچه در تفاهمنامه نوشته شده، مسائلی است که اکثریت به نفع ماست. آنچه آمریکا میخواهد این است که ما بمب اتم نسازیم. مقام معظم رهبری بارها گفته بودند ما نمیخواهیم بمب اتم بسازیم و صدبار هم اعلام شده بود. اکنون آمریکا میگوید چنین چیزی را بنویسید و ما هم مینویسیم که بمب اتم نمیسازیم. البته ما از حق غنیسازی نمیگذریم و آنان نیز مجبورند که بپذیرند. آنان میگفتند باید درباره توان موشکی بحث کنید اما الآن میگویند که ایران هم باید موشک بالستیک داشته باشد. این یعنی قاعده تغییر کرده و عوض شدن قاعده به دلیل تلاش رزمندگان و عزیزمان ما در ارتش، هوافضا و مردم عزیز ایران است که با حضورشان در صحنه خلق کردند. دولت نیز تلاش خود را برای ارائه خدمات و حفظ آرامش انجام داد.
محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس تیم مذاکرهکننده ایرانی نیز روز ۳ تیر در بیستمین اجلاس کنفرانس اتحادیه مجالس کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در شهر باکو جمهوری آذربایجان نیز گفت: «تجربه نشان داد که دیپلماسی، زمانی پایدار و مؤثر خواهد بود که بر پایه احترام، برابری و به رسمیت شناختن حاکمیت کشورها استوار و مستظهر به پشتیبانی مردم باشد. تفاهم اسلامآباد نیز نه نتیجه فشار و اجبار، بلکه حاصل مقاومت و اقتدار ملت شجاع ایران بود؛ تفاهمی که نشان داد گفتوگو زمانی به نتیجه میرسد که طرف مقابل از تحمیل اراده خود بر یک ملت متمدن صرف نظر کند و حقوق ما را بپذیرد. به همین جهت یادداشت تفاهم اسلام آباد تبدیل به اعلامیه شکست آمریکا شد.»
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان نیز در نشست خبری هفتگی خود با خبرنگاران که ساعاتی پس از بازگشت از مذاکرات سوئیس برگزار کرد، به خبرنگاران گفت: «بر اصل «تعهد در برابر تعهد» تاکید داریم.» او در این کنفرانس مطبوعاتی تلاش کرد نشان دهد که تفاهمنامه امضا شده میان ایران و امریکا از روی اقتدار بوده و طرف امریکایی مجبور شده است واقعیتهای موجود را بپذیرد و به خواستههای جمهوری اسلامی ایران تن دهد.
پرسش جدی نسبت به تفاهمنامه
این تفاهمنامه اساس کار ایران و امریکا برای انجام مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی ظرف مدت ۶۰ روز است. از این رو امضای این تفاهمنامه اهمیت حقوقی و سیاسی دارد و چون ایالات متحده عملا اقداماتی را برای پیشبرد مذاکرات به خواسته طرف ایرانی انجام داده، پس میتوان گفت بهنوعی در برابر خواستههای ایران کوتاه آمده است. اما این نکته را در نظر داشته باشیم که آنچه ما شکست امریکا میدانیم امریکا به آن معتقد نیست و از این فراتر حتی خود را پیروز میداند. اگرچه امتیازاتی داده تا تهران را به نشستن به مذاکره و تداوم گفتوگوها قانع کند اما واشینگتن نیز فکر میکند از موضع قدرت به گفتوگوها وارد شده است. پس در این جا این پرسش پیش میآید که در برابر امتیازاتی که امریکا پذیرفته به ما بدهد ما چه امتیاز یا امتیازاتی دادهایم یا قرار است بدهیم؟ هر چه باشد طرف امریکایی که در راس آن دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ملون مزاج خوشیفته قرار دارد، باید چیزی در دست داشته باشد که بتواند آن را برای اقناع افکار عمومی داخل امریکا خرج کند و روی آن به نفع خود مانور دهد.
تحقیر دشمن، ولو شکستخورده، همیشه به نفع طرف پیروز نیست. در طول تاریخ بارها دیدهایم که کشورهای پیروزی که به دادن امتیاز به طرف بازنده تن ندادهاند بعدها چه خسارت سنگینی را متحمل شدهاند. بارزترین نمونه آلمان بعد از جنگ جهانی اول بود که اروپاییها آن قدر آن را به عنوان طرف بازنده تحقیر کردند که خودشان از رفتار خودشان شرمنده شدند. نتیجه آن رفتار ظهور نازیسم و آدولف هیتلر طی یک تا دو دهه بعد بود که به آتش کشیده شدن دنیا، بهویژه اروپا را به همراه داشت. یا تحقیر مردمان شرق اروپا توسط شوروی فاتح در بعد از جنگ جهانی دوم سبب شد تا کینهای عمیق در افکار عمومی جهان کمونیسم در شرق اروپا شکل بگیرد که تبعات آن در طول دوران زمامداری کمونیسم همیشه دامنگیر مسکو بود و حتی تا به همین امروز نفرت از روسیه در میان مردم آن کشورها وجود دارد.
وانگهی، ایالات متحده که خود را ابرقدرت جهانی میداند هیچگاه نپذیرفته است که تحقیرشده از جایی خارج شود. اگر در ویتنام هم شکست خورد دیدیم که بعد از ۱۰ سال جنگ با چه جنایت گستردهای این کشور را ترک کرد.
بنابراین، این پرسش اساسی همچنان مطرح میماند که در برابر امتیازاتی که از طرف امریکایی گرفتهایم چه امتیازاتی ما دادهایم یا قرار است بدهیم؟! اگر صرفا موضوع هستهای با حفظ حق غنیسازی است که قبلا هم بوده و تغییری محسوب نمیشود. باز شدن تنگه هرمز هم اگرچه بسیار مهم است اما در برابر لغو محاصره دریایی انجام شده است.
دونالد ترامپ که در روزهای اخیر مشغول پاسخ دادن و واکنش نشان دادن به منتقدانش بر سر جنگ با ایران و امضای تفاهمنامه است، اگر ببیند که فشار افکار عمومی از او فردی تحقیرشده و بازنده میسازد این توانایی را دارد که بیتوجه به هر گونه اصول اخلاقی و سیاسی همه چیز را به هم بریزد و دوباره دست به اقدامات خشن بزند. بهویژه که همیشه محرکی به نام اسرائیل و شخص بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این رژیم نیز کنار او هست که او را تحریک کند. در این میان به اختلافات این دو هم که در روزهای اخیر رسانهها برجسته کردهاند زیاد وقعی ننهیم که هر وقت گفته شد با هم اختلاف دارند بعدا کشف شد که ساختوپاختی برای انجام نقشهای شوم بوده است.
ترامپ روز ۲ تیر در سخنرانی خود در ایالت پنسیلوانیا تلویحا این هشدار را داده است. رئیس جمهور آمریکا با بیان اینکه ونزوئلا و ایران تاکنون «عالی» بودهاند، با تکرار تهدیدها و زیاده خواهیهای واشنگتن برای گرفتن امتیاز در میزه مذاکره، ادعا کرد: «منظورم این است که اگر اگر ایران باشد، اگر هوشمندانه رفتار کند [که چه بهتر]، در غیر این صورت ما مجبور خواهیم بود کار را به پایان برسانیم که شاید کمتر از یک هفته زمان ببرد.»
وی در عین حال گفت: «فکر می کنم آنها اوضاع را درست خواهند کرد. به گمانم آنها آنچه را باید انجام دهند، انجام خواهند داد زیرا ما میخواهیم این موضوع حل و فصل و نهایی شود.»
اینها واقعیتهایی است که طرفهای مذاکرهکننده ما باید بهخوبی آن را در نظر داشته باشند و در طول مذاکرات نسبت به آن حساس باشند تا دوباره خوی خشونتطلبانه طرف امریکایی تحریک نشود و کاری پیشبینی نشده انجام ندهد؛ بهویژه که در طول یک سال گذشته تجربه دو بار جنگ در میانه مذاکرات را داشتهایم. این زنگ هشدار همیشه باید پیش چشم باشد.
نظر شما :