طرح سرمایه‌گذاری دفاعی بریتانیا

نویسنده: داگلاس بری پژوهشگر ارشد در حوزه هوافضای نظامی

دیپلماسی ایرانی: دولت بریتانیا سرانجام در ۳۰ ژوئن، پس از نزدیک به یک سال تأخیر، «طرح سرمایه‌گذاری دفاعی» (DIP) را که افق زمانی آن ده سال است، رونمایی کرد. هدف این طرح، آماده‌سازی نیروهای مسلح بریتانیا برای جنگ‌های مدرن میان دولت‌هاست و بر اساس شعار محوری دولت، یعنی «ناتو در اولویت»، تدوین شده است.

به نظر می‌رسد هر سه نیروی مسلح بریتانیا، هم دستاوردهایی داشته‌اند و هم امتیازاتی را از دست داده‌اند؛ به‌گونه‌ای که برخی سامانه‌ها و تجهیزات کنار گذاشته شده‌اند تا فضای مالی بیشتری برای توسعه و استقرار قابلیت‌هایی فراهم شود که هنوز وارد خدمت نشده‌اند و در برخی موارد حتی هنوز در مرحله توسعه قرار دارند.

با این حال، ۱۵ میلیارد پوند (حدود ۲۰٫۴ میلیارد دلار) بودجه اضافی پیش‌بینی‌شده در این طرح، همچنان به ‌مراتب کمتر از رقمی است که برخی کارشناسان و مقام‌ها آن را ضروری می‌دانستند؛ از جمله، جان هیلی، وزیر دفاع پیشین بریتانیا.

اهمیت بودجه

افزایش بودجه پیش‌بینی‌شده در این طرح، نسبت به چارچوب تأمین مالی تعیین‌شده در بازنگری هزینه‌های سال ۲۰۲۵ (Spending Review – SR) صورت گرفته است؛ با این حال، تنها ۱۱٫۵ میلیارد پوند از این افزایش، بودجه نقدی جدیدی است که علاوه بر بازنگری سال ۲۰۲۵ اختصاص یافته است.

۳٫۴ میلیارد پوند باقی‌مانده به‌عنوان «توان هزینه‌کرد اضافی» معرفی شده که از آزادسازی منابعی تأمین می‌شود که وزارت دفاع بریتانیا از قبل در بودجه خود در اختیار داشت و اکنون می‌تواند آن‌ها را در بخش‌های دیگر طرح سرمایه‌گذاری دفاعی هزینه کند. بخش عمده این مبلغ، یعنی ۲٫۴ میلیارد پوند، از طریق وزارت خزانه‌داری تأمین خواهد شد؛ زیرا این وزارتخانه مسئولیت تأمین هزینه برخی تعهدات بین‌المللی مستمر ــ عمدتاً مرتبط با اوکراین ــ را بر عهده گرفته و همچنین صرفه‌جویی‌های بیشتری را از محل اصلاح نظام تدارکات دفاعی ایجاد خواهد کرد. یک میلیارد پوند باقی‌مانده نیز قرار است از محل فروش دارایی‌های وزارت دفاع و «بازاولویت‌بندی» هزینه‌های این وزارتخانه تأمین شود.

این اقدامات بخشی از ۱۰٫۳ میلیارد پوند صرفه‌جویی شناسایی‌شده در سطح کل دولت است که برای جبران افزایش بودجه ناشی از طرح سرمایه‌گذاری دفاعی در نظر گرفته شده‌اند. از این میزان، ۴ میلیارد پوند از طریق کاهش سالانه یک درصدی بودجه‌های عمرانی سایر وزارتخانه‌های دولت تأمین خواهد شد و ۲٫۸ میلیارد پوند دیگر نیز از محل صرفه‌جویی در وزارتخانه‌های حمل‌ونقل و امنیت انرژی به دست خواهد آمد.

با این حال، حتی پس از این صرفه‌جویی‌های مشخص، برای رسیدن به رقم کامل ۱۵ میلیارد پوند، هنوز ۴٫۷ میلیارد پوند (حدود ۶٫۴ میلیارد دلار) باید در بودجه سال ۲۰۲۶ تأمین شود؛ موضوعی که نشان‌دهنده شکاف مالی نگران‌کننده‌ای است که هنوز راه‌حلی برای آن ارائه نشده است.

بر اساس ارزیابی ها، بودجه دفاعی بریتانیا در سال ۲۰۲۶ ــ با احتساب صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح و کمک‌های نظامی به اوکراین ــ به ۷۷٫۳ میلیارد پوند می‌رسد که معادل ۲٫۴۶ درصد تولید ناخالص داخلی است. این رقم در مقایسه با ۷۴٫۵ میلیارد پوند (معادل ۲٫۳۷ درصد تولید ناخالص داخلی) در بازنگری هزینه‌های سال ۲۰۲۵، افزایشی نزدیک به ۶ درصد به‌صورت واقعی نسبت به بودجه دفاعی سال ۲۰۲۵ را نشان می‌دهد.

در بازنگری هزینه‌های سال ۲۰۲۵، دولت متعهد شده بود تا سال ۲۰۲۷ هزینه‌های دفاعی را به ۲٫۶ درصد تولید ناخالص داخلی برساند (که شامل ۰٫۱ درصد هزینه‌های اطلاعاتی است که با تعریف جدید به بودجه دفاعی افزوده شده‌اند) و در بلندمدت نیز، مشروط به شرایط اقتصادی و مالی، تا پایان دوره بعدی پارلمان این رقم را به ۳ درصد تولید ناخالص داخلی افزایش دهد.

طرح سرمایه‌گذاری دفاعی این روند را تسریع کرده و پیش‌بینی می‌کند هزینه‌های دفاعی بر اساس تعریف ناتو تا سال ۲۰۲۷ به ۲٫۷ درصد تولید ناخالص داخلی برسد؛ اما این سطح تا سال ۲۰۲۹ ثابت خواهد ماند. بنابراین، برنامه بلندمدت برای رسیدن به ۳ درصد همچنان فاقد زمان‌بندی مشخص است و اجرای آن به دوره بعدی پارلمان موکول شده است.

مسیر تدریجی افزایش بودجه تا این سطح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا باید از آن جلوگیری شود که بخش عمده افزایش هزینه‌ها به سال‌های پایانی موکول شود و تحقق تعهدات هزینه‌ای ناتو عملاً تا سال‌های ۲۰۳۴ و ۲۰۳۵ به تأخیر بیفتد.

جان هیلی در نامه استعفای خود در ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶ نسبت به چنین روندی هشدار داد و استدلال کرد که با توجه به فشار ناشی از عملیات‌های جاری و ضرورت تقویت آمادگی نیروهای مسلح در دو سال آینده، افزایش فوری بودجه دفاعی ضروری است.

با این حال، به نظر می‌رسد روند افزایش بودجه همان الگوی موسوم به «چوب هاکی» را دنبال کند؛ الگویی که در آن بخش اعظم افزایش بودجه به سال‌های پایانی دوره زمانی موکول می‌شود؛ رویکردی که مارک روته، دبیرکل ناتو، آشکارا خواهان پرهیز از آن بوده است.

سامانه‌های بدون سرنشین؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر

سامانه‌های بدون سرنشین یکی از محورهای اصلی و تکرارشونده طرح سرمایه‌گذاری دفاعی (DIP) در هر سه نیروی مسلح بریتانیا هستند. وزارت دفاع بریتانیا می‌کوشد از طریق خرید این سامانه‌ها، میان تعداد زیاد، هزینه مقرون ‌به ‌صرفه و توان رزمی توازن برقرار کند.

بر اساس این طرح، یک نمونه آزمایشی هواگرد رزمی مشارکتی (Collaborative Combat Aircraft – CCA) برای نیروی هوایی قرار است تا سال ۲۰۳۰ نخستین پرواز خود را انجام دهد. همچنین نیروی دریایی سلطنتی در قالب Project Pantheon قصد دارد توسعه یک بال هوایی ترکیبی متشکل از هواگردهای سرنشین‌دار و بدون سرنشین را برای ناوهای هواپیمابر خود آغاز کند. در همین حال، ارتش بریتانیا نیز در قالب Project Nyx یک سامانه بدون سرنشین را به خدمت خواهد گرفت که در هماهنگی با بالگردهای تهاجمی Boeing AH-64E Apache Guardian عمل خواهد کرد.

سامانه‌های بدون سرنشین دریایی نیز بخش اصلی طرح جدید نیروی دریایی برای جانشینی ناوشکن پدافند هوایی Type 83 خواهند بود؛ پروژه‌ای که اخیراً متوقف شد و قرار بود جایگزین ناوشکن‌های Type 45 شود.

با این حال، همه این پروژه‌ها با ریسک‌های قابل‌توجهی روبه‌رو هستند، زیرا بسیاری از آن‌ها هنوز به بلوغ فناوری لازم نرسیده‌اند یا در مراحل ابتدایی توسعه قرار دارند. افزون بر این، سابقه کنار گذاشته شدن برنامه‌های مشابه نیز وجود دارد؛ از جمله Project Mosquito برای توسعه هواگرد رزمی مشارکتی و همچنین برنامه آزمایشی پهپاد رزمی Taranis که توسط BAE Systems توسعه یافته بود. همچنین مهمات پرسه‌زن Fire Shadow ساخت MBDA که بخشی از برنامه گسترده‌تر ارتش برای توسعه سامانه‌های حمله دقیق با آتش غیرمستقیم بود، در سال ۲۰۱۷ لغو شد.

آسودگی خاطر شرکای بین‌المللی

دو شریک بریتانیا در برنامه جهانی هواگرد رزمی (GCAP)، یعنی ایتالیا و ژاپن، احتمالاً از اختصاص ۸٫۶ میلیارد پوند برای این پروژه طی چهار سال آینده، که در قالب طرح سرمایه‌گذاری دفاعی اعلام شد، احساس آسودگی کرده‌اند.

این خبر به‌ویژه در ژاپن اهمیت زیادی داشت؛ زیرا نیروی هوایی این کشور نیاز دارد هواگرد GCAP را تا حد امکان در اواسط دهه ۲۰۳۰ وارد خدمت کند و هرگونه تأخیر در اجرای برنامه می‌توانست پیامدهای نامطلوبی داشته باشد.

پیش‌بینی می‌شود بخش هوایی نیروهای مسلح بریتانیا طی این دوره چهار ساله ۲۷٫۸ میلیارد پوند بودجه دریافت کند که تقریباً یک‌سوم آن به برنامه GCAP اختصاص خواهد یافت.

با این حال، نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا نیز به پذیرش برخی کاهش‌ها ناچار خواهد بود. این نیرو هشت فروند هواپیمای Shadow R1 برای مأموریت‌های اطلاعات، مراقبت و شناسایی (ISR) را که بر پایه هواپیمای دوموتوره توربوپراپ Beechcraft Super King Air ساخته شده‌اند، از خدمت خارج خواهد کرد. همچنین شماری از بالگردهای ترابری سنگین Boeing CH-47D Chinook Mk6A زودتر از زمان برنامه‌ریزی‌شده بازنشسته خواهند شد.

ارتش بریتانیا نیز از سال ۲۰۲۷ روند خروج بالگردهای شناسایی و تهاجمی Leonardo AW159 Wildcat AH1 را آغاز خواهد کرد؛ بالگردهایی که تنها اندکی بیش از یک دهه در خدمت بوده‌اند.

اگرچه نیروی هوایی بخشی از توان اطلاعاتی و شناسایی خود را از دست می‌دهد، قابلیت‌های فضایی یکی از محورهای اصلی رشد و تقویت توانمندی‌های مستقل بریتانیا به شمار می‌رود. بر اساس برنامه، در فاصله ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۵ مبلغ ۹ میلیارد پوند برای توسعه بخش فضایی سرمایه‌گذاری خواهد شد تا اهداف تعیین‌شده در بازنگری راهبردی دفاعی سال ۲۰۲۵ (Strategic Defence Review – SDR) محقق شود.

با این حال، بخش ارتباطات باند باریک پروژه ماهواره‌های مخابراتی Skynet 6 در نتیجه اجرای طرح سرمایه‌گذاری دفاعی کنار گذاشته شده است.

تمرکز بر نیروهای زمینی

علاوه بر سامانه‌های بدون سرنشین، در چارچوب ۱۹٫۲ میلیارد پوند بودجه اختصاص‌یافته به حوزه نیروهای زمینی، از برنامه‌های خرید و توسعه خانواده خودروهای زرهی Ajax ساخت General Dynamics، تانک اصلی میدان نبرد Challenger 3 ساخت Rheinmetall BAE Systems Land و خودروی زرهی چرخ‌دار Boxer تولیدشده توسط ARTEC حمایت شده است.

پروژه Ajax به‌ویژه با مشکلات فراوانی روبه‌رو بوده، اما در نهایت از حذف شدن در طرح سرمایه‌گذاری دفاعی جان سالم به در برده است. همچنین مقرر شده است که در فاصله ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۵، ۳۶ میلیارد پوند دیگر نیز برای ارتش بریتانیا هزینه شود.

بخش زمینی این طرح از اهداف اصلی نوسازی ارتش بریتانیا پشتیبانی می‌کند و ارتقای توان شناسایی و حمله (Reconnaissance-Strike) در مرکز این برنامه قرار دارد. چندین پروژه کلیدی نیز برای تحقق این هدف مورد حمایت قرار گرفته‌اند؛ از جمله Project Asgard، سامانه دیجیتال هدف‌گیری، و Project Corvus که قرار است پهپاد Thales Watchkeeper را در مأموریت‌های تاکتیکی اطلاعات، مراقبت و شناسایی (ISR) جایگزین کند.

توان تهاجمی ارتش نیز با خرید موشک Precision Strike Missile (PrSM) ساخت Lockheed Martin تقویت خواهد شد و برد درگیری‌ها در آینده با توسعه یک سلاح ۲٬۰۰۰ کیلومتری که حاصل همکاری مشترک بریتانیا و آلمان است، افزایش خواهد یافت.

با وجود این، طرح سرمایه‌گذاری دفاعی هنوز به‌طور کامل اهداف نیروهای زمینی را که در بازنگری راهبردی دفاعی سال ۲۰۲۵ (SDR) ترسیم شده بود، برآورده نمی‌کند. همانند سایر بخش‌های این طرح، زمان‌بندی اجرا یکی از مهم‌ترین ریسک‌ها به شمار می‌رود، زیرا بسیاری از سامانه‌های جایگزین هنوز به بلوغ کافی نرسیده‌اند.

برای نمونه، Project Nyx که قرار است جایگزین بدون سرنشین بالگرد شناسایی میدان نبرد Wildcat شود، هنوز در مرحله رقابت میان پیمانکاران قرار دارد، در حالی که تنها یک سال تا آغاز خروج بالگردهای Wildcat از خدمت باقی مانده است. بر اساس برنامه فعلی، این سامانه تا سال ۲۰۳۰ به توان عملیاتی اولیه دست نخواهد یافت.

راهبردی نامنسجم در حوزه تسلیحات هدایت‌شونده

نرخ مصرف تسلیحات در جنگ‌های اخیر، به‌ویژه جنگ اوکراین، نشان داده است که ذخایر موشک‌ها و مهمات بریتانیا کافی نیست. از همین رو، طرح سرمایه‌گذاری دفاعی (DIP) تأکید بیشتری بر توسعه و خرید تسلیحات هدایت‌شونده ارزان‌تر دارد تا در کنار سامانه‌های پیشرفته و گران‌قیمت، توان رزمی انبوه‌تری ایجاد شود. برای نمونه، سرمایه‌گذاری بیشتری در پهپادهای انتحاری (یک‌بارمصرف) انجام خواهد شد و تولید چندین سامانه موشکی که پیش‌تر متوقف شده بود، از سر گرفته می‌شود.

احتمال می‌رود جزئیات بیشتری درباره پروژه‌های مشترک با شرکای اروپایی در حاشیه نشست سران ناتو که در ۷ ژوئیه ۲۰۲۶ در آنکارا برگزار می‌شود، منتشر شود.

همچنین برخی ناظران در انتظار روشن شدن نتایج بازنگری درباره خانواده موشک‌های کروز MBDA Stratus هستند. در طرح سرمایه‌گذاری دفاعی آمده است که «همه گزینه‌ها درباره آینده این برنامه» پیش از اتخاذ تصمیم نهایی، که قرار است تا سپتامبر سال جاری اعلام شود، مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

خرید بهتر

ایجاد یک نظام تدارکات دفاعی چابک‌تر و در صورت لزوم سریع‌تر، سال‌هاست که یکی از اهداف اصلی دولت بریتانیا بوده است. در طرح سرمایه‌گذاری دفاعی (DIP) تأکید شده که تیم‌های وزارت دفاع و صنعت دفاعی توانسته‌اند با سرعت قابل‌توجهی تسلیحات مورد نیاز اوکراین را تأمین کنند. اکنون پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان همین سرعت و کارآمدی را در زمان صلح نیز برای تأمین نیازهای نیروهای مسلح خود بریتانیا به کار گرفت.

پاسخ اصلی وزارت دفاع به این چالش، ایجاد گروه مدیر ملی تسلیحات (National Armaments Director Group) است. این نهاد که پیش از انتشار بازنگری راهبردی دفاعی (SDR) اعلام شده بود، قرار است ابزار اصلی اجرای بسیاری از اهداف طرح سرمایه‌گذاری دفاعی باشد.

اصلاحات دیگری نیز که پیش از انتشار این طرح آغاز شده بودند، ادامه خواهند یافت؛ از جمله اصلاح نظام قراردادهای تک‌منبعی (قراردادهایی که تنها یک تأمین‌کننده دارند) و تأسیس نهاد UK Defence Innovation برای تسریع در به‌کارگیری فناوری‌های تجاری و دوکاربردی (دارای کاربرد نظامی و غیرنظامی). این اصلاحات نیز همچنان برای تغییرات بیشتر مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

یکی از مشکلات دیرینه نظام تدارکات دفاعی بریتانیا، تعدد تصمیم‌گیرندگان و ذی‌نفعان در هر پروژه بوده است؛ مسئله‌ای که اغلب باعث کندی تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها می‌شود. طرح سرمایه‌گذاری دفاعی می‌کوشد ضمن حفظ نظارت و پاسخگویی، این فرایند را ساده‌تر و متمرکزتر کند.

با این حال، وزارت دفاع بریتانیا سابقه طولانی در اجرای برنامه‌های اصلاح نظام خرید و تدارکات دارد و هنوز مشخص نیست که آیا این تلاش جدید، که با احساس فوریت بیشتری دنبال می‌شود، نسبت به تلاش‌های پیشین موفق‌تر خواهد بود یا خیر.

منبع: انستیتو بین المللی مطالعات استراتژیک لندن / ترجمه: معین نیک طبع