پویایی دستگاه دیپلماسی در گذرگاه شانگهای

نویسنده: شهرام شمالی، کارشناس مسائل بین الملل

دیپلماسی ایرانی: برگزاری اجلاس وزرای امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در روزهای جمعه و شنبه‌ی پیش‌رو در قرقیزستان، نقطه‌عطفی دیگر در پویایی دستگاه دیپلماسی کشور و استمرار رویکرد راهبردی آن به شمار می‌رود. حضور فعال در این رویداد مهم منطقه‌ای، در بستر شرایط حساس کنونی نظام بین‌الملل و تحولات ساختاری آن که در جریان آن ایران مورد تهاجم نامشروع رژیم تروریستی آمریکا قرار گرفته است، حامل پیام‌های روشنی است؛ از جمله عزم راسخ تهران برای تقویت همگرایی‌های چندجانبه، خنثی‌سازی اثرات تحریم‌های ظالمانه اقتصادی و نقش‌آفرینی مؤثر در معماری امنیت و اقتصاد اوراسیا. سازمان همکاری شانگهای به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین بلوک‌های منطقه‌ای جهان، امروز بیش از هر زمان دیگری ظرفیت آن را دارد که همچون سنگری مستحکم در برابر یکجانبه‌گرایی و زیاده‌خواهی‌های سیستماتیک غرب و ایالات متحده آمریکا عمل کند.

این رویکرد پویای دیپلماتیک، ریشه در سیر تکاملی ترتیبات امنیتی نوین و تحولات بنیادین ساختار قدرت جهانی دارد؛ به‌طوری‌که پس از فروپاشی نظام دوقطبی، شکل‌گیری سازمان‌های منطقه‌ای با هدف دستیابی به همگرایی‌های عمیق‌تر اقتصادی، سیاسی و امنیتی، به یکی از مشخصه‌های بارز نظام بین‌الملل تبدیل شد. سازمان همکاری شانگهای نیز که با محوریت اعتمادسازی مرزی و حل‌وفصل منازعات پا به عرصه گذاشت، به‌تدریج و با گسترش اعضای خود به بلوکی مبدل گشت که نزدیک به نیمی از جمعیت جهان، سهم عظیمی از منابع انرژی و بخش قابل‌توجهی از تولید ناخالص داخلی دنیا را در اختیار دارد. در این میان، عضویت دائم ایران در این سازمان، نقطه‌عطفی تاریخی در سیاست خارجی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی به‌شمار می‌رود؛ چرا که برای نخستین‌بار، بستر حضور رسمی کشور در یک سازوکار کلان فراهم آمد و رویکرد استقلال‌طلبانه کشور با راهبرد تعامل فعال و متوازن با شرق بازتعریف شد.

در همین راستا، بررسی دلایل گرایش جمهوری اسلامی ایران به این سازمان، ریشه در ضرورت‌های ساختاری و راهبردی دارد؛ چرا که برای کاستن از هزینه‌های ناشی از فشارهای نظام بین‌الملل و خنثی‌سازی تحریم‌های اقتصادی، کشورمان ناگزیر است بخشی از تعاملات خود را به نهادهای فرادولتی و ائتلاف‌های منطقه‌ای منتقل کند. تحریم‌های یک‌جانبه و ظالمانه ایالات متحده و متحدان غربی‌اش علیه اقتصاد ایران، همواره کوشیده‌اند تا مسیر توسعه و دسترسی کشورمان به بازارهای جهانی را مسدود کنند، اما حضور در سازمان شانگهای این فرصت بی‌نظیر را فراهم می‌آورد تا تهران از طریق فعال‌سازی دیپلماسی انرژی، بهره‌گیری از کریدورهای حیاتی ترابری و توسعه تجارت مبتنی بر ارزهای ملی، سد تحریم‌ها را بشکند. حجم بالای مراودات تجاری ایران با اعضای شانگهای، از محصولات پتروشیمی و کشاورزی گرفته تا ملزومات صنعتی، گواهی روشن بر این حقیقت است که اقتصاد ایران از ظرفیت‌های لازم برای اتصال مؤثر به زنجیره ارزش اوراسیا برخوردار است.

علاوه بر این رویکرد اقتصادی، ابعاد این حضور راهبردی بسیار فراتر از مسائل تجاری است؛ به‌طوری‌که اهمیت اجلاس پیش‌رو در قرقیزستان نشان می‌دهد دستورکارهای این نشست به‌طور ویژه بر حوزه‌های امنیتی، مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی و جدایی‌طلبی تمرکز دارد؛ چالش‌هایی که ثبات آسیای مرکزی و غرب آسیا را به‌ شدت تهدید می‌کنند. جمهوری اسلامی ایران طی دهه‌های گذشته، کارنامه‌ای روشن و بی‌بدیل در خط مقدم مبارزه با تروریسم تکفیری و جریان‌های رادیکال داشته است. مقابله قاطع تهران با فتنه‌های تروریستی در منطقه و تلاش مستمر برای صیانت از ثبات و امنیت جمعی، گواهی روشن بر این حقیقت است که ایران ستون اصلی امنیت پایدار در منطقه به‌شمار می‌رود.
 
در شرایطی که منطقه و جهان امروز شاهد جنایات هولناک و تهاجمات آشکار رژیم صهیونیستی و حامی اصلی آن یعنی ایالات متحده آمریکا هستند؛ تهاجماتی که به قیمت کشتار بی‌رحمانه زنان و کودکان بی‌گناه، تخریب گسترده زیرساخت‌های حیاتی و نقض فاحش حقوق بشر تمام شده است، ضرورت مقابله با چالش‌های امنیتی ناشی از یکجانبه‌گرایی غربی بیش از پیش برجسته می‌شود. ایالات متحده و سیاست‌های مداخله‌جویانه آن در دهه‌های اخیر، با ایجاد ناامنی، حمایت پنهان و آشکار از تروریسم و تحمیل هزینه‌های انسانی سنگین بر ملت‌های منطقه، همواره عامل اصلی بی‌ثباتی بوده‌اند. دستاورد حضور مخرب غرب در خاورمیانه چیزی جز فروپاشی زیرساخت‌ها، فقر و بحران‌های امنیتی نبوده است. در چنین فضایی، سازمان همکاری شانگهای می‌تواند به عنوان کانون توازن‌بخش و ضدهژمون، بستر مناسبی برای همگرایی کشورهای منطقه در راستای مهار خوی تجاوزگری آمریکا فراهم کند. حضور در این اجلاس، فرصتی مغتنم است تا ضمن تبیین مواضع اصولی جمهوری اسلامی ایران، همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی میان کشورهای عضو برای ریشه‌کن کردن تروریسم و مقابله با تهدیدات مشترک به‌طور مؤثرتری تقویت شود.

از این رو، اجلاس وزرای خارجه سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، فراتر از یک همگرایی صرف امنیتی، سکوی پرتابی برای پیوند امنیت منطقه‌ای با منافع اقتصادی و راهبردی کشور است؛ میدانی تازه که بستر مناسبی برای تحقق منافع ملی، توسعه همه‌جانبه مناسبات اقتصادی و تحکیم امنیت جمعی فراهم می‌آورد. جمهوری اسلامی ایران با اتکا به موقعیت ژئوپلیتیک بی‌نظیر، منابع غنی انرژی، ظرفیت‌های ترانزیتی و نقش تاریخی خود به عنوان سدی محکم در برابر تروریسم، می‌تواند از این فرصت برای خنثی‌سازی تحریم‌های ظالمانه و تثبیت جایگاه خود به عنوان قدرتی تأثیرگذار در نظم نوین منطقه‌ای بهره‌برداری کند. بی‌شک، پویایی دیپلماسی فعال منطقه‌ای، گامی استوار در جهت ساختن آینده‌ای امن‌تر، مستقل‌تر و مرفه‌تر برای ملت ایران و منطقه‌ی اوراسیاست.