نیچیروان بارزانی؛ صدای تغییر یا لغزش سیاسی؟

دیپلماسی ایرانی: دفتر مسعود بارزانی با صدور اطلاعیه‌ای  کوشید از سخنان نیچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان، در کنفرانس Mery اربیل فاصله بگیرد. بارزانی در این کنفرانس با لحنی کم‌سابقه از اپوزیسیون کرد ایران انتقاد کرد و آن‌ها را به رفتار نامسئولانه‌ در جنگ اخیر متهم ساخت. بازتاب سخنان او در شبکه‌های اجتماعی کردی، که تا حدی بیانگر افکار عمومی در کردستان ایران‌اند، تا حدی منفی بوده است.

اکنون پرسش این است که آیا مواضع رئیس اقلیم شخصی و به‌تعبیری خودسرانه بوده یا بخشی از چرخشی سیاسی است که در سیاست حزب دموکرات کردستان پدید آمده است.

در وهله نخست باید گفت که سخنان نیچیروان بازتاب موقعیت حساس کنونی اقلیم کردستان و تغییر موازنه‌های امنیتی منطقه در پی جنگ ایران و سپس خروج نیروهای آمریکایی از عراق در هفته‌های اخیر است.

در طول جنگ ۴۰روزه، اقلیم کردستان مانند کشورهای عربی خلیج فارس، به یکی از اهداف ثابت جنگی ایران تبدیل شد و آسیب‌پذیری و شکنندگی آن در برابر حملات هوایی، حتی با وجود حضور نیروهای آمریکایی، آشکار شد. 

با خروج آخرین نیروهای آمریکایی در سپتامبر گذشته، اقلیم بیش از پیش با خلأ امنیتی مواجه شد؛ امری که دو حزب حاکم را به بازبینی راهبردی در ساختارهای نظامی و امنیتی داخلی و بازتعریف سیاست منطقه‌ای خود واداشته است.

نکته دوم این است که حتی پیش از تحولات اخیر، و به‌طور مشخص در سه چهار سال گذشته حزب دموکرات درصدد ترمیم روابط خود با جمهوری اسلامی ایران برآمده بود. احتمالاً در نوعی تقسیم کار داخلی، پرونده این مناسبات به نیچیروان بارزانی سپرده شده است.

حزب دموکرات روابطی دیرینه با ایران دارد؛ روابطی که با وجود فراز و نشیب‌های فراوان و تأثیرپذیری از جزرومدهای سیاست منطقه‌ای، هیچ‌گاه به گسست کامل نرسیده است.

در تحولات سیاسی عراق و خاورمیانه پس از سقوط صدام، پارتی در موضعی دورتر از ایران قرار گرفت و به محور ترکیه و برخی کشورهای عربی نزدیک‌تر شد. اما پس از آشتی‌های سیاسی سال‌های اخیر، نزدیک‌شدن مواضع ترکیه و عربستان و قطر، بازگشت تدریجی بشار اسد به آغوش جهان عرب ــ پیش از سقوط حکومتش ــ و آشتی ایران و عربستان با ابتکار چین، پارتی نیز شروع به گذاشتن بخشی از تخم‌مرغ‌های خود در سبد ایران کرد.

نکته سوم، از حیث ارزیابی سمت‌وسوی شبکه‌های اجتماعی و افکار عمومی، به‌اندازه دو نکته پیشین اهمیت دارد.

حزب دموکرات، مانند هر جریان سیاسی مهم دیگری، دارای دو سطح از سیاست‌ورزی است: سیاست اعلامی و سیاست عملی. این دو لزوماً با یکدیگر مترادف نیستند، هرچند ممکن است اهداف مشترکی را دنبال کنند.

بازنمایی سیاست رسانه‌ای حزب دموکرات در دو دهه گذشته دستکم از دید کردهای ایران،  به‌گونه‌ای بوده که آن را در مرکز ناسیونالیسم کلاسیک کرد‌ و در جایگاه پرچمدار آرمان‌ها و ارزش‌های آن نشانده است. برخورداری از امکانات رسانه‌ای چشمگیر، از جمله چندین شبکه ماهواره‌ای پرمخاطب، رسانه‌های اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، به این حزب امکان داده است که نقشی مهم در شکل‌دهی به افکار عمومی کردهای ایران ایفا کند.

اما آنچه به این موقعیت کمک کرده، صرفاً امکانات فنی و سخت‌افزاری رسانه‌ای نبوده است؛ موقعیت ژئوپولیتیک حزب نیز در این میان نقش مهمی داشته است. همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، نزدیکی به ترکیه و محور سنی منطقه ــ هرچند این محور خود از انسجام کاملی برخوردار نبود ــ پارتی را در موقعیتی دورتر از ایران قرار می‌داد. حضور نیروهای آمریکایی در عراق نیز به این وضعیت کمک می‌کرد.

در چنین شرایطی، حزب می‌توانست از طریق رسانه‌های خود به‌نحو مؤثرتری بر افکار عمومی کردهای ایران تأثیر بگذارد و در چارچوب سیاست فاصله‌گیری از ایران، از آزادی عمل سیاسی بیشتری برخوردار باشد.

اکنون اما تحولات ژئوپولیتیک عمیقی در منطقه رخ داده است. همان‌طور که گفته شد، حزب دموکرات درصدد ترمیم روابط خود با ایران است و منطقه نیز آبستن تغییرات بزرگ‌تری است. بسیاری از مؤلفه‌های امنیتی تغییر کرده‌اند و باید انتظار داشت که در آینده سخنان بیشتری از این دست را از نیچیروان بارزانی و دیگر مقامات حزب بشنویم؛ سخنانی که می‌توان آن‌ها را در امتداد مواضع پیشین او، از جمله اظهاراتش در تهران و در مراسم تشییع رهبر جمهوری اسلامی، ارزیابی کرد.

مسئله اصلی این است که افکار عمومی کردهای ایران معمولاً با دقت کافی میان سیاست اعلامی و سیاست عملی حزب تفکیک قائل نمی‌شوند. "توده مردم"، بیش از آنکه به ملاحظات و جهت‌گیری‌های عملی حزب توجه کند، سیاست رسانه‌ای و شورانگیزی‌های آن را می‌بینند.
از این منظر، واکنش منفی به سخنان نیچیروان بارزانی را می‌توان نشانه‌ای از شکاف میان تصویری دانست که حزب دموکرات از خود در افکار عمومی ساخته و ملاحظات سیاسی و امنیتی‌ای که اکنون رفتار آن را شکل می‌دهند.