گفتارهایی پیرامون جمهوری سوم (بخش بیستم)
از نوشتارهای نوزدهگانه تا افقهای تازه؛ گفتوگویی برای پایداری ایران
دیپلماسی ایرانی: نوزده یادداشت از مجموعه «ایران و آمریکا؛ گفتارهایی پیرامون جمهوری سوم» منتشر شده است؛ مجموعهای که در یکی از دشوارترین مقاطع روابط تهران و واشنگتن و در میانه جنگ، تهدیدهای نظامی، فشارهای اقتصادی و تلاشهای دیپلماتیک برای پایان بحران شکل گرفت. اکنون، در آستانه بیستمین نوشتار، فرصتی فراهم شده تا ضمن مرور مسیر طیشده، درباره ضرورت تداوم این گفتوگو و چشمانداز مرحله تازه آن با خوانندگان سخن بگوییم.
در آغاز، یادآوری نکتهای را ضروری میدانم: این مجموعه بدون دعوت، تشویق و پافشاری دوستان ارجمند در تحریریه روزنامه اعتماد اساساً شکل نمیگرفت. آنان در روزهایی که تحولات جنگ و مناسبات ایران و آمریکا با شتابی کمسابقه جریان داشت، بر ضرورت طرح دیدگاههایی تحلیلی و معطوف به منافع ملی تأکید کردند و با همراهی و پیگیری خود، زمینه انتشار منظم این نوشتارها را فراهم آوردند. از این همراهی صمیمانه سپاسگزارم. اکنون نیز ارزیابی مثبت تحریریه، بازخوردهای دلگرمکننده خوانندگان و تأکید دوباره دوستان اعتماد بر تداوم این مسیر، انگیزهای برای ورود به مرحله دوم مجموعه فراهم کرده است.
نخستین نوشتارها با تأمل در تاریخ، تمدن و جایگاه ایران در جهان آغاز شد. سخنان مارکو روبیو در آتن، فرصتی فراهم کرد تا به نسبت قدرت، تاریخ و تمدن بپردازیم و یادآور شویم که شناخت ایران بدون توجه به تداوم تاریخی و فرهنگی آن، میتواند به خطاهای راهبردی بینجامد. از آکروپولیس تا پاسارگاد، از گذشته روابط تهران و واشنگتن تا معمای تابآوری ایرانیان، کوشیدیم نشان دهیم که ایران را نمیتوان صرفاً در چارچوب منازعات سیاسی و نظامی امروز شناخت.
در گام بعد، بحث از شناخت بحران به جستوجوی راههای خروج از آن رسید. مفهوم «تله تلآویو» برای توضیح خطر گرفتارشدن ایران و آمریکا در چرخهای فرساینده از تقابل مطرح شد. در برابر این خطر، از ضرورت ابتکار دیپلماتیک تهران، همزیستی منفعتمحور و «دیپلماسی گامهای فزاینده» سخن گفتیم؛ رویکردی که به جای انتظار برای اعتماد کامل یا مطالبه امتیازات یکجانبه، بر اقدامات متقابل، زمانبندی روشن و تضمینهای معتبر استوار است.
در نوشتارهای بعدی، تحولات سیاسی واشنگتن و تلآویو، نقش کشورهای همسایه، امنیت خلیج فارس و فرصتهای میانجیگری بررسی شد. سرانجام در دو گفتار اخیر، بحث به گزینههای خروج از جنگ و دشواریهای تبدیل توقف درگیری به فرآیند صلح رسید. نتیجه این مسیر روشن است: پایان جنگ، هرچند ضرورتی فوری است، بهتنهایی صلح پایدار نمیآفریند. صلح زمانی معنا مییابد که امنیت، رفع تهدید، بازسازی اقتصادی، حفظ حقوق مردم و امید به آینده را نیز دربرگیرد.
در تمام این نوشتارها، یک دغدغه مشترک وجود داشته است: چگونه میتوان از استقلال، تمامیت سرزمینی، منافع ملی و حقوق ایران دفاع کرد و همزمان راهی برای عبور از جنگ و دستیابی به صلحی پایدار گشود؟ پاسخ نه در تسلیم و عقبنشینی یکجانبه نهفته است و نه در پذیرش جنگی بیپایان. سیاستورزی مسئولانه باید میان ایستادگی بر اصول و انعطاف در روشها پیوند برقرار کند.
اکنون، با استقبال از پیشنهاد تحریریه اعتماد برای ادامه انتشار، بر آن شدهایم مرحله دوم این گفتوگو را با دامنهای گستردهتر و چارچوبی روشنتر دنبال کنیم؛ نه برای تکرار مباحث گذشته، بلکه برای طرح پرسشهای تازه و جستوجوی پاسخهایی دقیقتر.
در مرحله دوم، همچنان تحولات روابط ایران و آمریکا و چشمانداز جنگ و صلح را دنبال خواهیم کرد؛ اما توجه بیشتری به منافع و نقش دیگر بازیگران خواهیم داشت. چین، روسیه، اروپا و هند، هر یک با محاسبات اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیکی متفاوت، در آینده منطقه تأثیرگذارند. برای نمونه، روابط هند با اسرائیل و امارات، در کنار منافع این کشور در چابهار و مسیرهای ترانزیتی ایران، پرسشهایی درباره آینده جایگاه ژئواکونومیک کشورمان مطرح میکند.
در محیط منطقهای نیز نقش عراق، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، ترکیه، پاکستان، مصر و تحولات یمن شایسته بررسی است. تلاشهای میانجیگرانه، رقابتهای منطقهای، امنیت کشتیرانی و همکاریهای اقتصادی، همگی بر امکان تحقق صلح اثر میگذارند. پرسش آن است که چگونه میتوان از نگرانی مشترک کشورهای منطقه نسبت به جنگ، فرصتی برای حرکت به سوی امنیت جمعی فراهم کرد.
محور دیگر نوشتارهای آینده، بررسی معماری صلح خواهد بود: تضمینهای امنیتی، رفع تحریمها و محدودیتهای اقتصادی، مسائل حقوقی و هستهای، بازسازی زیرساختها و سازوکارهای جلوگیری از بازگشت جنگ. در این زمینه باید از کلیگویی فاصله گرفت و درباره امکانات، محدودیتها و ترتیب اقدامات واقعبینانه سخن گفت.
اما مهمترین تحول در مرحله دوم، توجه آشکارتر به نسبت سیاست خارجی با آینده ایران است. صلح تنها موضوعی میان دولتها نیست؛ سرنوشت آن با زندگی مردم، عدالت اقتصادی، اعتماد اجتماعی، کیفیت حکمرانی، حقوق شهروندی و حفاظت از سرزمین پیوند دارد. از این منظر، «پایداری ایران» باید معیار سنجش سیاستها باشد؛ پایداریای که نه به معنای حفظ وضع موجود، بلکه مستلزم اصلاحات ضروری، بازسازی مناسبات دولت و ملت و فراهمکردن امکان تغییرات بنیادین و خشونتپرهیز است.
این همان افقی است که در عنوان فرعی مجموعه، «گفتارهایی پیرامون جمهوری سوم»، دنبال میشود. جمهوری سوم در این نگاه، بیش از آنکه نام ساختاری ازپیشتعیینشده باشد، دعوتی به اندیشیدن درباره آینده ایران، تجدید میثاق ملی و دستیابی به آزادی، عدالت، توسعه و امنیت پایدار است. چنین افقی نه با اندیشه یک فرد، بلکه با گفتوگو، نقد و بهرهگیری از دانش و تجربه صاحبنظران شکل میگیرد.
از همین رو، در آغاز مرحله دوم، از خوانندگان اعتماد، استادان دانشگاه، پژوهشگران، روزنامهنگاران، صاحبنظران و بهویژه منتقدان دعوت میکنم در این گفتوگو مشارکت کنند. کدام تحلیلهای نوزده نوشتار گذشته را دقیق یا قابل نقد میدانند؟ چه موضوعاتی از قلم افتاده است؟ چه پرسشهایی درباره روابط ایران و آمریکا، آینده صلح و پایداری ایران باید در اولویت قرار گیرد؟ چه راهکارهایی میتواند از سطح شعار فراتر رود و به پیشنهادهایی عملی تبدیل شود؟
نقد مستند و دیدگاه متفاوت، نه مانع این مسیر، بلکه لازمه پیشرفت آن است. انتظار نداریم همه خوانندگان با تحلیلهای مطرحشده موافق باشند. هدف، گشودن فضایی برای گفتوگویی مسئولانه درباره منافع ملی و آینده مشترک ایرانیان است.
در پایان این مرحله و آغاز مرحلهای تازه، باید تأکید کرد که معیار نهایی موفقیت سیاست خارجی، نه طولانیشدن تقابل، بلکه میزان تأمین امنیت، استقلال، رفاه و آینده ملت ایران است. ایران برای پایدارماندن به صلح نیاز دارد و صلح پایدار نیز به ایرانی برخوردار از حکمرانی کارآمد، جامعهای امیدوار و اقتصادی توانمند نیازمند است.
این گفتوگو، به پشتوانه همراهی اعتماد و مشارکت خوانندگانش، ادامه خواهد یافت؛ با امید به آنکه از دل نقدها و اندیشههای گوناگون، راههایی روشنتر برای صلح، توسعه و پایداری ایران گشوده شود./اعتماد



نظر شما :