چرا آغاز جنگ آسان‌تر از پایان دادن به آن است

نویسنده: خالد الجابر، استادیار رشته ارتباطات سیاسی در «برنامه مطالعات خلیج» در دانشگاه قطر است. او همچنین سردبیر روزنامه «پنینسولا» (The Peninsula) — که توسط مؤسسه انتشاراتی «دارالشرق» منتشر می‌شود — بوده و به عنوان مدیر اصلی در سازمان «مشاوران رسانه‌ای جهانی» (Global Media Consultants Organization) در آتلانتا، جورجیا، فعالیت می‌کند.

دیپلماسی ایرانی: انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا کمتر یک مبارزه مرسوم برای کرسی‌های کنگره بود و بیشتر مانند یک همه‌پرسی دربارهٔ سیاست‌های داخلی و خارجی رئیس‌جمهور دونالد ترامپ بود. دموکرات‌ها کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را در دست گرفتند، با پیشرفت‌هایی در ایالات و مناطقی که مدت‌ها به‌عنوان پایگاه‌های قوی جمهوری‌خواهان محسوب می‌شدند.

این امر سوالات فشرده‌ای را دربارهٔ مسیر واشینگتن در دو سال باقی‌مانده از دورهٔ ترامپ مطرح کرده است—به‌ویژه با توجه به مناقشه با ایران و پیامدهای اقتصادی و امنیتی آن. مهم‌تر این که سیاست خارجی ایالات متحده دیگر از نگرانی‌های رأی‌دهندگان آمریکایی دور نیست، بلکه به بخشی از محاسبات روزانهٔ آن‌ها تبدیل شده زیرا جنگ بر قیمت‌های انرژی، مخارج عمومی و ثبات اقتصادی کشور تأثیر گذاشته است.

برای خاورمیانه و کشورهای خلیج، مسئلهٔ اصلی اندازهٔ خسارات جمهوری‌خواهان نیست، بلکه این است که آیا این خسارات محاسبات ترامپ دربارهٔ ایران، اسرائیل و منازعه منطقه‌ای جاری را تغییر خواهد داد یا خیر. در حالی که رئیس‌جمهور هنوز اقتدار نظامی و قانونی برای افزایش تنش‌ها، دستور عملیات نظامی و اعمال فشارهای اقتصادی و سیاسی را در اختیار دارد، دیگر از آن آزادی عمل سیاسی که پیش از انتخابات داشت برخوردار نیست. تفاوت بزرگی بین رئیس‌جمهوری که می‌تواند تصمیم به جنگ بگیرد و کسی که می‌تواند پیامدهای سیاسی و اقتصادی آن را تحمل کند وجود دارد، به‌ویژه زمانی که سیاست‌های خارجی او به عامل اصلی نزول انتخاباتی حزبش تبدیل شده است.

جنگ به‌عنوان بدهی انتخاباتی

رأی حقیقتی روشن را نشان داده است: رابطهٔ ماجراجویی نظامی و منافع انتخاباتی لزوماً مثبت نیست. در حالی که یک حملهٔ نظامی به دستور رئیس‌جمهور ممکن است لحظه‌ای پوشش رسانه‌ای گسترده‌ای ایجاد کند، این به معنای پیروزی راهبردی نیست، به‌ویژه وقتی خطر کشیده شدن به جنگ فرسایشی بی‌پایان وجود دارد، یعنی قیمت‌های انرژی افزایش می‌یابد، هزینه‌های نظامی بالا می‌رود و اعتماد رأی‌دهندگان به توانایی دولت در حل‌وفصل مناقشه کاهش می‌یابد.

ترامپ با شرط‌بندی بر نمایش توان نظامی آمریکا تلاش کرد موقعیت سیاسی خود را تقویت کند. با این حال رأی‌دهندگان موفقیت در سیاست خارجی را با شمار حملات نظامی سنجش نمی‌کنند، بلکه با توان آن سیاست در ارائه نتایج ملموس بدون تحمیل هزینه‌های اضافی بر جامعه می‌سنجند. وقتی جنگ منبع نگرانی اقتصادی به جای امنیت شود، از سرمایه سیاسی به بار انتخاباتی تبدیل می‌شود.

در نتیجه، نتایج انتخابات هشداری نه تنها برای خود ترامپ، بلکه برای حزب جمهوری‌خواه نیز به همراه دارد، حزبی که اکنون باید بین دفاع از سیاست‌های او و حفاظت از آینده سیاسی خود تعادل برقرار کند. هرچه جنگ طولانی‌تر شود، برقراری این تعادل دشوارتر خواهد شد، زیرا انتخابات جدید در راه است.

با اکثریت دموکرات‌ها در کنگره، دستگاه اجرایی آمریکا وارد مرحله‌ای جدید می‌شود که با نظارت و پاسخگویی بیشتر مشخص می‌شود. دموکرات‌ها قادر خواهند بود از کمیته‌های تحقیق و نظارت استفاده کنند، تصویب اعتبارات نظامی را بررسی کنند و برای افشای اهداف، هزینه‌ها و جدول زمانی عملیات‌های نظامی فشار بیاورند. افزون بر این، آن‌ها خواهند توانست مسئولان را در قبال راهبرد ایالات متحده نسبت به ایران و منطقه پاسخگو نگه دارند.

با این حال، اشتباه خواهد بود اگر فرض کنیم کنگره می‌تواند به‌طور خودکار ترامپ را متوقف کند یا کنترل سیاست خارجی را از کاخ سفید بگیرد. نظام قانون اساسی آمریکا اختیار وسیعی را به رئیس‌جمهور به‌عنوان فرمانده کل قوا اعطا می‌کند، در حالی که محدودیت‌های مؤثر تقنینی نیازمند اجماع سیاسی است—که می‌تواند با وتوی رئیس‌جمهور برخورد کند.

بنابراین، دوره پیش رو لزوماً دوره فلج آمریکا نخواهد بود، بلکه مرحله‌ای از تعارض نهادی پیچیده‌تر است، چون تصمیمات نظامی با نظارت سیاسی فزاینده مواجه می‌شوند و هزینه‌های جنگ به مسئله‌ای داخلی و اجتناب‌ناپذیر تبدیل می‌شود.

ایران: مذاکره یا تشدید؟

این انتخابات برای جهت‌گیری منازعه با ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. پیش از انتخابات، ترامپ می‌توانست با اعمال فشار نظامی مداوم در مذاکرات با تهران موضع قاطع بگیرد. حالا عامل زمان پیچیده‌تر شده است: هرماه اضافی از درگیری—در غیاب یک راه‌حل روشن—انتقاد داخلی را تشدید می‌کند و به دموکرات‌ها مهمات سیاسی تازه‌ای خواهد داد.

بنابراین یک توافق سیاسی با ایران ممکن است در محاسبات کاخ سفید اهمیت بیشتری پیدا کند—نه لزوماً به‌خاطر تغییر بنیادی در دیدگاه‌های ترامپ، بلکه به‌خاطر اینکه این درگیری بار مالی داخلی رو به افزایشی دارد.

با این حال، این امر احتمال تشدید را منتفی نمی‌سازد. ترامپ ممکن است به حملات محدود یا تهدیدهای نظامی سخت‌تر متوسل شود تا موقعیت مذاکره‌ای خود را بهبود دهد و نشان دهد تحت فشار انتخابات عقب‌نشینی نکرده است. این ریسک راه‌اندازی عملیاتی نظامی را دارد که به‌عنوان اقدامی محدود برای بازدارندگی آغاز می‌شود، اما از طریق پاسخ‌های متقابل و محاسبات اشتباه تشدید شده و سپس سریعاً از کنترل خارج می‌گردد.

علاوه بر این، تهران ممکن است وضعیت را نشانه‌ای از کاهش ظرفیت واشنگتن برای تداوم درگیری تعبیر کند و این امر آن را به سخت‌تر کردن مطالبات مذاکره‌ای‌اش وادار کند—چه بسا که بحران را طولانی‌تر سازد تا آنکه آن را خاتمه دهد.

در مورد اسرائیل، محاسبات راهبردی آن لزوماً پس از انتخابات با محاسبات واشنگتن همسو نخواهد بود. دولت اسرائیل ایران را از منظر امنیتی می‌بیند، بی‌توجه به ملاحظات انتخاباتی آمریکا، و هر توافقی را که برنامه هسته‌ای، توان موشکی و فعالیت‌های منطقه‌ای ایران را حل‌نشده باقی بگذارد به‌عنوان تهدیدی برای منافع خود قلمداد خواهد کرد.

این می‌تواند شکافی بین یک دولت آمریکا که می‌خواهد فشارهای داخلی را کاهش دهد و اسرائیلی که بر حفظ فشار نظامی شدید بر ایران پافشاری می‌کند ایجاد کند. اگر این فاصله گسترده‌تر شود، واشنگتن با معضلی جدید مواجه خواهد شد: چگونه می‌تواند از گسترش جنگ جلوگیری کند بدون آنکه شکاف راهبردی با متحد اسرائیلی‌اش ایجاد کند؟

این معضل با افزایش بحث‌ها در کنگره درباره محدوده حمایت نظامی آمریکا، اهداف جنگ و نتایج سیاسی موردنظر، پیچیده‌تر خواهد شد.

کشورهای عربی خلیج فارس: هزینه‌های سیاسی جنگ و صلح

برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، تغییر در واشنگتن هم فرصت‌ها و هم ریسک‌هایی به همراه دارد. از یک طرف، تنگ‌تر شدن میدان عمل ترامپ ممکن است فضای بیشتری برای تلاش‌های دیپلماتیک جدی‌تر برای پایان دادن به رویارویی ایجاد کند. از سوی دیگر، حتی یک تشدید محدود می‌تواند پیامدهای مستقیمی برای امنیت منطقه، زیرساخت‌های حیاتی و کریدورهای دریایی داشته باشد.

در مورد کشورهای عربی خلیج فارس، پارادوکسی ظریف‌تر ظاهر می‌شود، به‌ویژه که قطر همچنان تلاش‌های دیپلماتیک خود را برای مهار تشدید بحران و گشودن کانال‌های مذاکره ادامه می‌دهد—در حالی که باید از حاکمیت و منافع خود در برابر حملات ایرانی و پیامدهای گسترده‌تر جنگ محافظت کند. این موضوع تأکید می‌کند که میانجی‌گری نمی‌تواند جایگزینی برای بازدارندگی باشد، همان‌گونه که قدرت نظامی به‌تنهایی در غیاب یک حل‌وفصل سیاسی نمی‌تواند ثبات را تضمین کند.

بنابراین، کشورهای عربی خلیج فارس نباید صرفاً منتظر تصمیمات واشنگتن بمانند؛ بلکه باید به سوی ساختن موضع منطقه‌ای همبسته‌تر پیش روند—موقعیتی که حفاظت از منافع ملی را با تقویت دفاع جمعی و ابتکارات دیپلماتیک برای جلوگیری از گروگان ماندن منطقه در محاسبات قدرت‌های درگیر متوازن کند.

ایجاد دفاع جمعی پیش از بحران

انتخابات آمریکا درس استراتژیکی مهمی ارائه می‌دهد: آینده امنیت خلیج فارس نباید گروگان دینامیک‌های سیاسی داخلی آمریکا باشد. دولت‌ها تغییر می‌کنند، اکثریت‌های قانون‌گذاری جابه‌جا می‌شوند و اولویت‌های آمریکایی بازتنظیم می‌گردند—با این حال چالش‌های جغرافیایی و امنیتی پیش روی کشورهای خلیج پا بر جا هستند.

این امر اهمیت شراکت راهبردی با آمریکا را کم نمی‌کند، اما محدودیت اتکا صرف به آن را نشان می‌دهد. منطقه به یک سیستم دفاع جمعی یکپارچه‌تر، قابلیت‌های نسبتاً مستقل برای حفاظت از زیرساخت‌های انرژی و گذرگاه‌های دریایی، و مکانیسم‌های سیاسی توانمند برای مدیریت بحران‌ها پیش از آنکه به درگیری‌های نظامی تبدیل شوند نیازمند است.

علاوه بر این، هر گونه توافق میان آمریکا و ایران که منافع امنیتی خلیج را لحاظ نکند، حتی اگر در کوتاه‌مدت عملیات‌های نظامی را متوقف سازد، ناقص باقی خواهد ماند.

چرا توافق آمریکا و ایران دست‌نیافتنی مانده است

انتخابات میان‌دوره‌ای نشان داد که جنگ‌های خارجی، صرف‌نظر از قدرت نظامی به‌کار رفته، وقتی به نتایج ملموس منجر نشوند می‌توانند به بار سیاسی داخلی تبدیل شوند. نمایش قدرت نمی‌تواند جای خالی یک استراتژی را پر کند؛ و برتری نظامی هم تضمین پیروزی سیاسی نیست، به‌ویژه زمانی که یک درگیری طولانی می‌شود و پیامدهای آن گسترده‌تر می‌شود.

با این حال، نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای به‌طور خودکار از پرتاب موشک‌ها، پایان‌دادن به درگیری با ایران یا حل عدم‌تعادل‌های عمیق در ساختار امنیتی منطقه مانع نخواهد شد. آنچه با میان‌دوره‌ای تغییر کرده، نه اختیار ترامپ برای استفاده از نیرو، بلکه حاشیه مانور سیاسی اوست، با کنگره‌ای که مایل‌تر است دولت را پاسخگو نگه دارد و حزبی جمهوری‌خواه که با چالش‌های فزاینده‌ای برای حفظ موقعیت سیاسی‌اش در دو سال آینده مواجه است.

مسئله‌ای که آینده سیاست ایالات متحده در خاورمیانه را شکل خواهد داد این نیست که آیا ترامپ می‌تواند حملات نظامی بیشتری را آغاز کند، بلکه این است که آیا او دارای چشم‌انداز راهبردی برای تبدیل برتری نظامی به یک توافق سیاسی پایدار هست یا خیر. توانایی شعله‌ور کردن جنگ با توانایی پایان دادن به آن برابر نیست. تضعیف توانایی‌های ایران نیز تضمین‌کننده تغییر رفتار تهران یا ایجاد شکلی نو از ثبات منطقه‌ای نیست.

اگر تغییرات سیاسی در واشینگتن پنجره‌ای برای بازنگری در مسیر کنونی رویارویی گشوده است، کشورهای عربی خلیج فارس باید این فرصت را غنیمت شمارند تا از وضعیت صرفِ دریافت‌کننده تصمیمات آمریکا به شرکایی در شکل‌دهی به آینده امنیت منطقه‌ای منتقل شوند. غیرقابل قبول است که آنها تبعات جنگی را تحمل کنند که خود انتخاب به جنگ نداشته‌اند، و آنگاه با توافقی روبه‌رو شوند که در شکل‌دادنش نقشی نداشته‌اند یا ترتیبات امنیتی‌ای که آینده‌شان را تعیین خواهد کرد اما در تعریف آن نقشی ایفا نکرده‌اند.

منبع: میدل‌ایست کانسیل آن گلوبال افیرز / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱