چین و جنگ ایران و اسرائیل

نویسنده: سحر مروی نساج، دانشجوی کارشناسی ارشد روابط بین‌الملل

دیپلماسی ایرانی: غرب آسیا همواره دستخوش تغییرات و مناقشات زیادی بوده است. یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر در این منطقه، جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران در فاصله زمانی ۲۰۲۵ تا کنون است. این جنگ علاوه بر تأثیرات سیاسی و امنیتی بر منطقه، موجب شده است نقش قدرت‌های فرامنطقه‌ای و به‌ویژه چین در تحولات غرب آسیا بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. در این میان، چین به دلیل برخورداری از جایگاه یک قدرت چالشگر در برابر آمریکا و همچنین حضور پررنگ اقتصادی و دیپلماتیک در منطقه، اهمیت ویژه‌ای دارد. از این رو، بررسی موضع پکن در قبال جنگ ایران و اسرائیل و میزان حمایت آن از تهران می‌تواند شناخت بهتری از اولویت‌های سیاست خارجی چین در غرب آسیا به دست دهد.

روابط تهران و پکن طی سال‌های اخیر در حوزه‌های مختلف اقتصادی، سیاسی و دیپلماتیک گسترش یافته است. امضای توافق همکاری بلندمدت میان دو کشور نیز نشان‌دهنده تمایل طرفین برای توسعه مناسبات دوجانبه بوده است. با این حال، پرسشی که مطرح می‌شود این است که حدود حمایت پکن از ایران تا چه اندازه است و آیا این همکاری‌ها می‌تواند به حمایت نظامی چین از ایران در شرایط جنگی منجر شود؟ پاسخ به این پرسش را باید در اصول و اولویت‌های سیاست خارجی چین جست‌وجو کرد. سیاست خارجی چین بر اصولی مانند عدم مداخله در امور داخلی کشورها، حفظ حاکمیت ملی، توسعه اقتصادی و کسب بیشترین منافع ممکن استوار است. به عبارتی، پکن تلاش می‌کند در مناسبات خارجی خود هزینه‌ها را کاهش دهد و در مقابل، بیشترین امتیاز و منفعت را به دست آورد. بنابراین، در شرایطی که مداخله در یک بحران با هزینه‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی قابل توجه همراه باشد، چین تمایل چندانی به ورود مستقیم به آن نخواهد داشت.

از سوی دیگر، چین با نوعی «سندروم هویت دوگانه در سیاست خارجی» مواجه است. به این معنا که از یک سو، جایگاه رو به رشد اقتصادی و سیاسی این کشور در نظام بین‌الملل، پکن را به پذیرش نقشی فعال‌تر در مسائل جهانی تشویق می‌کند و از سوی دیگر، نگرانی از هزینه‌های ناشی از مداخله و دور شدن از منافع راهبردی، آن را به احتیاط وادار می‌سازد. در واقع، چین علاقه دارد به عنوان یک قدرت مسئول و تأثیرگذار در عرصه بین‌المللی شناخته شود، اما این مسئله به معنای پذیرش مسئولیت مستقیم در تمامی بحران‌ها و مناقشات بین‌المللی نیست. همین دوگانگی موجب می‌شود که پکن در برخی مسائل مواضع سیاسی و دیپلماتیک فعالی اتخاذ کند، اما در عمل از ورود به درگیری‌های نظامی خودداری کند.

طی یک دهه اخیر، چین روابط گسترده‌ای با کشورهای مختلف غرب آسیا برقرار کرده است. یکی از دلایل اصلی این حضور، وابستگی اقتصاد چین به منابع انرژی منطقه و اهمیت امنیت عرضه انرژی برای این کشور است. چین به عنوان یکی از مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی در جهان، به ثبات بازارهای انرژی و امنیت مسیرهای انتقال آن توجه ویژه‌ای دارد. از سوی دیگر، استمرار مبادلات تجاری، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و حفظ روابط با کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز از اولویت‌های پکن محسوب می‌شوند. بنابراین، هرگونه درگیری گسترده در منطقه می‌تواند منافع اقتصادی چین را با خطر مواجه کند. به همین دلیل، پکن تلاش می‌کند روابط خود را با بازیگران مختلف منطقه حفظ کند و از قرار گرفتن در یک جبهه سیاسی یا نظامی مشخص اجتناب ورزد.

در این میان، روابط چین با اسرائیل نیز از اهمیت برخوردار است. مناسبات دو طرف در گذشته علاوه بر حوزه‌های اقتصادی و تجاری، در زمینه فناوری و همکاری‌های نظامی نیز گسترش یافته بود. البته این همکاری‌ها همواره با حساسیت آمریکا همراه بوده است؛ زیرا واشنگتن نسبت به انتقال فناوری‌های پیشرفته و تجهیزات نظامی به چین نگرانی داشته است. در نهایت، فشارهای آمریکا موجب محدود شدن برخی همکاری‌های نظامی میان پکن و تل‌آویو شد. این موضوع نشان می‌دهد که چین حتی در روابط خود با اسرائیل نیز نمی‌تواند ملاحظات مربوط به آمریکا را نادیده بگیرد. بنابراین، حفظ روابط با اسرائیل و جلوگیری از افزایش تنش با واشنگتن، بخشی از محاسبات سیاست خارجی پکن در منطقه است.

اما نکته حائز اهمیت این است که همکاری‌های راهبردی چین با ایران به معنای پذیرش تعهدات گسترده امنیتی نیست و نمی‌توان آن را معادل یک پیمان دفاعی دانست که بر اساس آن پکن در صورت وقوع جنگ به نفع تهران وارد درگیری نظامی شود. این رفتار را می‌توان در چارچوب مفهوم «بی‌طرفی مشروط» (Conditional Neutrality) تحلیل کرد. به این معنا که یک دولت می‌تواند درباره غیرقانونی بودن استفاده از زور و ضرورت احترام به حاکمیت کشورها موضعی قاطع داشته باشد، اما در عین حال در فرایند میانجی‌گری و مدیریت بحران همچنان غیرمتعهد باقی بماند و از پیوستن به ائتلافی که یکی از طرف‌های جنگ را به صورت نظامی پشتیبانی می‌کند، خودداری کند.

در واقع، موضع‌گیری سیاسی و دیپلماتیک چین لزوماً به معنای حمایت عملی و نظامی از ایران نیست.

عملکرد چین در جریان مناقشه ایران و اسرائیل را می‌توان در چارچوب مفهوم «عدم تعهد فعال» نیز بررسی کرد. پکن با محکوم کردن اقدامات اسرائیل و تأکید بر ضرورت برقراری صلح و احترام به حاکمیت کشورها، تلاش کرد تصویر مثبتی از خود در مجامع بین‌المللی ارائه دهد. با این حال، چین اقدام جدی و مستقیمی برای بسیج متحدان خود در حمایت از یکی از طرف‌های مناقشه انجام نداد و از ظرفیت روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود نیز برای اعمال فشار مؤثر با هدف کاهش تنش‌ها استفاده نکرد. در واقع، یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های پکن در جریان این بحران، حفظ امنیت تنگه هرمز و جلوگیری از اختلال در مسیرهای انتقال انرژی بود. این رفتار نشان می‌دهد که چین اگرچه تمایل دارد در تحولات بین‌المللی نقش سیاسی فعال‌تری ایفا کند، اما همچنان از پذیرش مسئولیت‌های پرهزینه در بحران‌های امنیتی خودداری می‌کند.

دلیل دیگر این رفتار را باید در نگاه چین به ساختار روابط منطقه‌ای جست‌وجو کرد. پکن غرب آسیا را یک مجموعه یکدست و همگون نمی‌بیند، بلکه با هر یک از کشورهای منطقه بر اساس میزان منافع و اهمیت آن‌ها برای خود رابطه برقرار می‌کند. ایران برای چین یک شریک مهم و راهبردی در منطقه است، اما تنها بازیگر مورد توجه پکن نیست. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و اسرائیل نیز در محاسبات اقتصادی و سیاسی چین جایگاه مهمی دارند. بنابراین، حمایت یک‌جانبه و بدون محدودیت از ایران می‌تواند روابط چین با سایر بازیگران منطقه را تحت تأثیر قرار دهد و هزینه‌های قابل توجهی برای این کشور ایجاد کند.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که مناقشه ایران و اسرائیل برای چین این واقعیت را آشکار کرد که منافع اقتصادی و راهبردی این کشور در غرب آسیا، با وجود اهمیت بالای منطقه، تا حدی در برابر بحران‌های امنیتی آسیب‌پذیر است. با این حال، این آسیب‌پذیری به معنای وابستگی کامل اقتصاد چین به تحولات خاورمیانه و قرار گرفتن آن در معرض هرگونه شوک منطقه‌ای نیست. در این میان، ایران همچنان یکی از شرکای مهم اقتصادی چین محسوب می‌شود و پکن در سال‌های اخیر از طریق حفظ مبادلات اقتصادی و همکاری‌های دوجانبه، به یکی از مسیرهای مهم اقتصادی ایران تبدیل شده است. با این وجود، ظرفیت‌های روابط تهران و پکن هنوز به سطح نهایی خود نرسیده و فاصله قابل توجهی میان توافقات و ظرفیت‌های اعلام‌شده دو کشور با میزان تحقق عملی آن‌ها وجود دارد.

در همین راستا، توافق‌نامه‌های جامع همکاری راهبردی چین با عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز نشان می‌دهد که روابط پکن با برخی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از سطح قابل توجهی از بلوغ و تنوع برخوردار شده است. در مقایسه با این کشورها، روابط چین و ایران با وجود برخورداری از ظرفیت‌های راهبردی، همچنان با محدودیت‌هایی در زمینه تحقق کامل توافقات و گسترش همکاری‌ها مواجه است. از سوی دیگر، چین در منطقه خلیج فارس ظرفیت قابل توجهی برای تأثیرگذاری بر تحولات سیاسی و اقتصادی دارد، اما منافع این کشور در منطقه بیش از آنکه در جهت به چالش کشیدن نظم موجود باشد، به حفظ ثبات و تقویت ساختارهای اقتصادی و امنیتی موجود گرایش دارد. این مسئله در حالی است که ایران در برخی موضوعات منطقه‌ای رویکردی تجدیدنظرطلبانه نسبت به نظم حاکم دارد. بنابراین، تفاوت در نگاه دو کشور به ساختار منطقه‌ای نیز می‌تواند یکی از عوامل محدودکننده گسترش همکاری‌های تهران و پکن باشد.

همچنین، نباید از برخی زمینه‌های هم‌پوشانی منافع چین و آمریکا در غرب آسیا غافل شد. با وجود رقابت راهبردی دو قدرت در سطح نظام بین‌الملل، هر دو کشور از حفظ ثبات منطقه، امنیت مسیرهای انتقال انرژی و جلوگیری از گسترش بحران‌های فراگیر منتفع می‌شوند. از این رو، تمام تحولات غرب آسیا را نمی‌توان صرفاً در چارچوب رقابت چین و آمریکا تحلیل کرد؛ زیرا در برخی موضوعات منطقه‌ای، منافع مشترکی میان این دو قدرت وجود دارد که می‌تواند بر محاسبات سیاست خارجی پکن تأثیرگذار باشد.

از سوی دیگر، حضور آمریکا در معادلات امنیتی غرب آسیا یکی از عواملی است که چین را به احتیاط بیشتر سوق می‌دهد. پکن علاقه‌ای ندارد با اتخاذ مواضعی که به افزایش حساسیت واشنگتن منجر می‌شود، زمینه گسترش تنش میان دو قدرت را فراهم کند. البته نمی‌توان نادیده گرفت که درگیری آمریکا در یک بحران منطقه‌ای ممکن است تا حدودی تمرکز سیاسی و امنیتی واشنگتن را از رقابت راهبردی با چین منحرف کند. با این حال، این مسئله به معنای آن نیست که پکن خواهان تداوم جنگ یا گسترش بی‌ثباتی در منطقه باشد؛ زیرا ادامه درگیری‌ها می‌تواند امنیت انرژی، تجارت و سرمایه‌گذاری‌های چین را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

در نتیجه، چین تلاش می‌کند با اتخاذ اشکال مختلفی از مشارکت سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک در روابط با کشورهای منطقه، انعطاف‌پذیری لازم را برای خود حفظ کند. چنین رویکردی به پکن اجازه می‌دهد بدون پذیرش تعهدات نظامی الزام‌آور، از منافع خود در منطقه حفاظت کند. بنابراین، اولویت دادن به اقتصاد، حفظ روابط با اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس، نگرانی از افزایش تنش با آمریکا و اجتناب از ورود به درگیری‌های نظامی، از جمله عواملی هستند که حدود حمایت چین از ایران را مشخص می‌کنند. بر این اساس، همکاری راهبردی تهران و پکن را نباید به معنای تضمین حمایت نظامی چین در شرایط جنگی دانست. حمایت پکن از ایران بیشتر در قالب مواضع سیاسی، دیپلماتیک و مخالفت با استفاده از زور قابل مشاهده است و این کشور تلاش می‌کند ضمن حفظ روابط خود با تهران، از ورود مستقیم به جنگ و پذیرش هزینه‌های ناشی از آن اجتناب کند.