آنچه در چهار دهه سیاست خارجی گذشته دیده شده است
ایران قهرمان خلق اهرمهای بازدارندگی و ناتوانی در نقد کردن فرصتها
نویسنده: جمشید پرویزی: تحلیل گر مسائل بین الملل
دیپلماسی ایرانی: تاریخ چهار دههی گذشتهی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، روایتی پیچیده از تقابل بنیادین و مقاومت سازش ناپذیر در چرخهای تکرارپذیر از فرصتسوزیهای راهبردی است و نشان میدهد که ایران در تولید اهرمهای بازدارندگی و قدرت سخت موفق عمل کرده، اما در تبدیل آنها به دستاوردهای ملموس مادی، رفاه اقتصادی و امنیت پایدار دچار اختلال ساختاری بوده است. بررسی روند چهار دههی گذشته با تکیه بر شاخص زمان و هزینه نشان میدهد که رفتار کلان سیاست خارجی ایران هیچگاه تلاش معنادار و معطوف به هدف برای نقد کردن اهرمهای خود نکرده و همواره پس از تبدیل فرصت به تهدید و فشار در میز مذاکره حاضر شده است.
تداوم این روند به اضافه دو مشکل ساختاری بیتوجهی به عنصر زمان در مدیریت بحران و فقدان تعریف مادی و میدانی از نقطه پایان در پرونده های ملی، هزینههای جبرانناپذیری را بر منافع ملی تحمیل کرده است.
ریشه این ناکارآمدی تنها به خطاهای تاکتیکی یا رفتاری محدود نمیشود، بلکه در بینش کلان نظام تصمیمگیری تنیده است که بحرانها و پدیدههای بینالمللی را نه بر اساس واقعیت عینی و ملموس آنها، بلکه از دریچه پیشباورهای ذهنی و چارچوبهای ایدئولوژیک بازآفرینی میکند. این سیستم هویتبخش، مسائل سیاست خارجی را در لفافهای از ارزشها، تکالیف و باورهای اعتقادی میپوشاند که هرگونه محاسبه عقلایی مخدوش شده و داراییهای راهبردی کشور از قابلیت تبدیل به منافع مادی و ثروتآفرینی محروم میشوند.
نیم قرن تجربه انباشته از گریز از عقلانیت مادی و توسل به شعارهای آرمانمحور، هزینههای سنگینی را بر حیات اقتصادی و ملی کشور تحمیل کرده و بیش از پیش، بنیادهای اعتقادی و باورهای مذهبی جامعه را در تقابل با واقعیتهای اجرایی و اداری قرار داده است. ریشه این بحران در فرآیندی است که طی آن مسائل سیاست خارجی از دالان یک امر فنی، تکنیکی و قابلمحاسبه خارج شده و با پوششی از رسالتهای تاریخی و حیثیتی، هویتی عقیدتی پیدا میکنند؛ به گونهای که موضوع فناوری هستهای با آرمانهای دینی پیوند میخورد، دفاع در برابر جنگ به آزادی قدس گره میخورد و رویدادهای جاری با تقویم تاریخ اسلام اسطورهسازی میشوند. این قداستبخشی باعث میشود که پروندهها دیگر موضوعی برای دادوستد دیپلماتیک و محاسبه سود و زیان مادی نباشند؛ تا جایی که حتی مذاکرهکنندگان نیز از تعیین یک نقطه پایان ملموس و عینی برای آنها هراس دارند و ناچارند با مشمول زمان کردن بحران، آن را در وضعیتی معلق رها کنند. فرسایش ناشی از این بلاتکلیفی نه تنها فرصتهای توسعه را سوزانده، بلکه با گره زدن مشکلات معیشتی و بنبستهای اجرایی به مفاهیم دینی، به مرور زمان فاصله عمیقی میان جامعه و ارزشهای مذهبی ایجاد کرده و صدمات جبرانناپذیر بر سرمایه اجتماعی کشور وارد ساخته است.
تبارشناسی بحرانها و نقاط عطف دیپلماتیک کشور از بحران گروگان گیری و بیانیه الجزایر تا ماجرای مک فارلین، قطعنامه ۵۹۸، پرونده هسته ای و سیاست خاورمیانه ای کشور ناتوانی کشور در نقدکنندگی اهرمهای بازدارندگی را به خوبی نشان می دهد. تداوم ۴۴۴ روزه گروگان گیری منفعت بزرگی را در سبد جمهوری خواهان در آمریکا قرار داد و برای ایران نقطه آغازین قطع کامل روابط سیاسی، مسدود شدن داراییها و پایهگذار نخستین لایه تحریمهای اقتصادی همهجانبه علیه کشور بود و نهایتا ایران با امضای بیانیه الجزایر به پذیرش دیرهنگام و پرهزینه سازوکارهای داوری بینالمللی و پرداخت غرامتهای مالی به ایالات متحده و شرکتهای آمریکایی تن داد. این پرونده می توانست تجربه ای باشد که پایان دادن به بحرانهای خودساخته تا چه حد میتواند پرهزینه و همراه با عقبنشینیهای اجباری باشد.
در سال ۱۳۶۵ماجرای مکفارلین در شرایطی شکل گرفت که واشنگتن برای آزادی گروگانهای خود در لبنان و تأمین مالی در نیکاراگوئه، به یک معامله با ایران نیاز داشت. این معامله ضمن دریافت قطعات تسلیحاتی در اوج جنگ، میتوانست دریچهای برای گشایش دیپلماتیک برای ایران باشد. با این حال، هر دو دولت پشت دیپلماسیای را که خود آغاز کرده بودند خالی کردند و در ایران، افشای زودهنگام این گفتوگوها در بستر تسویهحسابهای جناحی، پروژه را به بدنامی کشاند تا یک فرصت طلایی برای کانالیزه کردن تنشها و نقد کردن یک موقعیت استثنایی، قربانی سیاستزدگی داخلی شود.
پس از حماسه آزادسازی خرمشهر در سال ۱۳۶۱ و حصول دست برتر نظامی، در حالی که میانجیگران منطقهای و بینالمللی آمادگی خود را برای تأمین مطالبات ایران از جمله پرداخت غرامت جنگی اعلام کرده بودند، تداوم جنگ با رویای سقوط رژیم بعث و شعارهای راه قدس از کربلا می گذرد، موجب فرسایش این موقعیت ممتاز شد و سالها خسارت مادی و انسانی سنگین به کشور تحمیل کرد و سرانجام ایران را ناچار ساخت در سال ۱۳۶۷ و پس از تهی شدن منابع و از دست دادن کارتهای بازی، به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ تن دردهد که امتیازی جز خاتمه جنگ نداشت و امام(ره) از آن با تعبیر تلخ نوشیدن جام زهر یاد کرد تا سند دیگری بر هزینه سنگین فرصتسوزیهای دیپلماتیک ثبت شود.
در آغاز دهه ۱۳۸۰ و با آشکار شدن پرونده هستهای، در جریان مذاکرات سعدآباد (۱۳۸۲) که سه کشور اروپایی پیشنهادهای ویژهای نظیر تسهیل پیوستن ایران به سازمان تجارت جهانی و نوسازی ناوگان هوایی را در ازای تعلیق داوطلبانه ارائه داده بودند، ایران با این تصور که با استمرار مسیر به امتیازات بزرگتری دست خواهد یافت، این فرصت طلایی را رد کرد؛ و این رویکردکشورهای غربی را به ائتلاف با آمریکا کشاند و کشور را روانه شورای امنیت و سنگینترین تحریمهای تاریخ ساخت تا تهران سالها بعد برای رفع همان تحریمها ناچار به مذاکره در موضع فشار شود.
در این میان، توافق برجام در سال ۱۳۹۴ شاید تنها نقطهعطف تاریخی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی بود که طی آن ایران توانست با تعریف دقیق یک نقطه پایان اهرم فنی خود را به یک توافق مکتوب برای رفع تحریمها تبدیل کند؛ اما این نخستین تجربه موفق در نقد کردن دستبرتر، چنان با گفتمان و فضای قطبی شده و سیاستزده داخلی بیگانه بود که پیش از خروج یکجانبه دونالد ترامپ، بسیاری از جریانها و ساختارهای داخلی پنبه آن را زدند و فرصت تاریخی تثبیت منافع اقتصادی را از درون تهی ساختند.
در عراق و افغانستان، پس از فروپاشی دولتهای طالبان و رژیم بعث توسط آمریکا، ایران در موقعیت ممتازی قرار گرفت تا با اتخاذ یک دیپلماسی عملگرایانه و متوازن، به عنوان بازیگر کلیدی ثباتساز و قدرت بزرگ منطقه شناخته شود؛ اما تمرکز انحصاری دستگاه تصمیمگیر بر رویکردهای امنیتی صرف و شعاری سازی انرژی هسته ای در دولت احمدی نژاد و غفلت از دیپلماسی اقتصادی و سیاسی باعث شد این پنجرههای طلایی به تدریج رنگ ببازد و جایگاه شایسته تهران برای تبدیل شدن به محوریت منطقه و بازسازی این کشورها تثبیت نشود.
اما اوج این فرصتسوزی استراتژیک را باید در پرونده سوریه جستجو کرد. در سالهای بحران داخلی این کشور، ایران این فرصت بینظیر را داشت که با اعمال نفوذ میدانی خود، نظام سیاسی دمشق را به سوی یک توافق فراگیر ملی و تقسیم قدرت با مخالفان معتدل هدایت کند؛ تا همزمان ضمن حفظ چارچوب محور مقاومت، مشروعیت داخلی و منطقهای اسد را بازسازی کند و از فرسایش بلندمدت کشور جلوگیری نماید. با این حال، اصرار بر راهحل نظامی مطلق و امتناع از هرگونه سازش سیاسی، کار را به نقطهای رساند که با تحولات سالهای بعد و اوجگیری تقابلها، مخالفان و معارضان توانستند از فرصت درگیریهای همزمان ایران و رژیم صهیونیستی نهایت بهره را ببرند و حاصل بیش از چهار دهه سرمایهگذاری سنگین، پرهزینه و ساختاری ایران در سوریه را در کمتر از یک ماه به باد داده و به خسرانی جبرانناپذیر تبدیل کنند. سوریه نشان داد میدانداری بدون پشتوانه یک دیپلماسی منعطف و معاملهگر، سرانجامی جز استهلاک تدریجی و فروپاشی دستاوردها نخواهد داشت.
در همه وضعیت های بالا و بسیاری از دیگر موضوعات سیاست خارجی، ایران همواره زمان را نسبت به حریف سنجش و برای فرسایش دشمن و پیشرفت فنی ابزاری سازی کرده است، غافل از اینکه شرایط محیطی ثابت نمیماند و زمان نسبت به خود ما هم یک عامل اثرگذار است. در پرونده هستهای، خرید زمان اگرچه فناوری را بومی کرد، اما تحریمها را به یک ساختار حقوقی و بانکی دائمی تبدیل نمود که حتی با توافق هم به سختی برداشته میشوند و در اقتصاد داخلی نیز این فرسایش زمان به قیمت استهلاک شدید زیرساختهای انرژی، فرار سرمایه، تورم مزمن و فروپاشی تابآوری طبقه متوسط تمام شد. یک پیام مهم فرسایشی کردن موضوعات این است که تصمیم سازان کشور استراتژیهای معنادار برای تداوم تعامل با بحران را دارند اما تعریف مادی از وضعیت مطلوب برای پایان یک موضوع وجود ندارد.
این چرخه فرجام ناپذیر امروزه به یک پارادایم و الگوی رفتاری تثبیت شده در کشور تبدیل شده و در وضعیت نه جنگ و نه صلح فعلی هم قابل درک و دریافت است. عبور از این وضعیت وگذار به عقلانیت مادی و واقعگرایی دیپلماتیک نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی برای بقای پایدار ایران است اما به سادگی و با تغییر کلامی سیاستها و الگوهای عمل دیپلماسی ممکن نمی شود و کشور در سطح کلان نیازمند یک انقلاب پارادایمک در نظام تصمیم سازی و خلق یک نهضت عمومی برای واقع نگری و نقدکنندگی ساختاری است.
منطق حکمرانی و واقعیتهای نظام بینالملل این اصل انکارناپذیر را فریاد میزنند که تعقیب آرمانهای بزرگ و اثربخشی راهبردی، بدون پشتوانه یک اقتصاد مولد و متصل به اقتصاد جهانی محال است چرا که قدرت مادی پایهی نخستین هر اراده سیاسی است. بنابراین، تفکر استراتژیک، آرمانمحور و باورهای مذهبی نیز ناگزیرند راه خود را از دالان قدرت مادی کشور بگشایند . در این چارچوب، هنر دیپلماسی این است که قدرت میدانی را به ثروت پایدار، امنیت حقیقی و رفاه عمومی بدل کند تا کشور همزمان از اقتدار مادی و سعادت معنوی برخوردار شود.
امروزه بزرگترین مانع دیپلماسی ایران نه در پایتختهای غربی، بلکه در عرصه سیاست داخلی و ریشههای نظری مدل دو سطحی پاتنام نهفته است. واقعیت تلخ این است که تا زمانی که مذاکره در میز بینالملل به یک عمل وفاقساز و پشتیبانیشده در جبهه داخلی تبدیل نشود، هیچ توافق پایداری شکل نخواهد گرفت. دستگاه دیپلماسی ایران همواره تلاش کرده تا در محیط بینالملل بازی کند، در حالی که در سطح دوم (اجماع و انسجام سیاسی-اجتماعی داخلی) بیبهره بوده و هرگونه امتیازگیری یا مصالحه مادی، در درون کشور بلافاصله به ابزاری برای تسویهحسابهای جناحی، تخطئه و هزینهسازی سیاسی تبدیل شده است.
تا زمانی که این اجماع داخلی برای پذیرش هزینهها و دستاوردهای توافق شکل نگیرد و گروههای سیاسی نتوانند بر سر یک نقطه پایان ملموس به توافق برسند، هر توافق خارجی یا اهرم میدانی در طوفان تنازعات داخلی ذوب خواهد شد.


نظر شما :