از تهدیدات نوظهور تا رقابت قدرت‌های فناورانه

هوش مصنوعی و بازتعریف امنیت در آسیای مرکزی

۲۵ آبان ۱۴۰۵ | ۱۴:۰۰ کد : ۲۰۴۱۲۷۴ اخبار اصلی آسیا و آفریقا اقتصاد و انرژی
مصطفی زندیه در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی می‌نویسد: مطالعه بنیاد مارشال آلمان در سال ۲۰۲۵ درباره لایه‌های فناورانه آسیای مرکزی، وابستگی‌های این کشورها به چین و روسیه را در حوزه‌های مختلف زیرساخت دیجیتال و حکمرانی فناوری بررسی کرده است. این وابستگی‌ها لزوماً به معنای فقدان اختیار کشورهای منطقه نیست. در واقع دولت‌های آسیای مرکزی می‌کوشند با تنوع‌بخشی شرکای خود، از وابستگی انحصاری به یک بازیگر جلوگیری کنند.
هوش مصنوعی و بازتعریف امنیت در آسیای مرکزی

نویسنده: مصطفی زندیه، تحلیل گر ارشد مسائل آسیای جنوبی و مرکزی

دیپلماسی ایرانی: نشست ۶ نوامبر ۲۰۲۶ در آستانه، در چارچوب «فرایند عقبه» و با عنوان امنیت در حوزه هوش مصنوعی برگزار شد. این نشست به ریاست مشترک قاسم جومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، و ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن، برگزار شد. امامعلی رحمان، سردار بردی‌محمداف و شوکت میرضیایف روسای جمهور تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان نیز در آن حضور داشتند. نمایندگان عالی‌رتبه قرقیزستان و جمهوری آذربایجان هم شرکت کردند. ( گفتنی است فرآیند عقبه ابتکاری بین المللی عبدالله دوم، پادشاه اردن، است که در سال ۲۰۱۵ با هدف تقویت همکاری کشورها در مقابله با تروریسم و افراط گرایی خشونت آمیز شکل گرفت. این فرآیند سازمان یا پیمانی با عضویت ثابت و تعهدات الزام آور نیست، بلکه بستری برای گفت وگو، تبادل تجربه و هماهنگی میان رهبران، مقام های امنیتی و نهادهای بین المللی به شمار می رود.) میرضیایف رئیس جمهور ازبکستان در این نشست آمادگی ازبکستان را برای میزبانی دفتر منطقه‌ای دفتر مبارزه با تروریسم سازمان ملل (UNOCT) اعلام کرد. مأموریت پیشنهادی شامل کمک به ایجاد سازوکارهای گزارش‌دهی محتوای تروریستی، شناسایی تأمین مالی تروریسم، آموزش متخصصان و استفاده از هوش مصنوعی در مقابله با تهدیدات است. ( این موضوع فعلاً یک پیشنهاد و اعلام آمادگی از سوی تاشکند است و نباید آن را با تأسیس یا تصویب نهایی دفتر اشتباه گرفت.) همچنین امامعلی رحمان رئیس جمهور تاجیکستان در سخنان خود بر ضرورت همکاری میان «فرایند دوشنبه  AICONF-2026» و « فرایند عقبه » تأکید کرد. وی چهار محور را مورد توجه قرار داد: استفاده ایمن و مسئولانه از هوش مصنوعی، جلوگیری از کاربرد آن برای اهداف تروریستی، تقویت همکاری نهادهای انتظامی و امنیتی و تربیت نیروی متخصص و ارتقای سواد دیجیتال جوانان. این موضوع نشان می‌دهد تاجیکستان درصدد است ظرفیت و تجربه خود در همکاری‌های بین‌المللی مبارزه با تروریسم را به حوزه تهدیدات دیجیتال نیز گسترش دهد. از سوی دیگر در ۱۵ و ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، نشست «هوش مصنوعی قابل اعتماد و دیجیتالی‌سازی» در عشق‌آباد با مشارکت کشورهای آسیای مرکزی و آمریکا برگزار شد. موضوعات آن شامل امنیت زیرساخت‌های ارتباطی، مراکز داده، ارتباطات ماهواره‌ای، مدیریت طیف فرکانسی و همکاری‌های فناورانه بود.همچنین در ۲۹ سپتامبر، آمریکا در چارچوب C5+1 از اختصاص پنج میلیون دلار برای حمایت از امنیت سایبری و بخش دیجیتال آسیای مرکزی خبر داد. حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، امنیت بخش مالی، مقابله با حوادث سایبری و آموزش تخصصی از محورهای اعلام‌شده این حمایت بود. نکته مهم‌تر، بیانیه مشترک وزیران خارجه C5+1 در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶ در سمرقند است. در این بیانیه، همکاری در زمینه امنیت سایبری، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، تبادل اطلاعات درباره تهدیدات دیجیتال، توسعه مراکز داده، هوش مصنوعی و زیرساخت‌های ارتباطی قابل اعتماد به‌صراحت مورد تأکید قرار گرفته است. بنابراین، همکاری دیجیتال آمریکا و آسیای مرکزی دیگر صرفاً در سطح گفت‌وگوهای کارشناسی نیست و در حال ورود به چارچوب رسمی‌تر همکاری‌های سیاسی و اقتصادی است. از سوی دیگر روسیه نیز در کنار چین از طریق زیرساخت‌های ارتباطی، الگوهای تنظیم‌گری و پیوندهای فناورانه در آسیای مرکزی نفوذ دارد. مطالعه بنیاد مارشال آلمان در سال ۲۰۲۵ درباره لایه‌های فناورانه آسیای مرکزی، وابستگی‌های این کشورها به چین و روسیه را در حوزه‌های مختلف زیرساخت دیجیتال و حکمرانی فناوری بررسی کرده است. این وابستگی‌ها لزوماً به معنای فقدان اختیار کشورهای منطقه نیست. در واقع دولت‌های آسیای مرکزی می‌کوشند با تنوع‌بخشی شرکای خود، از وابستگی انحصاری به یک بازیگر جلوگیری کنند. در نتیجه، بهتر است از مفهوم رقابت چندجانبه بر سر شکل‌دهی به محیط دیجیتال آسیای مرکزی استفاده شود. رقابتی که آمریکا، چین و روسیه در آن نقش دارند و اتحادیه اروپا و دیگر بازیگران نیز می‌توانند در حوزه‌های مشخص تأثیرگذار باشند.

در مطلب پیش رو  سه تحول در مرکز تحلیل قرار گرفته است:

۱- امنیتی‌شدن هوش مصنوعی: هوش مصنوعی دیگر صرفاً ابزار ارتقای توان دفاعی یا توسعه اقتصادی نیست؛ بلکه به عاملی مؤثر بر امنیت ملی، ثبات سیاسی، مقابله با تروریسم و تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی تبدیل شده است.

۲- رقابت بر سر زیرساخت و قواعد دیجیتال: رقابت چین، آمریکا، اتحادیه اروپا و دیگر بازیگران صرفاً بر سر فروش فناوری نیست؛ بلکه داده‌ها، مراکز پردازش، شبکه‌های ارتباطی، استانداردهای فنی و تربیت نیروی انسانی را نیز در بر می‌گیرد.

۳- تغییر جایگاه افغانستان در معادلات امنیتی: افغانستان نه فقط منشأ احتمالی تهدیدات سنتی و تروریستی، بلکه بخشی از محیط شکل‌گیری تهدیدات دیجیتال و اطلاعاتی فرامرزی است.

نشست «فرایند عقبه» در آستانه؛ همگرایی منطقه‌ای در برابر تهدیدهای عصر هوش مصنوعی

محور اصلی نشست، بررسی شیوه های بهره برداری گروه های تروریستی از هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال برای تبلیغات، جذب نیرو، انتشار اطلاعات گمراه کننده و ایجاد محتوای جعلی بود. پایگاه اینترنتی « تایمز آو سنترال آسیا» در گزارشی به قلم عسکر کوبایژانوف نوشت که گسترش ابزارهای هوش مصنوعی ظرفیت تازه ای در اختیار گروه های افراط گرا قرار داده است. ابزارهایی که می توانند برای تولید پیام های تبلیغاتی هدفمند، دستکاری تصاویر و ویدئوها و تاثیرگذاری بر افکار عمومی به کار گرفته شوند. این تحولات، شناسایی منابع واقعی محتوا و مقابله با عملیات تبلیغاتی فرامرزی را برای نهادهای امنیتی دشوارتر می کند. ابعاد منطقه ای این تهدید نیز در گزارش پایگاه اینترنتی «اوراسیا نت» مورد توجه قرار گرفته است. این رسانه با اشاره به فعالیت گروه های مسلح در پیرامون آسیای مرکزی، به ویژه تهدیدهای برخاسته از افغانستان، استفاده از فناوری های دیجیتال برای گسترش تبلیغات و ارتباط گیری با مخاطبان در کشورهای مختلف را از چالش های امنیتی منطقه دانست. 

گزارش آیانا بیربایوا در روزنامه «آستانه تایمز» نیز نشان می دهد که دستورکار همکاری های امنیتی در فرآیند عقبه به تدریج از تهدیدهای سنتی و فعالیت گروه های افراط گرا در شبکه های اجتماعی فراتر رفته و موضوعاتی مانند پهپادها، بازی های آنلاین و کاربرد هوش مصنوعی را در بر گرفته است. این تغییر بیانگر آن است که دولت های منطقه به نقش فناوری، فضای اطلاعاتی و ابزارهای ارتباطی در شکل گیری و گسترش تهدیدهای جدید توجه بیشتری نشان می دهند. خبرگزاری آناتولی نیز در گزارشی به قلم بورچ اروغلو، نشست آستانه را بخشی از تلاش برای تقویت هماهنگی منطقه ای و بین المللی در برابر تهدیدهای نوظهور توصیف کرد. اهمیت این نشست در آن است که کشورهای آسیای مرکزی، در کنار همکاری های سنتی امنیتی، اکنون با مجموعه ای از مخاطرات فرامرزی روبه رو هستند که مهار آنها به تبادل اطلاعات، هماهنگی نهادی و همکاری با سازمان های بین المللی نیاز دارد. از این منظر، طرح موضوع هوش مصنوعی در فرآیند عقبه را می توان نشانه گسترش دستورکار امنیتی منطقه و افزایش توجه دولت ها به پیامدهای فناوری های نوین در حوزه تروریسم و افراط گرایی دانست. همچنین مقاله «هوش مصنوعی و دگرگونی مفهوم امنیت» نوشته طارق سعیدی که در ۷ نوامبر ۲۰۲۶ (16 آبان ماه 1405) در پایگاه خبری www.newscentralasia.net منتشر شده است، به بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر ماهیت تهدیدات امنیتی و ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی تأمین امنیت آسیای مرکزی می‌پردازد. استدلال محوری مقاله این است که هوش مصنوعی با افزایش سرعت، گستره و پیچیدگی تهدیدات موجود، مفهوم امنیت را از حفاظت فیزیکی مرزها و زیرساخت‌ها به حوزه‌هایی نظیر امنیت اطلاعات، اعتبار نهادهای عمومی، اعتماد اجتماعی و مقابله با دستکاری افکار عمومی گسترش داده است. تولید تصاویر و صداهای جعلی، جعل هویت مقامات، انتشار اطلاعات گمراه‌کننده، جذب نیرو توسط گروه‌های افراطی و تسهیل حملات سایبری، از جمله مخاطراتی هستند که می‌توانند با استفاده از ابزارهای هوشمند ابعاد پیچیده‌تری پیدا کنند. در این شرایط، مقابله با تهدیدات جدید مستلزم ارتقای ظرفیت‌های فنی، نظارت انسانی، راستی‌آزمایی اطلاعات، حفاظت از داده‌ها و توسعه همکاری‌های فرامرزی است.

اهمیت راهبردی نشست آستانه و پیوند امنیت دیجیتال با تحولات افغانستان

نشست ۶ نوامبر آستانه را باید نشانه‌ای از ورود امنیت هوش مصنوعی به دستور کار عالی سیاسی و امنیتی آسیای مرکزی دانست. این نشست با ریاست مشترک رئیس‌جمهور قزاقستان و پادشاه اردن و حضور رهبران تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان برگزار شد و مقام‌های قرقیزستان و جمهوری آذربایجان نیز در آن مشارکت داشتند. موضوع اصلی، بررسی فرصت‌ها و تهدیدهای امنیتی ناشی از توسعه هوش مصنوعی و هماهنگی منطقه‌ای برای مقابله با کاربردهای مخرب آن بود.یکی از مهم‌ترین ابعاد این تحول، ارتباط میان امنیت افغانستان و امنیت دیجیتال آسیای مرکزی است. گروه‌های افراطی، به‌ویژه داعش خراسان، می‌توانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید و ترجمه محتوای تبلیغاتی، جعل تصاویر و صداها، شناسایی مخاطبان هدف، تسهیل ارتباطات و گسترش عملیات جذب نیرو استفاده کنند. با این حال، نباید میان قابلیت بالقوه این ابزارها و شواهد استفاده عملیاتی از آنها در حملات تروریستی تمایز قائل نشد. اهمیت موضوع در آن است که هوش مصنوعی می‌تواند هزینه و زمان تولید و انتشار محتوای افراطی را کاهش دهد و مقابله با آن را دشوارتر کند.در این چارچوب، دو ابتکار مطرح‌شده در نشست آستانه اهمیت ویژه‌ای دارد. نخست، پیشنهاد شوکت میرضیایف، رئیس‌جمهور ازبکستان، برای میزبانی دفتر منطقه‌ای دفتر مبارزه با تروریسم سازمان ملل (UNOCT) در تاشکند است. این دفتر در صورت تحقق می‌تواند به ایجاد سازوکارهای گزارش‌دهی محتوای تروریستی، شناسایی منابع تأمین مالی، آموزش متخصصان و استفاده از هوش مصنوعی در مقابله با تهدیدات کمک کند. البته این موضوع در حال حاضر در حد پیشنهاد و اعلام آمادگی ازبکستان است و هنوز نباید آن را تصمیم نهایی سازمان ملل تلقی کرد.دوم، تأکید امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان، بر پیوند دادن «فرایند دوشنبه» با «فرایند عقبه» است. این پیشنهاد با هدف تبادل تجربه، تقویت همکاری نهادهای امنیتی و انتظامی، استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی و جلوگیری از کاربرد آن برای اهداف تروریستی مطرح شده است. از این منظر، تاجیکستان می‌کوشد تجربه خود در همکاری‌های بین‌المللی مقابله با تروریسم و تأمین مالی آن را به حوزه تهدیدات دیجیتال نیز گسترش دهد. اهمیت این دو ابتکار صرفاً در محتوای امنیتی آنها نیست؛ بلکه در رقابت بر سر میزبانی نهادها، شکل‌دهی به دستور کار منطقه‌ای و کسب جایگاه محوری در ترتیبات جدید امنیتی نیز ریشه دارد. تاشکند با پیشنهاد میزبانی دفتر سازمان ملل و دوشنبه با پیوند دادن دو سازوکار بین‌المللی، درصدد تقویت نقش خود در معماری امنیتی در حال شکل‌گیری منطقه هستند.

رقابت قدرت‌های فناورانه و مسئله استقلال دیجیتال آسیای مرکزی

با وجود اهمیت تهدیدات تروریستی و اطلاعاتی، بُعد بلندمدت‌تر تحول حاضر به رقابت قدرت‌های خارجی بر سر زیرساخت‌ها، داده‌ها، معیارها و ظرفیت‌های فناورانه آسیای مرکزی مربوط می‌شود. در این چارچوب، رقابت آمریکا، چین و روسیه، در کنار حضور اتحادیه اروپا و دیگر بازیگران، به یکی از مؤلفه‌های مؤثر در آینده امنیت و استقلال دیجیتال کشورهای منطقه تبدیل شده است. چین از طریق حضور شرکت‌های فناورانه، شبکه‌های مخابراتی، تجهیزات ارتباطی، سامانه‌های نظارتی، مراکز داده و همکاری‌های مرتبط با ابتکار جاده ابریشم دیجیتال، در حال گسترش پیوندهای فناورانه خود با کشورهای منطقه است. این حضور علاوه بر منافع اقتصادی و توسعه زیرساخت‌ها، می‌تواند در بلندمدت بر الگوهای فنی، استانداردهای ارتباطی و وابستگی عملیاتی کشورهای منطقه تأثیر بگذارد. در مقابل، آمریکا تلاش دارد از طریق چارچوب C5+1، همکاری‌های فناورانه و امنیت دیجیتال خود را گسترش دهد. برگزاری نشست «هوش مصنوعی قابل اعتماد و دیجیتالی‌سازی» در عشق‌آباد در ۱۵ و ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ و نشست «نوآوری دیجیتال برای رشد اقتصادی» در آستانه در ۲۹ و ۳۰ سپتامبر، بخشی از این روند است. اختصاص پنج میلیون دلار کمک آمریکا برای حمایت از امنیت سایبری و بخش دیجیتال آسیای مرکزی نیز نشان می‌دهد واشنگتن درصدد تبدیل گفت‌وگوهای سیاسی به برنامه‌های اجرایی و ظرفیت‌سازی فنی است. اهمیت این روند با بیانیه مشترک وزیران خارجه C5+1 در سمرقند، در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶، بیشتر شد. در این بیانیه، بر توسعه هوش مصنوعی، همکاری پژوهشی و آموزشی، زیرساخت‌های ارتباطی قابل اعتماد، مراکز داده، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و تبادل اطلاعات درباره تهدیدات سایبری تأکید شده است. به این ترتیب، همکاری دیجیتال آمریکا و آسیای مرکزی در حال تبدیل شدن به بخشی از دستور کار رسمی و بلندمدت روابط دوجانبه و چندجانبه است. با این حال، محدود کردن رقابت فناورانه به آمریکا و چین، تصویر کاملی از تحولات منطقه ارائه نمی‌کند. روسیه نیز از طریق پیوندهای ارتباطی، نرم‌افزاری، نیروی انسانی، الگوهای تنظیم‌گری و سابقه همکاری‌های امنیتی در آسیای مرکزی حضور دارد. اتحادیه اروپا نیز در حوزه امنیت سایبری، حفاظت از داده‌ها، تنظیم‌گری دیجیتال و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی ظرفیت اثرگذاری دارد. بنابراین، مسئله اصلی برای کشورهای منطقه انتخاب میان دو یا سه قدرت نیست، بلکه مدیریت وابستگی‌های فناورانه و جلوگیری از شکل‌گیری وابستگی انحصاری در لایه‌های مختلف اقتصاد دیجیتال است. در این میان، کشورهای آسیای مرکزی صرفاً دریافت‌کنندگان منفعل فناوری نیستند. آنها می‌کوشند با تنوع‌بخشی شرکای خارجی، جذب سرمایه، توسعه ظرفیت بومی و حفظ اختیار در تنظیم‌گری دیجیتال، از رقابت قدرت‌ها برای پیشبرد منافع ملی خود بهره بگیرند. از همین رو، مفهوم استقلال دیجیتال در این منطقه بیش از آنکه به معنای خودکفایی کامل فناورانه باشد، به توانایی مدیریت داده‌ها، انتخاب تأمین‌کنندگان، حفظ امنیت زیرساخت‌ها و مشارکت در تعیین استانداردهای فنی و حقوقی اشاره دارد.

ترکمنستان و ضرورت بازنگری در مفهوم امنیت زیرساختی

برای ترکمنستان نیز این تحولات اهمیت خاصی دارد. سیاست بی‌طرفی این کشور به معنای مصونیت آن از تهدیدات دیجیتال یا رقابت فناورانه نیست.وابستگی اقتصاد ترکمنستان به صادرات انرژی و اهمیت زیرساخت‌های انتقال گاز، برق، ارتباطات و حمل‌ونقل، ضرورت حفاظت از سامانه‌های صنعتی و اطلاعاتی را افزایش می‌دهد. مشارکت ترکمنستان در نشست عشق‌آباد با عنوان «هوش مصنوعی قابل اعتماد و دیجیتالی‌سازی» و حضور این کشور در نشست آستانه نشان می‌دهد که موضوع امنیت دیجیتال به‌تدریج در دستور کار آن کشور نیز قرار گرفته است. برای عشق‌آباد، توسعه ظرفیت‌های بومی امنیت سایبری، حفاظت از سامانه‌های کنترل صنعتی در تأسیسات انرژی، امنیت شبکه‌های ارتباطی و تربیت نیروی متخصص می‌تواند در کنار توسعه زیرساخت‌های دیجیتال قرار گیرد.

ملاحظات و فرصت‌های راهبردی ایران

از منظر ایران، تحولات فوق صرفاً یک موضوع فناورانه یا امنیتی مربوط به آسیای مرکزی نیست؛ بلکه با جایگاه کشور در ترتیبات منطقه‌ای، امنیت مرزهای شرقی، تحولات افغانستان، حفاظت از زیرساخت‌های انرژی و آینده همکاری‌های اقتصادی و ترانزیتی ارتباط دارد.

نخستین ملاحظه آن است که شکل‌گیری ترتیبات امنیت دیجیتال و همکاری‌های فناورانه در آسیای مرکزی، عمدتاً با مشارکت قدرت‌های خارجی در حال پیشرفت است. در صورت تداوم مشارکت محدود ایران، ممکن است کشور در آینده از بخشی از سازوکارهای تبادل اطلاعات، همکاری‌های فنی و فرایندهای تدوین استانداردهای منطقه‌ای فاصله بگیرد. بنابراین، حضور ایران در این حوزه باید از سطح مواضع کلی سیاسی فراتر رفته و به همکاری‌های تخصصی و قابل اجرا تبدیل شود. 

دوم، تحولات افغانستان، زمینه مشترکی برای همکاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی فراهم می‌کند. امنیت مرزها، مقابله با شبکه‌های افراطی، قاچاق و تأمین مالی غیرقانونی و شناسایی تهدیدات اطلاعاتی فرامرزی، موضوعاتی هستند که می‌توانند در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای دنبال شوند. در این زمینه، همکاری ایران با تاجیکستان و ازبکستان و نیز استفاده از ظرفیت سازمان‌های منطقه‌ای اهمیت دارد.

سوم، امنیت زیرساخت‌های حیاتی باید به یکی از محورهای همکاری ایران و کشورهای منطقه تبدیل شود. شبکه‌های برق و گاز، تأسیسات انرژی، راه‌آهن، بنادر، مراکز ارتباطی و سامانه‌های مدیریت حمل‌ونقل، به دلیل نقش آنها در پیوندهای اقتصادی و ترانزیتی، در معرض تهدیدات سایبری قرار دارند. اختلال در این زیرساخت‌ها می‌تواند آثار اقتصادی و امنیتی فرامرزی ایجاد کند.

چهارم، رقابت قدرت‌های فناورانه در آسیای مرکزی برای ایران صرفاً یک تهدید نیست. این رقابت می‌تواند فرصت‌هایی برای توسعه همکاری‌های چندجانبه، مشارکت دانشگاهی و علمی و ارائه ظرفیت‌های فنی ایران فراهم کند؛ مشروط بر آنکه همکاری‌ها بر نیازهای واقعی کشورهای منطقه، استانداردهای قابل قبول و قابلیت اجرای پروژه‌ها استوار باشد.

گزینه‌های عملی ایران

در چنین شرایطی، تهران می‌تواند شش مسیر مکمل را دنبال کند:

۱- ایجاد سازوکار گفت‌وگوی دوجانبه درباره امنیت دیجیتال: آغاز مشورت‌های تخصصی با ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قزاقستان درباره تهدیدات سایبری، جعل هویت دیجیتال، انتشار محتوای جعلی و حفاظت از داده‌های حساس. این همکاری در گام نخست می‌تواند در سطح تبادل تجربه، آموزش و هشدارهای فنی تعریف شود.

۲- توسعه همکاری در حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی: تعریف پروژه‌های مشترک برای ارزیابی آسیب‌پذیری سامانه‌های صنعتی، شبکه‌های انرژی، راه‌آهن و تأسیسات حمل‌ونقل و تبادل تجربه در مدیریت حوادث سایبری. این حوزه به دلیل پیوند مستقیم با منافع اقتصادی و ترانزیتی ایران و کشورهای منطقه، قابلیت تبدیل شدن به همکاری عملی را دارد.

۳- بهره‌گیری از ظرفیت سازمان همکاری شانگهای: طرح موضوع امنیت هوش مصنوعی، مقابله با کاربردهای تروریستی فناوری‌های نوین، تبادل اطلاعات درباره تهدیدات دیجیتال و برگزاری دوره‌های آموزشی و رزمایش‌های تخصصی در چارچوب ظرفیت‌های موجود این سازمان و ساختار منطقه‌ای مبارزه با تروریسم آن (RATS). این مسیر می‌تواند به تقویت همکاری منطقه‌ای بدون نیاز به ایجاد یک ترتیبات امنیتی موازی کمک کند.

۴- تقویت همکاری با همسایگان افغانستان: ایجاد ارتباطات تخصصی میان نهادهای مرتبط ایران، تاجیکستان و ازبکستان برای شناسایی تبلیغات افراطی، مقابله با تأمین مالی تروریسم، تشخیص محتوای جعلی و تبادل هشدارهای مربوط به تهدیدات فرامرزی. در این زمینه، همکاری باید بر اطلاعات قابل راستی‌آزمایی و رعایت ملاحظات حقوقی و حفاظت از داده‌ها استوار باشد.

۵- توسعه همکاری علمی و ظرفیت بومی هوش مصنوعی:  حمایت از طرح‌های مشترک دانشگاهی، تربیت نیروی متخصص و توسعه ابزارهای تشخیص محتوای جعلی و تحلیل اطلاعات به زبان‌های فارسی، دری و زبان‌های منطقه، به‌ویژه تاجیکی و ازبکی. کمبود منابع زبانی و ابزارهای هوش مصنوعی متناسب با ویژگی‌های زبانی و فرهنگی منطقه، می‌تواند زمینه‌ای برای همکاری علمی و فناورانه باشد.

۶- مشارکت در شکل‌دهی به قواعد و استانداردهای دیجیتال منطقه: ورود فعال‌تر به مباحث مربوط به حکمرانی داده، امنیت مراکز پردازش اطلاعات، ارزیابی امنیتی سامانه‌های هوش مصنوعی، حفاظت از اطلاعات شخصی و کاهش وابستگی زیرساختی. هدف باید آن باشد که ایران از جایگاه یک مصرف‌کننده فناوری به مشارکت‌کننده در تدوین استانداردها و قواعد همکاری منطقه‌ای ارتقا یابد.

جمع‌بندی

نشست آستانه را باید نشانه ورود آسیای مرکزی به مرحله جدیدی از بازتعریف امنیت منطقه‌ای دانست؛ مرحله‌ای که در آن مقابله با تروریسم، امنیت سایبری، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، مدیریت اطلاعات و استقلال فناورانه به‌طور فزاینده به یکدیگر پیوند می‌خورند. اهمیت این تحول تنها در ظهور تهدیدات جدید نیست، بلکه در شکل‌گیری ترتیبات همکاری و رقابت بر سر زیرساخت‌ها، داده‌ها و استانداردهای دیجیتال منطقه نیز نهفته است. در این میان، پیشنهاد ازبکستان برای میزبانی دفتر منطقه‌ای سازمان ملل، ابتکار تاجیکستان برای پیوند فرایند دوشنبه و فرایند عقبه و گسترش همکاری‌های دیجیتال C5+1 نشان می‌دهد کشورهای منطقه درصدد هستند نقش فعال‌تری در شکل‌دهی به دستور کار امنیتی و فناورانه خود ایفا کنند. برای ایران، مسئله اصلی صرفاً حضور در رقابت فناورانه قدرت‌های خارجی نیست؛ بلکه تبدیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های علمی و تجربه همکاری‌های امنیتی به فرصت‌های مشخص منطقه‌ای است. از این منظر، همکاری در حفاظت از زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، مقابله با کاربردهای تروریستی هوش مصنوعی و توسعه ظرفیت‌های بومی تشخیص محتوای جعلی، می‌تواند نقطه شروع واقع‌بینانه‌ای باشد. در نهایت، ایران باید میان دو سطح از مشارکت تمایز قائل شود: نخست، همکاری‌های عملی و کم‌هزینه در حوزه امنیت سایبری و حفاظت از زیرساخت‌های مشترک؛ دوم، مشارکت بلندمدت در تدوین قواعد، استانداردها و ترتیبات منطقه‌ای حکمرانی دیجیتال. پیشرفت در سطح نخست می‌تواند زمینه ورود مؤثرتر به سطح دوم را فراهم کند. در غیر این صورت، گسترش ترتیبات فناورانه و امنیتی در آسیای مرکزی، بدون مشارکت مؤثر ایران، به‌تدریج می‌تواند فاصله کشور را از فرایندهای جدید تصمیم‌سازی و همکاری منطقه‌ای افزایش دهد.

کلید واژه ها: مصطفی زندیه آسیای میانه آسیای مرکزی هوش مصنوعی ایران و آسیای میانه ایران و آسیای مرکزی تقویت همکاری توسعه همکاری تجربه همکاری زمینه همکاری همکاری دیجیتال همکاری امنیتی همکاری فناورانه


( ۱ )

نظر شما :