ابزارهایی برای ابرقدرت شدن

دو جنگ اوکراین و جنگ ایران؛ کاتالیزورهای نظم آتی بین الملل

۳۰ آبان ۱۴۰۵ | ۱۲:۰۰ کد : ۲۰۴۱۳۴۳ اخبار اصلی اروپا آمریکا آسیا و آفریقا
نویسنده خبر: سید محمد حسینی
سید محمد حسینی در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی می‌نویسد: تا پیش از جنگ اوکراین نظریه پردازان رئالیسم بر این باور بودند که آمریکا برای مهار قدرت چین باید یک ائتلاف در منطقه آسیا تشیکل دهد و حتی با روسیه نیز در زمینه مهار قدرت چین همکاری کند اما جنگ اوکراین این تلاش را بر هم زد.
دو جنگ اوکراین و جنگ ایران؛ کاتالیزورهای نظم آتی بین الملل

دیپلماسی ایرانی: تحولات سال های اخیر در نظام بین الملل زمینه را برای شکل گیری  دو بلوک قدرت یکی به رهبری آمریکا و دیگری به رهبری چین فراهم کرده است؛ آنچه مسلم است شکل بندی نظم آینده از دل رقابت بین آمریکا و چین مشخص خواهد شد. جهان پس از فروپاشی شوروری وارد دوران گذار از نظم کهن به نظم جدید بین المللی شد.

به باور بسیاری از نظریه پردازان اکنون جهان از دوران گذار خارج شده و وارد دوران تثبیت بر اساس دو محور امریکا و چین شده است. در نقطه مقابل برخی دیگر از تحلیل‌گران معتقدند جهان هنوز در دوران گذار قرار دارد و وارد نظم جدیدی نشده است. گذار از نظم بین المللی پیشین به سمت یک نظم بین المللی ادامه خواهد داشت و شاید تا یک دهه آینده به مرحله تثبیت نرسد. با همه این اختلافات اما اجماعی نسبی وجود دارد که لحظۀ تک‌قطبی به پایان رسیده است و اکنون جهان در دوران دو محوری چین و امریکا  به سر می‌برد. بنابراین ما از آن دوران تک‌قطبی فاصله گرفتیم و در این دوران گذار فرصت‌هایی را برای کشورهای گوناگون و قدرت‌های منطقه‌ای فراهم می کند. صورتبندی نظم جدید بر پایه قدرت چین و امریکا بر اساس قطبیت نیست چرا که چین هماورد ایدئولوژیک برای امریکا محسوب نمی‌شود و از آن مهمتر چین بر اساس قواعد نظام سرمایه‌داری عمل می‌کند. بر این اساس نظم جدید نظم دو محوری است که ابتناء آن بر رقابت، همکاری و تقابل محدود و حوزه ای میان امریکا و چین قرار دارد.

مروری بر اسناد امنیت ملی در امریکا هم نشان می‌دهد، قطب نمای سیاست خارجی آمریکا نیز بر روی «چین» به عنوان «مهمترین رقیب و تهدید» برای امنیت این کشور تنظیم شده است. در آمریکا بین دموکرات ها، جمهوری خواهان و البته اندیشکده های این کشور نوعی اجماع وجود دارد که چین مهمترین تهدید وجودی برای این کشور در دهه های آینده خواهد بود. نگرانی ها در واشنگتن بی دلیل نیست چرا که  چین تمامی ظرفیت ها و ابزارهای لازم را برای تبدیل شدن به یک قدرت هژمون جهانی داراست. سرزمین وسیع، جمعیت زیاد، تاریخ چندهزار ساله، قدرت نظامی و  به طور ویژه اقتصاد رو به رشد و ذخایر ارزی بیش از ۳.۲ تریلیون دلاری به چینی ها این امکان و  قابلیت را می دهد که گوشه چشمی به جایگاه راس هرم توزیع قدرت جهانی داشته باشند و البته این منطق قدرت است که میل به گسترش و تحمیل اراده خود دارد.

به باور برخی دیگر نیز هر چند چین از نظم موجود بین المللی ناراضی است و هر چند این کشور در حال انباشت قدرت مادی خود برای تغییر نظم کنونی است، با این وجود چین فاقد «قدرت گفتمانی» در این زمینه است یعنی چین توانایی اعمال نفوذ بر فرمول‌بندی‌ها و ایده‌هایی که نظم بین‌المللی را تشکیل می‌دهند را ندارد. به باور برخی از کارشناسان تمرکز چین در حوزه قدرت اقتصادی و حضور در مناطق مختلف جهان به دلیل ضعف چین در حوزه قدرت نرم است. از منظر این دیدگاه چین ممکن است قدرت اقتصادی داشته باشد ولی در بحث قدرت نرم، جنگ روایت ها و گفتمان سازی کماکان این غرب است که دست برتر را دارد. چین هنوز یک قدرت تنها در منطقه آسیاست و هنوز هیچ متحد استراتژیکی برای خود ندارد. ولی با این وجود باید این مسئله در مطالعات آینده پژوهی مورد توجه قرار بگیرد که طی ۱۰ سال آینده چین می تواند قدرت نرم خود را رشد دهد و همچنین متحدینی برای خود در آسیا به لحاظ امنیتی یا سیاسی داشته باشد یا خیر. 

تا پیش از جنگ اوکراین نظریه پردازان رئالیسم بر این باور بودند که آمریکا برای مهار قدرت چین باید یک ائتلاف در منطقه آسیا تشیکل دهد و حتی با روسیه نیز در زمینه مهار قدرت چین همکاری کند اما جنگ اوکراین این تلاش را بر هم زد. اولاً از تمرکز آمریکا بر شرق آسیا به عنوان نقطه کانونی تنش بین واشنگتن و پکن جلوگیری کرد و ثانیاً روسیه را به طور کلی از اردوگاه غرب جدا و به چین نزدیک کرد.

برخی در مقابل استدلال می کنند آمریکا می‌تواند چین را وادارد تا از روسیه جدا شود و ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور این کشور را منزوی کند. چین از جنگ در اوکراین برای تسریع آنچه این کشور آن را افول اجتناب‌ناپذیر آمریکا می‌داند، بهره ‌برداری می‌کند، تعمیق روابط با روسیه هم با هدف سهم خواهی چین از نظم آتی بین المللی پیش خواهد رفت.

رویای چین ایجاد یک جایگزینی برای نظم جهانی غربی لیبرال است. «شی ‌جین پینگ» و هم «پوتین» هر دو می‌خواهند دنیا به محدوده‌های زیر نفوذ چند کشور بزرگ تقسیم شود. چین شرق آسیا را در اختیار خواهد داشت، روسیه حق وتویی بر امنیت کل اروپا داشته باشد و آمریکا هم می‌تواند به خانه خود بازگردد.

جنگ اوکراین یکی از مولفه های اصلی تشدید بلوک بندی در نظام بین الملل در ده های آینده خواهد بود. آمریکا، اروپا و متحدین آسیایی واشنگتن در یک سر این بلوک بندی قرار دارند روسیه، چین و متحدین آنها مثل بلاروس و کره شمالی در طیف دیگر این بلوک بندی. در بین این بلوک بندی ها رقابت حاکم خواهد بود و در درون بلوک ها همکاری بین متحدین تشدید خواهد شد.  

همین قاعده بر جنگ امریکا با ایران نیز حاکم است بلکه جنگ با ایران به واسطه درگیری مستقیم امریکا در آن بیش از جنگ اوکراین پاشنه آشیل امریکا در تثبیت نظم آتی بین المللی خواهد بود. جایگاه جنگ ایران در نظم آتی بین المللی هم فرصت است هم تهدید. فرصت است چون رقابت میان قدرت های بزرگ را برانگیخته می کند و امکان بازی در شکاف میان قدرت های بزرگ را برای ایران فراهم می کند. از سوی دیگر تهدید است چون می تواند عاملیت را از ایران در جنگ سلب کند و ایران را به بازیگری کنش پذیر و به زبان ساده به توپ بازی میان قدرت های بزرگ تبدیل کند. اتفاقی که تقریبا می توان گفت برای اوکراین رخ داده است.

سید محمد حسینی

نویسنده خبر

سفیر اسبق ایران در عربستان و امارات و کارشناس ارشد مطالعات منطقه 

اطلاعات بیشتر

کلید واژه ها: سید محمد حسینی چین قدرت چین آمریکا چین قدرت نرم قدرت بزرگ نظام چند قطبی نظم چندقطبی امریکا روسیه جنگ اوکراین جنگ ایران


نظر شما :