درباره توانایی‌های هسته‌ای و موشکی ایران

نویسندگان: ماریل فراگامو (Mariel Ferragamo)، مدرک لیسانس در رشته سیاست زیست‌محیطی از کالج کولبی و گواهینامه روزنامه‌نگاری از دانشگاه نیویورک دارد. او آفریقا، خاورمیانه و سلامت جهانی را پوشش می‌دهد و پیش از این سردبیر اصلی دیلی نیوز بریف بود. ویل مرو (Will Merrow)، مدرک لیسانس در رشته روابط بین‌الملل از دانشگاه تافتس و مدرک کارشناسی ارشد در رشته تحلیل و تصویرسازی داده‌ها از موسسه پرات دارد. جاناتان مسترز (Jonathan Masters) معاون سردبیر شورای روابط خارجی.

دیپلماسی ایرانی: بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار می‌دهند که اگر ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد، این امر به طور گسترده برای خاورمیانه و مناطق نزدیک آن بی‌ثبات‌کننده خواهد بود. نگرانی اصلی این است که داشتن سلاح هسته‌ای توسط ایران، تهدیدی بزرگ و شاید وجودی برای اسرائیل باشد – نگرانی‌ای که اسرائیل را به سمت حمله‌ای تمام‌عیار به تأسیسات هسته‌ای و نظامی ایران در ژوئن ۲۰۲۵ سوق داد.

سایر کارشناسان سیاست خارجی می‌گویند که اگر ایران به اسرائیل، شریک دفاعی نزدیک ایالات متحده که خود دارنده زرادخانه سلاح‌های هسته‌ای اعلام نشده است، حمله هسته‌ای کند، نابودی آن حتمی خواهد بود. تحلیلگران می‌گویند در هر صورت، احتمال خطرناکی برای محاسبه اشتباه وجود خواهد داشت که می‌تواند به تبادل هسته‌ای منجر شود. نگرانی دیگر این است که داشتن سلاح هسته‌ای توسط ایران می‌تواند سایر رقبای منطقه‌ای، از جمله عربستان سعودی، را به دنبال کردن برنامه هسته‌ای ترغیب کند.

نظارت بین‌المللی بر برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران در اواخر سال ۲۰۲۴ پس از تبادل تاریخی حملات نظامی مستقیم بین ایران و اسرائیل و همچنین انتخاب مجدد دونالد ترامپ، تشدید شد. دولت اول ترامپ، ایالات متحده را از توافق هسته‌ای ایران در سال ۲۰۱۵ خارج کرد و رژیم تحریم‌های شدیدی را علیه این کشور اعمال کرد.

در دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ، واشینگتن برای اولین بار از زمان خروج از این توافق در هفت سال پیش، موافقت کرده است که مذاکرات با تهران را از سر بگیرد. در مذاکرات اولیه در سال اول ریاست جمهوری ترامپ هیچ پیشنهاد مشخصی ارائه نداد. سپس در ژوئن ۲۰۲۵، پس از آنکه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرد که ایران توافق‌نامه‌های منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را نقض کرده است، ایالات متحده تأسیسات هسته‌ای اصلی ایران را بمباران کرد. با وجود اطمینان دولت ترامپ مبنی بر اینکه این حملات برنامه ایران را منسوخ کرده است، دو کشور مذاکرات را در سال ۲۰۲۶ از سر گرفته‌اند.

آیا ایران سلاح هسته‌ای دارد؟

ایران هنوز سلاح هسته‌ای ندارد، اما سابقه طولانی در تحقیقات مخفی سلاح‌های هسته‌ای با نقض تعهدات بین‌المللی خود دارد. تحلیلگران غربی می‌گویند در صورتی که رهبران ایران تصمیم به انجام این کار بگیرند این کشور دانش و زیرساخت لازم برای تولید سلاح هسته‌ای را در مدت زمان نسبتاً کوتاهی دارد. ایالات متحده، اسرائیل و دیگر شرکای خاورمیانه‌ای، ایران را تهدید اصلی برای منافع خود در منطقه می‌دانند و دستیابی احتمالی این کشور به سلاح‌های هسته‌ای را سناریویی تعیین‌کننده می‌دانند که باید قاطعانه و در صورت لزوم با توسل به زور از آن جلوگیری شود.

ایران بیش از پنجاه سال است که برنامه انرژی هسته‌ای غیرنظامی دارد و مدت‌هاست که اهداف کاملاً غیرنظامی خود را حفظ کرده است. سخنگوی دولت در آوریل ۲۰۲۴ گفت: «ایران بارها گفته که برنامه هسته‌ای‌اش فقط در خدمت اهداف صلح‌آمیز است. سلاح‌های هسته‌ای جایی در دکترین هسته‌ای ما ندارند.» با این حال، مقامات ایرانی از آن زمان تاکنون علناً در مورد نیاز احتمالی به سلاح‌های هسته‌ای صحبت کرده‌اند، که برخی از کارشناسان آن را یک تغییر نگران‌کننده دانسته‌اند.

افشاگری‌ها در اوایل دهه ۲۰۰۰ در مورد سایت‌ها و تحقیقات هسته‌ای مخفی این کشور، زنگ خطر را در پایتخت‌های جهان در مورد پیگیری مخفیانه سلاح هسته‌ای به صدا درآورد. برنامه هسته‌ای ایران از آن زمان موضوع بحث‌ها و دیپلماسی بین‌المللی شدیدی بوده است که به توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ منجر شد.

ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ به طور یکجانبه از آن توافق خارج شد. از آن زمان، ناظران بین‌المللی می‌گویند که ایران فعالیت‌های هسته‌ای خود را به میزان زیادی گسترش داده و دوباره نگرانی‌ها در مورد «دستیابی» آن به سلاح هسته‌ای را افزایش داده است. در ماه‌های اخیر، در بحبوحه درگیری‌های اسرائیل علیه حماس، حزب‌الله و ایران، بسیاری از ناظران این سوال را مطرح کرده‌اند که آیا اسرائیل برای جلوگیری یا به تأخیر انداختن دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، به این کشور حمله خواهد کرد یا خیر. اسرائیل در گذشته تمایل خود را برای انجام چنین اقداماتی نشان داده و به سایت‌های راکتور هسته‌ای در عراق (۱۹۸۱) و سوریه (۲۰۰۷) حمله کرده است.

چرا اخیراً دوباره قابلیت‌های هسته‌ای ایران مورد بررسی قرار گرفته است؟

هشدار در مورد برنامه ایران در اکتبر ۲۰۲۴ افزایش یافت، زمانی که تهران حمله بالستیک گسترده‌ای را به اسرائیل انجام داد و باعث تلافی‌جویی شد. اسرائیل بزرگترین حمله مستقیم خود را به ایران انجام داد و پدافند هوایی و تأسیسات تولید موشک آن را هدف قرار داد. برخی از گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی و اسرائیلی حاکی از آن بود که اسرائیل همچنین ساختمانی را در مجتمع نظامی پارچین در خارج از تهران، جایی که دانشمندان می‌توانستند تحقیقات مخفی مربوط به سلاح‌های هسته‌ای انجام دهند، تخریب کرد.

سپس، در ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل عملیات شیر در حال ظهور را آغاز کرد و زیرساخت‌های حیاتی هسته‌ای و نظامی را در سراسر ایران، از جمله نطنز، سایت اصلی غنی‌سازی هسته‌ای این کشور، هدف قرار داد. تحلیلگران گفتند که اسرائیل با توجه به موقعیت مکانی آنها در اعماق زمین، فاقد توانایی لازم برای تخریب و آسیب رساندن مؤثر به برخی از تأسیسات است.

کمی پس از آن، ایالات متحده در یک حمله غافلگیرانه که آن را عملیات چکش نیمه‌شب نامید، به چندین سایت هسته‌ای ایران حمله کرد. پیش از این حملات، ترامپ و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ماه مارس اعلام کردند که دو طرف مذاکرات دوجانبه‌ای در مورد برنامه هسته‌ای ایران در عمان برگزار خواهند کرد، اما مذاکرات هیچ نتیجه مشخصی نداشت.

تا زمان مذاکرات ماه مارس، تهران از زمان خروج ترامپ از توافق هسته‌ای موجود ایران، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام)، تا حد زیادی از مذاکرات هسته‌ای با واشینگتن خودداری می‌کرد. اما در ماه مه ۲۰۲۵، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) گزارش داد که ذخایر اورانیوم غنی‌شده با درجه نزدیک به سلاح هسته‌ای ایران در طول سه ماه قبل حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی دریافت که این افزایش، ایران را تنها یک قدم تا داشتن اورانیوم غنی‌شده کافی برای ده سلاح هسته‌ای فاصله انداخته است و این امر ایالات متحده را بر آن داشت تا عملیات چکش نیمه‌شب را آغاز کند.

پس از حملات ژوئن، کاخ سفید اعلام کرد که سایت‌های هسته‌ای ایران «نابود» شده‌اند، موضعی که همچنان پابرجاست. با این حال، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که ایران در حال بازسازی سایت‌های آسیب‌دیده است و ایران از اقداماتی برای احیای برنامه هسته‌ای خود خبر داده است. مذاکرات مسکوت مانده ایالات متحده و ایران در سال ۲۰۲۶ در بحبوحه آشفتگی در داخل ایران دوباره مطرح شد. هنگامی که اعتراضات ضد دولتی سراسری در دسامبر ۲۰۲۵ فوران کرد، حکومت با برخوردهای سخت پاسخ داد و ایالات متحده دوباره اقدام نظامی را در نظر گرفت. ترامپ نیروهای آمریکایی را به منطقه اعزام کرد و هشدار داد که آیت الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، «باید بسیار نگران» حمله باشد، مگر اینکه ایران برنامه هسته‌ای خود را محدود کند و کشتار معترضان را متوقف کند. رهبر ایران نیز به نوبه خود گفت که هرگونه حمله ایالات متحده «جنگ منطقه‌ای» را باعث خواهد شد.

مذاکرات فوریه ۲۰۲۶ در عمان بر تضمین تعهدات ایران برای محدود کردن غنی‌سازی اورانیوم، استفاده از موشک‌های بالستیک و مسلح کردن نیروهای نیابتی منطقه‌ای متمرکز است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، گفته است که برای موفقیت مذاکرات، باید موضوعاتی فراتر از جاه‌طلبی‌های هسته‌ای ایران، از جمله «رفتار با مردم خود» را نیز شامل شود.

پیش از مذاکرات، عراقچی گفت که با درخواست ترامپ مبنی بر عدم توسعه سلاح‌های هسته‌ای توسط ایران موافق است، اما انتظار دارد که در عوض تحریم‌های ایالات متحده لغو شوند. با این حال، رهبر ایران مذاکرات را تحقیر کرده و آنها را «مزخرف» خوانده و گفته است که ایران برای غنی‌سازی اورانیوم «منتظر اجازه دیگران» نیست. مقامات آمریکایی و ایرانی جزئیات کمی در مورد دور اول مذاکرات در ۶ فوریه ارائه دادند، اما عراقچی خاطرنشان کرد که آنها «شروع بسیار خوبی» بوده‌اند.

در همین حال، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کرده است که همکاری با ایران ایران همچنان در «چندین مورد» «رضایت‌بخش نیست». رافائل گروسی، مدیر کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، گفت که کشورها گزینه «انتخابی» برای انتخاب بخشی از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای که می‌خواهند به آن پایبند باشند، ندارند. «آنچه ما به ایران می‌گوییم این است که آنها باید تعامل کنند.» او افزود که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در بحبوحه ناآرامی‌های مدنی، برای انجام بازرسی‌های خود در برخی مناطق ایران با مشکل مواجه بوده است.

چقدر طول می‌کشد تا ایران سلاح هسته‌ای تولید کند؟

تحلیلگران گفته‌اند که ایران می‌تواند ظرف چند ماه مواد شکافت‌پذیر کافی برای ساخت سلاح تولید کند. برخی دیگر می‌گویند که آنها می‌توانند چنین موادی را تنها در یک یا دو هفته تولید کنند، اگرچه بسیاری اذعان دارند که احتمالاً تولید سلاح هسته‌ای توسط ایران زمان بیشتری می‌برد.

یکی از اهداف توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ که اکنون لغو شده است، اعمال محدودیت بر فعالیت هسته‌ای ایران بود تا حداقل یک سال طول بکشد تا این کشور سلاح تولید کند و به دولت‌های جهان هشدار کافی برای واکنش نشان دادن بدهد.

با این حال، پس از خروج ایالات متحده از توافق در سال ۲۰۱۸، ایران فعالیت‌های غنی‌سازی هسته‌ای خود را گسترش داده و بازرسی‌های بین‌المللی از تأسیسات هسته‌ای خود را محدود کرده است که آخرین مورد آن در سال ۲۰۲۱ رخ داد.

در دسامبر ۲۰۲۴، گروسی به خبرگزاری رویترز گفت که تهران «به طور چشمگیری» در حال افزایش غنی‌سازی اورانیوم تا ۶۰ درصد است که نزدیک به آستانه تقریباً ۹۰ درصد درجه تسلیحاتی است. تا فوریه ۲۰۲۵، اطلاعات ایالات متحده نشان داد که یک تیم مخفی از دانشمندان در ایران در حال برنامه‌ریزی رویکردی سریع‌تر، هرچند خام‌تر، برای ساخت سلاح اتمی هستند.

قابلیت‌های هسته‌ای و نظامی ایران چیست؟

ایران در بیش از دوازده مکان در سراسر کشور مشغول فعالیت‌های مرتبط با هسته‌ای است. بزرگترین تأسیسات غنی‌سازی آن در نطنز بود – که سال گذشته در حملات اسرائیل و آمریکا مورد اصابت قرار گرفت – در حالی که تنها نیروگاه هسته‌ای آن در بوشهر، در سواحل خلیج فارس، قرار دارد.

گزارش دیگری از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که در ماه مه ۲۰۲۵ منتشر شد، نتیجه گرفت که ایران همچنین فعالیت‌های هسته‌ای اعلام نشده‌ای را در سه پایگاه قبلاً ناشناخته انجام داده است: لویزان – شیان، تورقوزآباد و ورامین.

ایران همان‌طور که در حملات هوایی خود علیه اسرائیل در سال ۲۰۲۴ نشان داد، از قابلیت‌های نیروی هوایی متنوعی، از جمله زرادخانه‌های عمیق و متنوع موشک‌های کروز و بالستیک و همچنین پهپادها، برخوردار است. تحلیلگران اطلاعاتی ایالات متحده می‌گویند که ایران بزرگترین موجودی موشک‌های بالستیک را در خاورمیانه دارد. (موشک‌های بالستیک مسیری کمانی را در جو طی می‌کنند، بسیار سریع‌تر از پهپادها و موشک‌های کروز حرکت می‌کنند و عموماً رهگیری آنها دشوارتر است.)

طبق گزارش‌ها، دوربردترین موشک‌های ایران به حمله به اهدافی تا ۲۰۰۰ کیلومتر (تقریباً ۱۲۴۰ مایل) دورتر، و شاید بیشتر، قادر هستند و تمام خاورمیانه و بخش‌هایی از اروپا را پوشش می‌دهند. کارشناسان تسلیحات می‌گویند کلاهک‌های متعارف بزرگتر می‌توانند صدها نفر را در یک محیط شهری متراکم بکشند یا زخمی کنند. به عنوان مثال، اسرائیل و روسیه به ترتیب در نوار غزه و اوکراین از بمب‌هایی با بار انفجاری مشابه استفاده کرده‌اند که بنا به گزارش‌ها دهانه‌هایی با قطر بیش از دوازده متر (چهل فوت) بر جا گذاشته‌اند.

دو حمله ایران به اسرائیل در سال ۲۰۲۴، اولین تلاش‌های این کشور برای هدف قرار دادن اهداف اسرائیلی با سلاح‌های شلیک شده از ایران بود. بنا به گزارش‌ها، تهران چند روز قبل از اولین حمله در ماه آوریل، که پهپادها، موشک‌های کروز و موشک‌های بالستیک را شامل می‌شد، نیات خود را اعلام کرده بود. اسرائیل و شرکایش نیز ساعت‌ها فرصت داشتند تا پهپادها و موشک‌های تهاجمی کندتر را ردیابی و به آنها پاسخ دهند. با این حال، حمله دوم در ماه اکتبر بدون هشدار انجام شد و عمدتاً موشک‌های بالستیک را شامل می‌شد که می‌توانند در عرض چند دقیقه به اهداف مورد نظر خود برسند.

مقامات آمریکایی و اسرائیلی گفته‌اند که هر دو حمله هوایی ایران تا حد زیادی توسط سیستم‌های دفاعی خنثی شده یا نتوانسته‌اند خسارت زیادی وارد کنند، اما برخی از پرتابه‌ها از آن عبور کرده‌اند. تجزیه و تحلیل تصاویر ماهواره‌ای از حمله اکتبر ۲۰۲۴ نشان داد که بیش از سی موشک ایرانی به یک پایگاه هوایی در جنوب اسرائیل برخورد کرده‌اند، که نشان می‌دهد اسرائیل یا تصمیم گرفته است از این حملات خاص دفاع نکند، یا اینکه پدافندها شکست خورده‌اند. تحلیلگران هشدار می‌دهند که حملات آینده می‌تواند بزرگتر و رهگیری آنها دشوارتر باشد، به ویژه اگر ایران از پیشرفته‌ترین سلاح‌های خود، مانند موشک‌های فتاح-۱ و خیبرشکن، بیشتر استفاده کند. اگر ایران به سلاح هسته‌ای دست یابد چه؟

بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار می‌دهند که یک ایران مسلح به سلاح هسته‌ای تهدیدی جدی برای اسرائیل خواهد بود و چالشی بزرگ برای منافع ایالات متحده و شرکایش در خاورمیانه ایجاد می‌کند. برخی از تحلیلگران منطقه‌ای نگرانند که یک ایران مسلح به سلاح هسته‌ای احتمالاً جسارت بیشتری برای دنبال کردن یک سیاست خارجی تهاجمی‌تر، نه تنها در منطقه، بلکه از طریق همکاری‌های نظامی و اقتصادی رو به رشد خود با رقبای ایالات متحده، چین و روسیه، پیدا کند. ایران اخیراً سیستم‌های تسلیحاتی مختلفی از جمله پهپادها و موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد را در اختیار روسیه قرار داده است تا به نیروهایش در نبرد علیه اوکراین کمک کند.

همچنین این نگرانی وجود دارد که دستیابی ایران به این سلاح‌ها، سایر کشورهای منطقه، به ویژه عربستان سعودی، را نیز به دنبال کردن آنها ترغیب کند، که می‌تواند یک مسابقه تسلیحاتی هسته‌ای خطرناک را تسریع کند.

در حالی که مشخص نیست مذاکرات عمان در نهایت چگونه پیش خواهد رفت، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که نبرد سختی در پیش خواهد بود. مایکل فرومن، رئیس شورای روابط خارجی، پس از حملات سال گذشته نوشت: «مذاکرات آینده با موانع متعددی روبه‌روست، از جمله این برداشت که ترامپ تمایل دارد نظر خود را تغییر دهد و حتی توافقات موجود، از جمله توافق خودش، را لغو کند.» به عنوان مثال، ترامپ سال گذشته گفت که می‌خواهد کل برنامه هسته‌ای ایران را برچیند، اما پیش از مذاکرات فوریه، درخواست خود مبنی بر «عدم سلاح هسته‌ای» را تعدیل کرد – در حالی که با مقایسه با اقدام نظامی اخیر ایالات متحده در ونزوئلا، ایران را به اقدام نظامی تهدید کرد. او حتی در ژانویه به پولیتیکو گفت که «وقت آن رسیده است که به دنبال رهبری جدید» در تهران باشیم.

بسیاری از کارشناسان هسته‌ای گفته‌اند که ایران قاطعانه با برچیدن کامل سایت‌های هسته‌ای خود مخالفت خواهد کرد، به خصوص که برنامه هسته‌ای آن یکی از آخرین نقاط اهرم ژئوپلیتیکی آن است، به ویژه اکنون که بسیاری از نیروهای نیابتی آن تضعیف شده‌اند. به گفته فرومن، دستیابی به یک مصالحه برابرتر بین ایالات متحده و ایران به شدت به تمایل دولت ترامپ برای اعطای درجه‌ای از تخفیف اقتصادی به ایران بستگی دارد. فرومن گفت: «این سوال همچنان باقی است که آیا چنین توافقی برنامه غنی‌سازی ایران را ممنوع می‌کند یا صرفاً محدود می‌کند و اگر محدود کردن محدودکننده است، چقدر متفاوت یا بهتر از برجام خواهد بود.»

منبع: شورای روابط خارجی (cfr) / ترجمه: سید علی موسوی خلخالی