ضربه ارمنستان به اوراسیا

دیپلماسی ایرانی: هیئت رئیسه شورای عالی اقتصادی اوراسیا (EAEU)، نشستی را در تاریخ ۲۶ تا ۲۸ مه در آستانه برگزار کرد. موضوعات مورد بحث شامل چگونگی استفاده از هوش مصنوعی برای تسریع حرکت تجاری و دیجیتالی کردن اقتصادهای بلوک تجاری بود. آخرین تغییرات رونمایی شده توسط بلوک تجاری شامل یک سیستم دیجیتالی برای ترانزیت کالا از طریق منطقه آزاد تجاری است. اما نتایج انتخابات پارلمانی ارمنستان در ۷ ژوئن این خبر را تضعیف کرد. حزب طرفدار غرب، نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، موسوم به قرارداد مدنی، در انتخابات پارلمانی پیروز شد، به این معنی که ارمنستان احتمالاً مذاکرات برای نزدیک شدن به اتحادیه اروپا را دنبال خواهد کرد و بحث در مورد خروج احتمالی از شورای اقتصادی اوراسیا (EAEU) همچنان روی میز است. پارلمان این کشور در مارس ۲۰۲۵ قانونی را تصویب کرد که فرایند الحاق به اتحادیه اروپا را آغاز می‌کند و به همکاری با این اتحادیه ادامه می‌دهد. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه برای برگزاری همه‌پرسی در ارمنستان برای تصمیم گیری قاطع بین انتخاب اوراسیا و اتحادیه اروپا فشار آورده است.

ویاچسلاو ولودین، رئیس دومای روسیه، پیش از تهدید به توقف واردات کالا از ارمنستان به روسیه، اظهار داشت که در صورت خروج ارمنستان از اوراسیا، «هزینه گاز تا چهار برابر افزایش می‌یابد و پرداخت‌های حواله‌ای که به ارزش ۴ میلیارد دلار در سال است، به شدت کاهش می‌یابد». وی همچنین خاطرنشان کرد که چنین اقدامات تنبیهی به دنبال تصمیم کی‌یف برای پیگیری روابط با اتحادیه اروپا علیه اوکراین اعمال شد.

الکسی اورچوک، معاون نخست وزیر روسیه اعلام کرد که روسیه و سایر کشورهای عضو اوراسیا در حال بررسی راه‌هایی برای پایان دادن به عضویت ارمنستان در این بلوک تجاری هستند (اینترفاکس، ۴ ژوئن). او همچنین تهدید کرد که اقدامات بیشتری برای مسدود کردن واردات از ارمنستان به نام "حفاظت از بازار روسیه" انجام خواهد داد. ممنوعیت واردات برای انواع مختلف صادرات ارمنستان، از الکل گرفته تا آب معدنی و سبزیجات، قبلاً اعلام شده است.

رسانه‌های روسی در بوق و کرنا کرده‌اند که حجم تجارت بین کشورهای عضو اوراسیا به رکورد نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است. با این حال، این عدد بخش کوچکی از مجموع تولید ناخالص داخلی سه تریلیون دلاری این بلوک است (TKS.RU، ۱۰ آوریل). همچنین این رقم بسیار کمتر از سطح تجارت درون اتحادیه اروپاست که در سال ۲۰۲۴ به ۶۱٫۸ درصد رسید (پارلمان اروپا، ۱۲ اکتبر ۲۰۲۴).

همان‌طور که رویداد اخیر بین رهبران تجاری قرقیزستان و بلاروس نشان داد، فراتر از تسهیل کریدورهای کالا در سراسر فضای پس از شوروی، ارواسیا برای توسعه همکاری های صنعتی بین بلوک‌های عضو خود تلاش می‌کند. علی‌رغم تخصص بلاروس در ماشین‌آلات کشاورزی و تجارت آزاد بین کشورهای عضو اوراسیا، اما به دلیل رقابت با جمهوری خلق چین، کالاهای تولیدی بسیار کمی در قرقیزستان خریداری می شود. حجم تجارت ارمنستان با اتحادیه اوراسیا ۱٫۴۱ میلیارد دلار در سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۶ بود که ۱۵٫۶ درصد کاهش داشته، در حالی که حجم تجارت آن با اتحادیه اروپا ۷۶۳٫۲ میلیون دلار بود که ۵۴٫۳ درصد افزایش داشته است. مطبوعات تجاری قزاقستان اشاره کرده‌اند که تجارت بین قزاقستان و ارمنستان بسیار کم است، بنابراین هرگونه تأثیر خروج ارمنستان برای اقتصاد این کشور ناچیز خواهد بود. حجم تجارت بین دو کشور تنها ۰.۳ درصد از کل تجارت قزاقستان با سایر اعضای اوراسیا در سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۶ بود. 

مروئرت مخموتوا، اقتصاددان قزاقستانی، از مرکز تحقیقات سیاست عمومی این کشور، اظهار داشت که اتحادیه اقتصادی اوراسیا نقشی کلیدی در توانایی روسیه برای براندازی تحریم‌های غرب ایفا کرده است. این بلوک ممکن است تکرار سرنوشت اتحاد جماهیر شوروی را تجربه کند، اما اگر اقتصاد روسیه به دلیل جنگش علیه اوکراین بدتر شود و بقیه کشورهای عضو را با خود همراه کند. قزاقستان که نقش مهمی در ایجاد منطقه آزاد تجاری اوراسیا داشت، احتمالا آخرین کشوری خواهد بود که آن را ترک خواهد کرد. او همچنین خاطرنشان کرد که این منطقه تجاری به شرکت‌های روسی امکان رقابت در مناقصه‌های دولتی قزاقستان را داده، اما دسترسی شرکت‌های قزاقستانی به مناقصه‌های روسیه را بسیار دشوارتر کرده است. انتقادات او بازتاب انتقاداتی است که در گذشته توسط اقتصاددانان و رهبران تجاری آسیای مرکزی، به‌ویژه پس از تهاجم تمام عیار روسیه به اوکراین، به این بلوک وارد شده بود.

ناتالیا پتکویچ، معاون نخست‌وزیر بلاروس در یک کنفرانس مطبوعاتی اعتراف کرد که "وضعیت ارمنستان و مولداوی نشان می‌دهد که ما به اهرم‌های جدیدی برای عملکرد همه‌جانبه اتحادیه نیاز داریم." زبانی که پتکویچ انتخاب کرد آشکارا تهدید کننده است، زیرا اصطلاح اهرم اغلب به معنای کنترل استفاده می‌شود. 

پاسخ به تزلزل ارمنستان در عضویت اوراسیا نشان می‌دهد که این بلوک تجاری تا چه حد به اندازه یک پروژه سیاسی است. روسیه برای جذب سایر کشورهای پس از فروپاشی شوروی به این بلوک، به ویژه ازبکستان، پرجمعیت‌ترین کشور آسیای مرکزی که پارلمان آن فعلاً در اکتبر ۲۰۲۴ عضویت در آن را رد کرد، تلاش کرده است. 

اوراسیا یکی از عناصر کلیدی چشم‌انداز سیاست خارجی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه است و مسکو احتمالاً این ایده را که این اتحادیه نه تنها در حال گسترش نیست، بلکه به طور بالقوه منقبض می‌شود، به عنوان ضربه‌ای جدی به اعتبار کشور در نظر خواهد گرفت.

منبع: جیمزتاون / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱