سیاست خارجی در آستانه تکینگی؛ بازآفرینی دیپلماسی در عصر هوش مصنوعی

دیپلماسی ایرانی: جهان در آستانه جهشی ایستاده است که تمام ساختارهای سنتی قدرت و تصمیم‌گیری را به چالش می‌کشد. شتاب فزاینده تحولات تکنولوژیک و هم‌گرایی هوش مصنوعی با محاسبات کوانتومی، دیگر یک پیش‌بینی علمی‌تخیلی برای آینده دور نیست، بلکه واقعیت ملموس عصر حاضر است؛ عصری که از آن به عنوان «دوران پیشاتکینگی» یاد می‌شود. در این فضای سیال و پرابهام، ساختار دیپلماسی و سیاست خارجی به عنوان سنتی‌ترین ابزار حاکمیت‌ها برای حفظ منافع ملی، نیازمند یک بازآفرینی بنیادین است.

کتاب «سیاست خارجی در آستانه تکینگی؛ بازآفرینی دیپلماسی در عصر هوش مصنوعی» تازه‌ترین اثر مشترک دکتر اعظم ملایی و دکتر مجید کافی است که در بهار ۱۴۰۵ توسط مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه منتشر شده است. این اثر نوآورانه در واقع گام دوم و تکمیلی نویسندگان پس از تجربه موفق کتاب «دیپلماسی هوش مصنوعی؛ چالش‌ها و راهبردهای جمهوری اسلامی ایران» (۱۴۰۲) محسوب می‌شود که با تمرکز بر بازخوردهای نخبگان، کارگزاران دیپلماسی و دغدغه‌های عملیاتی دستگاه سیاست خارجی نگاشته شده است.

نویسندگان در این کتاب با فراتر رفتن از حاشیه‌نگاری‌های رایج در مورد هوش مصنوعی، تلاش کرده اند هستی شناسی نوین هوش مصنوعی را با روابط بین الملل و سیاست خارجی پیوند دهند. تز اصلی کتاب بر این فرض استوار است که نگاه مکانیکی و نیوتنی به جهان — که روابط بین‌الملل را سیستمی خطی، ثابت و کاملا پیش‌بینی‌پذیر می‌دانست — دیگر قادر به تبیین پدیده‌های عصر هوش مصنوعی کوانتومی نیست. کتاب با تبیین رویکرد کوانتومی، مفاهیمی چون برهم‌نهی، درهم‌تنیدگی، عدم قطعیت و اثر ناظر را وارد تحلیل‌های سیاست خارجی می‌کند تا بتوان واقعیت‌های غیرخطی، چندبعدی و پویای سیاست بین‌الملل را درک کرد.

ساختار منسجم و گام‌به‌گام کتاب در چهار فصل تنظیم شده است که ابعاد نظری تا الگوهای کاملا کاربردی را پوشش می‌دهد:

در فصل اول، ضرورت چرخش پارادایمی از نظم مکانیکی نیوتنی به واقعیت سایبرنتیک و کوانتومی جهان نو واکاوی شده و جانمایی روشمندی از هوش مصنوعی در مطالعات سیاست خارجی ارائه می‌شود.

فصل دوم به دگرگونی‌های عینی کارزار دیپلماسی در عصر پیشاتکینگی می‌پردازد و تحول در چهار رکن اساسی یعنی «محیط دیپلماسی» (اجتماعی، سازمانی و بین‌المللی)، «ابزارهای سیاست خارجی»، «موضوعات دیپلماسی» و در نهایت ظهور کارگزار جدیدی به نام «ترادیپلمات» یا دیپلمات هوشمند را بررسی می‌کند.

فصل سوم با نگاهی انتقادی، مدل‌های هوشمندسازی موجود از جمله مدل‌های هوشمند سازی سیاست خارجی و به کارگیری هوش مصنوعی در سازمان‌ها را بررسی کرده و به نقد می‌کشد. نوآوری این فصل بهره‌گیری از یکی از معدود تجربیات موفق کنونی در ادغام هوش مصنوعی با زندگی روزمره بشر یعنی هوشمندسازی خودروهاست. نویسندگان با تحلیل این مدل صنعتی، درس‌ها و الگوهای ملموسی را برای شبیه‌سازی هوشمندسازی در عرصه پیچیده سیاست خارجی استخراج می‌کنند.

در فصل چهارم، با تلفیق تجارب آموخته شده از مدل‌های مورد بررسی کاربست هوش مصنوعی در فرایندهای عملی و سازمانی، از مدل مفهومی‌ـ کاربردی و بومی‌سازی‌شده نویسندگان برای پیوند سیاست خارجی ایران و هوش مصنوعی رونمایی می‌شود. این مدل نوآورانه در شش سطح طراحی شده است و از «سطح صفر» که پایه‌ریزی زیست‌بوم دیپلماسی هوش مصنوعی است آغاز شده، از مراحل دستیار هوشمند و سیستم‌های مشاور عبور کرده و به سطوح عالی تصمیم‌گیری تحت نظارت و ارزیابی درهم‌تنیده می‌رسد.

نکته مهم در باب مدل ارائه شده توسط نویسندگان این است که این مدل شش‌سطحی به طور خاص برای کشورهای در حال توسعه از جمله جمهوری اسلامی ایران طراحی شده است تا بتوانند به صورت تدریجی، گام‌به‌گام و بدون مواجهه با شوک‌های ساختاری، قابلیت‌های الگوریتمی حوزه سیاست خارجی خود را ارتقا دهند. نویسندگان در این مدل بر خلاف دیدگاه‌های ماشین‌محور محض (مبتنی بر حذف کارگزار انسانی)، بر اصالت نقش استراتژیک و خلاقانه انسان در کنار ابزارهای هوشمند تاکید می‌کنند. برای تضمین واقع بینانه و عملی بودن این الگوی پیشنهادی، مطالعات موردی دقیقی در خصوص برنامه‌های راهبردی و تجربیات عملی کشورهایی مانند کره جنوبی، ایالات متحده آمریکا، امارات متحده عربی و چین نیز انجام شده است.

کتاب «سیاست خارجی در آستانه تکینگی» صرفا یک اثر آکادمیک نیست؛ بلکه یک راهنمای عملیاتی، دقیق و هوشمندانه برای دیپلمات‌ها، استراتژیست‌ها، مدیران ارشد وزارت امور خارجه و پژوهشگرانی است که می‌خواهند از انفعال در برابر سیل تحولات تکنولوژیک خارج شده و فعالانه به بازآفرینی نقش ایران در هندسه جدید قدرت جهانی بپردازند. مطالعه این اثر ارزشمند به تمامی علاقه‌مندان و کنشگران حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی توصیه می‌شود.