سازمان همکاری شانگهای و جایگاه ایران

نویسنده: جهانبخش رشیدی، پژوهشگر علوم سیاسی و روابط بین‌الملل 

دیپلماسی ایرانی: سازمان همکاری شانگهای (SCO) که سی سال از عمر آن می‌گذرد، از دلِ توافق‌های امنیتی اولیه در اوراسیا برخاست و امروزه با دربرگیری ده کشور – که حدود سه و نیم میلیارد نفر از جمعیت دنیا را داراست – یک عضو ناظر و جذب چهارده کشور به عنوان شریک گفت‌وگو، به یکی از بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین نهادهای منطقه‌ای در جهان تبدیل شده است. این سازمان با تمرکز بر سه رکن اصلی یعنی مبارزه با سه پلیدی «تروریسم»، «جدایی‌طلبی» و «افراط‌گرایی» چارچوبی امنیتی و سیاسی را فراهم آورده است که در عصر گذار به نظم نوین، نقشی حیاتی ایفا می‌کند. این ائتلاف گسترده که اکنون اعضای رسمی آن چین، روسیه، هند، پاکستان، ایران، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان و بلاروس هستند، به ستون اصلی بازتعریف نظم جهانی بدل شده است. 

در تبیین اهمیت این سازمان برای جمهوری اسلامی ایران، توسل به «نظریه توازن تهدید» استفان والت ضرورت می‌یابد. برخلاف رئالیسم کلاسیک که تنها بر توازن قدرت نظامی تأکید دارد، والت معتقد است کشورها زمانی دست به ائتلاف می‌زنند که «تهدید» را ادراک کنند. برای ایران، تهدید تنها به معنای توان نظامی دشمن نیست، بلکه ترکیبی از تحریم‌های اقتصادی، فشارهای حقوقی – سیاسی و به‌ویژه تجاوزات نظامی مستقیم از سوی رژیم صهیونیستی و آمریکاست. در این چارچوب، حضور فعال ایران در SCO، پاسخی راهبردی برای کاهش این «ادراک تهدید» و ایجاد نوعی «بازدارندگی دیپلماتیک» است. 

به نظر می‌رسد که مسیر ورود ایران به سازمان شانگهای فرایندی دقیق و پیوندی با تحولات حقوقی بین‌المللی بود که با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد و در پی توافق برجام محدودیت‌های قانونی پیشین برداشته شد و مسیر برای ادغام راهبردی ایران هموار شد. این روند در تاریخ ۱۷ دسامبر ۲۰۲۱ با سفر تاریخی رئیس‌جمهوری وقت شهید سید ابراهیم رئیسی به شهر دوشنبه به نقطه عطف خود رسید و در نهایت در ژوئیه ۲۰۲۳ با تصویب رسمی اعضای سازمان، عضویت ایران اعلام شد. 

اهمیت عملیاتی این عضویت در حساس‌ترین دوران تاریخی ایران، در اجلاس‌های اخیر بیش از پیش نمایان شده است. حضور آقای دکتر مومنی، وزیر محترم کشور در نشست وزرای کشورهای عضو، فراتر از یک تعامل روتین، به یک بستر مناسب برای «دیپلماسی دفاعی – سیاسی» تبدیل شد. 

اکنون که ایران با تجاوزات مستقیم و غیرقانونی رژیم صهیونیستی و آمریکا مواجه است، این اجلاس بستری فراهم کرد تا مواضع قاطع جمهوری اسلامی در مورد امنیت منطقه‌ای و صیانت از حاکمیت ملی به‌طور رسمی و در سطح بین‌المللی تشریح شود. 

آنچه در این نشست به عنوان یک پیروزی دیپلماتیک در حوزه «توازن تهدید» قابل تحلیل است، حمایت قاطع کشورهای کلیدی همچون چین و روسیه از ایران در برابر تجاوزات مذکور است. این حمایت‌ها، پیام روشنی به بلوک‌های متخاصم ارسال می‌کند که تجاوز به ایران، تنها یک مسئله ملی نیست، بلکه با منافع امنیتی قدرت‌های بزرگ اوراسیا نیز در تضاد است. 

همچنین علاوه بر این سطح از دیپلماسی سیاسی فعال، دستاوردهای عملیاتی این دیدارها نیز در قالب «بیانیه پایانی» محقق شده است. تدوین پروتکل‌های جدید برای همکاری‌های امنیتی، انتظامی و مبارزه با جرایم فراملی نظیر تروریسم و قاچاق مواد مخدر، نشان‌دهنده حرکت SCO از بیانیه‌‌های سیاسی به سمت سازوکارهای اجرایی است. 

همچنین، دیدارهای دوجانبه در حاشیه نشست، امکان تبیین روابط مستقیم و حل مسائل پیش‌رو را فراهم آورده است که خود نوعی از «دیپلماسی سریع» برای مدیریت بحران‌ها محسوب می‌ شود. 

در نهایت، باید اذعان کرد که سازمان همکاری شانگهای برای ایران یک «اتحاد نظامی» نیست ، بلکه یک «ائتلاف امنیتی – دیپلماتیک» است که با تقویت جبهه دیپلماتیک، نقش بازدارندگی را در برابر تهدیدات ترکیبی (نظامی – سیاسی) ارتقا می‌دهد. 

در سایه نظریه توازن تهدید، تعامل فعال ایران با این سازمان بزرگ، به تهران اجازه می‌دهد تا با متنوع‌سازی اتحادها و بهره‌گیری از حمایت‌های استراتژیک اعضا، محیط امنیتی خود را در برابر تجاوزات خارجی و فشارهای نظام بین‌الملل، بازسازی و مستحکم کند.