«البوظهور»، نخستین آزمون جدی برای پیمان مکه

دیپلماسی ایرانی: حمله هشت ‌ضربه‌ای اسرائیل به پایگاه هوایی نظامی ابوالظهور سوریه، که تقریباً ۷۰ کیلومتر با مرز ترکیه فاصله دارد، چیزی بیش از یک بخش دیگر از گسترش عملیات اسرائیل در داخل سوریه بود. زمان و نحوه این عملیات که بلافاصله پس از امضای توافقنامه دفاع مشترک مکه توسط عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان انجام شد، پرسش مهم‌تری را در آنکارا برانگیخته است: آیا اسرائیل عمداً ترکیه – و به تبع آن، اعتبار معماری امنیتی نوظهور ایجاد شده توسط پیمان مکه – را آزمایش می‌کرد؟

اطلاعات بررسی شده توسط دارک باکس نشان می‌دهد که این حمله خطر واقعی رویارویی نظامی اسرائیل و ترکیه را ایجاد کرده است. طبق گزارش‌ها، اسرائیل از خط تلفن نظامی ایجاد شده با ترکیه برای جلوگیری از این نوع تشدید تصادفی استفاده نکرده است. نیروهای ترکیه از هدف مورد نظر هواپیمای اسرائیلی مطلع نشده بودند، در حالی که شبکه راداری آنکارا فعالیت نزدیک شونده را شناسایی کرده و نیروهای ترکیه توانایی پاسخگویی را حفظ کرده‌اند.

تام باراک، فرستاده ایالات متحده، متعاقباً اذعان کرد که این رویداد «خطر واقعی» تشدید سریع به رویارویی مستقیم را به همراه داشته است و خواستار یک مکانیسم قوی‌تر برای رفع درگیری با مشارکت ترکیه، اسرائیل و سوریه شد.

اما اهمیت سیاسی این حمله فراتر از یک فرودگاه هوایی سوریه است.

به گفته منابع آگاه ترکیه، این حمله به عنوان تلاشی برای به چالش کشیدن اعتبار آنکارا بلافاصله پس از توافق مکه و نشان دادن این که اسرائیل صرف نظر از اتحاد جدید عربستان، ترکیه و پاکستان به عملیات نظامی در سوریه ادامه خواهد داد، تفسیر شده است.

با این حال، آنچه شواهد ارائه شده اثبات نمی‌کند این است که امارات متحده عربی دستور حمله ابوالظهور را داده، درخواست کرده یا تأمین مالی آن را بر عهده داشته است. این فرضیه که ابوظبی اسرائیل را برای آزمایش توافق مکه تحت فشار قرار داده است، مستلزم شواهد جداگانه‌ای از هماهنگی امارات و اسرائیل در مورد این حمله خاص است. با این وجود، دارک باکس می‌تواند این عملیات را در چارچوب رقابت استراتژیک گسترده‌تر بین چارچوب نوظهور مکه و مشارکت امنیتی تثبیت‌شده امارات و اسرائیل بررسی کند.

هشت حمله در نزدیکی مرزهای استراتژیک ترکیه

به گفته مقامات سوری، اسرائیل هشت بار به باند فرودگاه ابوالظهور حمله کرد.

مقامات اسرائیل در ابتدا توضیحات متناقضی ارائه کردند. دفتر نخست وزیر اسرائیل بعداً ادعا کرد که سوریه با اجازه دادن به نیروهای ترکیه برای استقرار در یک پایگاه هوایی در نزدیکی حلب، به نقض تفاهم امنیتی موجود نزدیک شده است.

گزارش‌ها متعاقباً حاکی از آن بود که ترکیه در حال آماده شدن برای به دست گرفتن کنترل ابوالظهور است و این حمله اندکی پس از خروج یک هیئت ترکیه‌ای رخ داده است.

مقامات سوری این گزارش را به چالش کشیدند. آنها گفتند که یک تیم فنی ترکیه برای تعمیر باند و برج مراقبت کار کرده است اما نیروهای ارتش ترکیه در این تاسیسات مستقر نیستند. به گفته این مقامات، آنکارا به سوریه در بازسازی زیرساخت های نظامی به عنوان بخشی از تلاش برای بازسازی ارتش سوریه که قادر به دفاع از کشور است، کمک کرده است. این تمایز مهم است. اگر گزارش سوریه درست باشد، اسرائیل به‌جای ایجاد اختلال در استقرار ارتش ترکیه، به زیرساخت‌های بازسازی‌شده توسط ترکیه حمله کرده است.

اسرائیل خط تلفن را دور زد

خطرناک ترین عنصر لزوماً خود بمب ها نبودند. نبود اخطار بود. ترکیه و اسرائیل به طور خاص برای جلوگیری از وارد شدن تصادفی نیروهای خود به درگیری مستقیم بر سر سوریه، یک خط مستقیم نظامی ایجاد کردند. مقامات ترکیه می گویند اسرائیل قبل از حمله به ابوالظهور از آن استفاده نکرده است.

باراک متعاقباً این خطر را توضیح داد: نیروهای ترکیه نمی‌دانستند هواپیماهای اسرائیلی به کجا می‌روند یا قصد حمله به آن را دارند و بنابراین می‌توانستند حرکت آنها به سمت شمال سوریه را به عنوان تهدیدی تعبیر کنند که نیاز به واکنش فوری دارد.

به گفته یک منبع ترکیه ای آشنا با آمادگی نظامی، آنکارا دارای پوشش راداری است که می تواند فعالیت های هوایی اسرائیل را از جنوب تا اردن ردیابی کند. بنابراین ترکیه لزوما از حضور این هواپیما شگفت زده نشد. عدم اطمینان مربوط به نیات آنها بود. این تمایز می توانست فاجعه بار باشد.

درگیری ترکیه، تلاش برای رهگیری یا یک مانور با تفسیر نادرست می‌تواند عملیات اسرائیل علیه فرودگاه سوریه را به اولین رویارویی مستقیم هوایی اسرائیل و ترکیه در بحران منطقه‌ای کنونی تبدیل کند. یکی از مقامات ترکیه این اپیزود را کاملاً خلاصه کرد: "آنها با آتش بازی می کنند." آیا اسرائیل بعد از مکه ترکیه را آزمایش می کرد؟ این زمان بلافاصله توجه آنکارا را به خود جلب کرد. این حملات پس از امضای توافقنامه دفاع مشترک مکه انجام شد که عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان دارای سلاح هسته‌ای را تحت یک چارچوب دفاعی متقابل گرد هم می‌آورد.

دو تن از خودی های آنکارا که در گزارش اصلی ذکر شده اند، این حمله را به عنوان هدفی سیاسی فراتر از سوریه تفسیر کردند. یکی از آنها استدلال کرد که اسرائیل به طور موثر پیامی را ارسال می کند که معماری جدید امنیت منطقه ای آزادی عمل نظامی آن را محدود نخواهد کرد. به عبارت دیگر: توافق مکه ممکن است روی کاغذ وجود داشته باشد، اما اسرائیل قصد داشت نشان دهد که همچنان می‌تواند بدون اجازه آنکارا به محیط استراتژیک فوری ترکیه حمله کند. که ابوالظهور را به آزمونی برای اعتبار تبدیل می کند. آیا ترکیه پاسخ خواهد داد؟ آیا عربستان سعودی یا پاکستان واکنش سیاسی یا نظامی نشان خواهند داد؟ آیا واشنگتن اسرائیل را مهار خواهد کرد؟ و آیا شرکای مکه می توانند اصول دفاع جمعی تازه اعلام شده خود را به بازدارندگی معنادار تبدیل کنند؟ فقدان رویارویی مستقیم به این سؤالات پاسخ نمی دهد. 

پیامی قبل از رفتن اردوغان به دمشق

این عملیات همچنین در یک لحظه حساس سیاسی برای رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه انجام شد. اردوغان اخیراً از برنامه‌های خود برای سفر به دمشق در اواخر سال جاری خبر داد که اولین سفر او پس از سقوط بشار اسد است. آن دیدار دارای وزن نمادین بزرگی خواهد بود. این نشان دهنده ظهور ترکیه به عنوان یکی از قدرت های خارجی اصلی شکل دهنده سوریه پس از اسد است و نشان دهنده عزم آنکارا برای کمک به بازسازی نهادهای دولتی سوریه است. 

به گفته یکی از منابع داخلی ترکیه، حمله اسرائیل پیام دوم را به همراه داشت: اسرائیل اجازه نمی دهد اردوغان در سوریه راحت باشد. در نتیجه، بحث دیگر صرفاً در مورد یک باند نیست. بلکه به این موضوع مربوط می شود که چه کسی معماری نظامی سوریه پس از جنگ را تعیین می کند.

ترکیه خواهان یک کشور سوریه فعال با قابلیت های نظامی بازسازی شده است. اسرائیل بارها نشان داده که آماده استفاده از زور علیه قابلیت‌هایی است که آن را تهدیدآمیز می‌داند. ابوالظهور آن اهداف استراتژیک رقیب را به طرز خطرناکی به هم نزدیک کرد.

کمپین گسترده اسرائیل

این حمله را باید در کمپین نظامی بسیار گسترده‌تر اسرائیل در سوریه نیز درک کرد. داده‌های ارجاع‌شده در گزارش‌های ارائه‌شده، ۱۷۲۲ رویداد تأیید شده و تکراری را بین ژانویه ۲۰۲۵ تا ۱۸ اوت ۲۰۲۶ ثبت می‌کند که نشان می‌دهد فعالیت‌های نظامی اسرائیل با فروپاشی دولت اسد پایان نیافته است. بنابراین از نظر عددی، ابوالظهور در یک الگوی ثابت قرار می گیرد. اما از نظر سیاسی این حادثه فرق داشت. نزدیکی به ترکیه، فعالیت های بازسازی ترکیه، عدم استفاده اسرائیل از خط تلفن و زمان بندی بلافاصله پس از توافق مکه، حمله اسرائیل را به یک بحران بالقوه بین دولتی تبدیل کرد.

امارات کجای مناسبات است؟

اینجاست که زمینه ژئوپلیتیکی حساسیت ویژه ای پیدا می کند. توافق مکه در حالی پدیدار شد که امارات و اسرائیل همکاری‌های عمیق نظامی، اطلاعاتی و فناوری را توسعه دادند. 

چارچوب جدید عربستان – ترکیه – پاکستان به طور بالقوه یک مرکز رقابتی قدرت امنیتی منطقه ای ایجاد می کند که نه ابوظبی و نه تل آویو را در مرکز خود قرار نمی دهد. از این منظر، اسرائیل و امارات متحده عربی علاقه عینی به درک این موضوع دارند که ترتیبات جدید تا چه حد معتبر خواهد شد. 

اما منافع استراتژیک مشترک شواهدی نیست که ابوظبی این حمله خاص اسرائیل را هدایت کرده است. برای اثبات اینکه امارات متحده عربی اسرائیل را برای حمله به ابوالظهور به طور خاص برای آزمایش ترکیه و توافق مکه تحت فشار قرار داده است، بازرسان به ارتباطات بین مقامات اماراتی و اسرائیلی، گزارش‌های اطلاعاتی، هماهنگی عملیاتی، شواهد مالی یا منابع معتبری که مستقیماً با فرآیند تصمیم‌گیری آشنا هستند، نیاز دارند. بدون چنین شواهدی، قوی‌ترین نتیجه‌ای که توسط مواد موجود پشتیبانی می‌شود محدودتر است: عملیات اسرائیل به طور عینی بازدارندگی ترکیه و اعتبار سیاسی چارچوب مکه را در لحظه‌ای که شراکت امارات و اسرائیل دلایلی دارد که ظهور یک معماری امنیتی رقیب را با نگرانی ببیند، آزمایش کرد.

واشینگتن بین دو متحد مسلح گام برداشت

ایالات متحده اکنون با معضل خاص خود مواجه است. واشینگتن روابط عمیقی با اسرائیل و ترکیه دارد. دولت ترامپ نیز از دولت جدید سوریه حمایت کرده و از توافق مکه استقبال کرده است. بنابراین مداخله باراک نشان می دهد که وضعیت چقدر خطرناک شده است. او خواستار یک مکانیسم سه جانبه فعال برای اتصال سوریه، ترکیه و اسرائیل برای جلوگیری از تبدیل یک حادثه دیگر به درگیری مستقیم شده است.

با این حال، یک مکانیسم رفع تعارض فنی نمی تواند تقابل استراتژیک اساسی را حل کند. ترکیه خواهان نفوذ در سوریه است. اسرائیل برای حمله به سوریه آزادی می خواهد. مقامات جدید سوریه می خواهند ارتش خود را بازسازی کنند. و توافق مکه به طور بالقوه هزینه های ژئوپلیتیکی آزمایش عزم آنکارا را افزایش داده است. بنابراین مهار حادثه بعدی می تواند سخت تر باشد.

نتیجه گیری: ابوالظهور بیش از یک ضربه به باند فرودگاه بود

هشت حمله اسرائیل به ابوالظهور بیش از زیرساخت ها را ویران کرد. آنها خط گسلی را که از نظم امنیتی نوظهور منطقه عبور می کرد، فاش کردند. اسرائیل به سایتی که با کمک ترکیه در حال بازسازی بود حمله کرد، از خط تلفن مستقر استفاده نکرد، به منطقه ای نزدیک شد که رادارها و نیروهای نظامی ترکیه از نزدیک هواپیماهایش را زیر نظر داشتند و چیزی که خود نماینده آمریکا اذعان داشت خطر واقعی رویارویی مستقیم اسرائیل و ترکیه را ایجاد کرد. و این بلافاصله پس از پیوستن آنکارا به ریاض و اسلام آباد در اعلام چارچوب جدید دفاعی متقابل اتفاق افتاد. این امر ابوالظهور را به یک آزمون استرس‌زا اولیه برای توافق مکه تبدیل می کند.

شواهدی که در حال حاضر در دسترس هستند این نتیجه را تایید می‌کنند که اقدام اسرائیل اعتبار ترکیه را محک زده است و نقش رو به رشد آنکارا در سوریه را به چالش می‌کشد. خودی‌های ترکیه این حمله را هشداری تفسیر می‌کنند که اسرائیل اجازه نخواهد داد ساختار امنیتی منطقه‌ای نوظهور عملیات خود را محدود کند. آنچه باقی مانده این است که آیا ابوظبی صرفاً یک ناظر علاقه مند بوده یا اینکه مشارکت امارات و اسرائیل نقش مستقیمی در تشویق این رویارویی داشته است. این تمایز مستلزم شواهد است، نه استنباط. اما رویارویی استراتژیک از قبل قابل مشاهده است: ترکیه در حال تلاش برای ایجاد قدرت دولتی در سوریه است در حالی که پیمان مکه عمق استراتژیک بیشتری را وعده می دهد. اسرائیل نشان می دهد که قصد دارد آزادی عمل نظامی خود را حفظ کند. و محور امارات متحده عربی – اسرائیل اکنون با یک چارچوب منطقه ای در حال ظهور روبه‌روست که اعتبار آن در نهایت نه با سند امضا شده در مکه، بلکه با آنچه اعضای آن انجام می دهند زمانی که یکی از آنها واقعاً آزمایش می شود سنجیده می شود. ممکن است ابوالظهور اولین آزمایش را ارائه کرده باشد.

خطر این است که مرحله بعدی ممکن است بدون رد و بدل شدن تیراندازی بین ترکیه و اسرائیل به پایان نرسد.

منبع: دارک باکس / ترجمه: سید علی موسوی خلخالی