گزینه‌های امریکا در جنگ با ایران

نویسنده: هاوارد جی شاتز (Howard J. Shatz) اقتصاددان ارشد و استاد تحلیل سیاست در دانشکده سیاست عمومی رند است. او در اقتصاد بین الملل، توسعه بین المللی و اقتصاد و امنیت ملی تخصص دارد. رافائل کوهن (Raphael S. Cohen)، مدیر برنامه استراتژی و دکترین نیروی هوایی پروژه رند، مدیر برنامه امنیت ملی در مدرسه رند است.

دیپلماسی ایرانی: تا کنون، جنگ با ایران برای ایالات متحده ۸۰۰ تلفات، ده‌ها میلیارد دلار هزینه، صدها ساختمان آسیب‌دیده یا تخریب‌شده در پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، و کاهش ذخایر مهمات که تأمین را تحت فشار قرار داده به همراه داشته است. از آغاز جنگ، قیمت سوخت به‌شدت افزایش یافته است و تورم در ایالات متحده را به سطحی رسانده که آخرین‌‌بار در ۲۰۲۳ مشاهده شده بود.

بر اساس نظرسنجی‌ها، اکثر آمریکاییان معتقد نیستند که «دلیل کافی» برای حملهٔ ایالات متحده به ایران وجود داشته، و مخالفت عمومی با جنگ در طول زمان افزایش یافته است. نشانهٔ کمی وجود دارد که درگیری‌ها به پایان نزدیک شوند. تا کنون، به نظر می‌رسد جمهوری اسلامی ایران به توقف حملات خود به کشتی‌رانی در تنگهٔ هرمز، بازداشتن نیابتی‌های منطقه‌ای‌اش از حمله در نقاط دیگر، یا محدود کردن برنامهٔ هسته‌ای خود مایل نیست.

اکنون ایالات متحده چه باید بکند؟

به‌طور کلی، سه گزینه وجود دارد. نخست، تشدید مجدد جنگ. برخی — ازجمله دونالد ترامپ — ایدهٔ بازگشت به کمپین بمباران تمام‌عیار مشابه مرحلهٔ آغازین درگیری را مطرح کرده‌اند. دیگران پیشنهاد افزایش دامنهٔ جنگ برای مثال با استفاده از نیروهای زمینی برای تصرف خاک ایران را داده‌اند.

در انتهای دیگر طیف، گزینهٔ دوم قرار دارد: ایالات متحده می‌تواند از این درگیری کناره‌گیری کند. حتی حامیان جمهوری‌خواه دولت ترامپ نیز به‌طور فزاینده خواستار پایان جنگ شده‌اند.

گزینهٔ سوم ادامهٔ مسیر کنونی است: حفظ محاصره و کمپین فشار اقتصادی، پاسخ با نیروی نظامی زمانی که ایران یا نیابتی‌های آن به اهداف آمریکایی یا شرکایی حمله می‌کنند، و فشار برای مذاکراتی که به بازگشایی تنگهٔ هرمز و پایان برنامهٔ هسته‌ای ایران منجر شود. از میان این سه گزینه، این ممکن است کمترین رضایت را به همراه داشته باشد؛ به‌احتمال زیاد نتایج سریعی به‌دنبال نخواهد داشت. اما از منظر راهبردی محتاطانه است.

اقتصاد ایران در حال فروپاشی؟

با وجود بی‌نظمی‌های درگیری، محاصره آمریکا علیه ایران و طرح موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» عموماً در مسیری قرار دارند که ایالات متحده می‌خواهد. اقتصاد ایران در حال فروپاشی است. ارز آن اخیراً با نرخ ۲.۵ میلیون ریال به ازای هر دلار معامله شده است، افتی چشمگیر نسبت به حدود ۶۳۰,۰۰۰ به ازای هر دلار در سال ۲۰۲۴. نرخ تورم اخیراً تقریباً به ۹۰ درصد رسیده و تورم مواد غذایی تقریباً ۱۳۰ درصد است. علاوه بر این، ذخایر نفتی شناور ایران—یک ناوگان سایه از نفت‌کش‌ها که در خارج از تنگه هرمز لنگر انداخته‌اند و محموله‌شان برخی از آثار محاصره را کاهش داده بود—اکنون تخلیه شده است. این امر فشار بر اقتصاد ایران را بیشتر می‌کند.

اگرچه قیمت نقدی نفت آمریکا گاه به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسیده، اما پس از تعدیل برای تورم، نفت همچنان به‌طور قابل توجهی کمتر از اوج‌های قبلی قیمت‌گذاری شده است. نفت خام خاورمیانه نیز دوباره تقریباً در سطح پیش از جنگ از منطقه خارج می‌شود، هرچند دیگر کالاهای حیاتی—گاز طبیعی مایع، سوخت‌های پالایش‌شده، کود—همچنان با مشکل مواجه هستند.

آیا فشار اقتصادی در عمل مؤثر است؟

عادلانه بگوییم، اجبار اقتصادی—حتی زمانی که موجب یک بحران اقتصادی کامل می‌شود—در ایجاد تغییر رژیم سابقه‌ای متناقض دارد. اختلالات اقتصادی بزرگ گاهی به تغییرات چشمگیر در حکومت منجر شده‌اند، مانند یوگسلاوی پس از سال‌ها مشکلات اقتصادی در دهه ۱۹۸۰. بحران‌های تورمی می‌توانند دموکراتیزه شدن را تسهیل کنند، همان‌طور که در بخش‌های زیادی از آمریکای لاتین در دهه ۱۹۸۰ رخ داد. اما در موارد دیگر، مانند کمپین‌های فشار ایالات متحده علیه کوبا و کره شمالی، رژیم‌ها هنوز توانستند از منابع موجود خود برای حفظ حکومت استفاده کنند.

تاریخچه آخرین توافق هسته‌ای ایران نشان می‌دهد کمپین‌های فشار اقتصادی وقتی هدف‌های متواضع‌تری دارند، سابقه بهتری دارند. در آن مورد، تشدید فشارهای اقتصادی حتی سخت‌گیران جمهوری اسلامی ایران را نیز به میز مذاکره کشاند. این بار اما، نظام به‌نظر کم‌تر به امتیازدهی  مایل است، حداقل براساس اظهارات عمومی‌اش، و هم‌زمان کمپین فشار نیز تهاجمی‌تر است.

زمان به نفع واشینگتن است

عیب اصلی ادامه رویکرد کنونی این است که احتمالاً به حل سریع مناقشه منجر نخواهد شد. استراتژی‌هایی که حول فشار اقتصادی طراحی شده‌اند عموماً ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول می‌کشند تا مؤثر شوند. اما زمان به نفع واشینگتن است. محاصره با افزایش بیکاری و پیش‌بینی کاهش ۷.۶ درصدی تولید ناخالص داخلی امسال، همچنان در شرایط اقتصادی‌ای که برخی آن را «ناپذیرفتنی» می‌دانند تأثیرگذار است. اگر ایران بتواند اقتصاد خود را تثبیت کند، ایالات متحده باید رویکرد خود را تغییر دهد. اما اگر نتواند، جمهوری اسلامی ایران—هرچند تکه‌تکه و سرسخت باشد—دیر یا زود باید برای جلوگیری از فروپاشی مصالحه کند.

تشدید اوضاع را بدتر می‌کند

علاوه بر این، جایگزین‌های ادامه مسیر بدتر است. از سرگیری یک جنگ تمام‌عیار برای «نابود کردن کامل کشور» بعید است قابل تحقق باشد. حتی اگر نگرانی‌ها دربارهٔ ذخایر تسلیحات آمریکا را کنار بگذاریم، عملیات هوایی به‌تنهایی به ندرت در سرنگون کردن یک حکومت موفق شده‌اند. علاوه بر این، با توجه به شدت بمباران در هفته‌های آغازین جنگ، دشوار است تصور کنیم ایالات متحده از هوا چه کار بیشتری می‌توانست انجام دهد که معادله را تغییر دهد. سرنگونی نظام ایران با نیروی زمینی کاری هراکلیایی خواهد بود: در مقایسه با عراق، محل آخرین جنگ بزرگ آمریکا در منطقه، جمعیت ایران تقریباً دو برابر و قلمرو آن تقریباً چهار برابر آن است.

بازگشت به درگیری بزرگ‌مقیاس همچنین هزینه‌هایی در پی خواهد داشت. با وجود اثربخشی بمباران از فوریه تا آوریل، ایران هنوز توانایی تولید موشک و پهپاد را دارد. تلفات نظامی ایالات متحده ۱۵ کشته و بیش از ۸۰۰ زخمی است (اخیرا اعلام شد تا ۲۱ کشته افزایش یافته)، رقمی که تقریباً مطمئناً در صورت تشدید درگیری افزایش خواهد یافت. به‌طور مشابه، جنگ تاکنون به تجهیزات نظامی و پایگاه‌ها در منطقه آسیب زده است و در صورت شعله‌ور شدن مجدد درگیری، خسارت بیشتری وارد خواهد شد. سپس هزینه‌های کمتر ملموس وجود دارد، مانند تضعیف اعتبار جهانی واشینگتن، به‌ویژه اگر حملات نظامی به زیرساخت‌های غیرنظامی برخورد کند.

سپس هزینه اقتصادی جهانی یک درگیری بزرگ‌مقیاس تجدیدشده قرار دارد. تحلیل‌گران برآورد می‌کنند که ممکن است سال‌ها طول بکشد تا خسارت وارده به زیرساخت‌های انرژی خاورمیانه که تاکنون رخ داده به‌طور کامل جبران شود. بازگشت به خصومت‌ها ریسک آسیب بیشتر به این تأسیسات که پیش‌تر آسیب‌دیده‌اند را در پی خواهد داشت، چه برسد به چشم‌انداز افزایش بیشتر قیمت انرژی.

گزینه‌های نظامی کم‌دامنه‌تر نیز با ریسک‌های قابل‌توجهی همراهند. پربحث‌ترین گزینه تصرف جزیره خارگ است، جزیره‌ای در حدود ۲۰ مایلی از ساحل ایران که به‌عنوان مرکز کشور برای ۹۰ درصد صادرات نفت آن عمل می‌کند. هدف از این اقدام یا بی‌ثبات‌سازی نظام است یا استفاده از جزیره به‌عنوان اهرم چانه‌زنی در مذاکرات آینده.

اگرچه ایالات متحده قطعاً ظرفیت تصرف جزیره را دارد، چالش نگه داشتن قلمرو پس از آن مطرح خواهد بود. جزیره در برد موشک‌ها و پهپادهای ایرانی قرار دارد و هر نیرویی که در آن مستقر شود و تلاش‌های تدارکاتی را در معرض حمله قرار می‌دهد. دفاع هوایی تنها راه‌حل جزئی فراهم می‌کند، بنابراین احتمالاً ایالات متحده تلفات خواهد داشت. این مساله همچنین فشار سیاسی بر ایالات متحده ایجاد می‌کند تا جزیره را پیش از موعد ترک کند—پیش از آنکه بتواند ایران را به یک حل‌وفصل پایدار مجبور کند.

گزینه‌های جنگ با ایران و هزینه بازگشت

کنار کشیدن از جنگ، در مقابل، هزینه‌های خاص خود را دارد. ایران تاکنون پیشنهادهای اجازه عبور آزاد صادرات جهانی از تنگه هرمز را در ازای پایان محاصره رد کرده است. برداشتن یک‌جانبه محاصره عملاً تنگه هرمز را در اختیار ایران باقی می‌گذارد و به جمهوری اسلامی امکان می‌دهد که کشتی‌های عبوری را مطابق میل خود مالیات‌گذاری کند.

گزارش شده است ایران اعلام کرده می‌خواهد برای عبور ایمن نفت‌کش‌ها تقریباً به ازای هر بشکه ۱ دلار — یا حدود ۲ میلیون دلار برای هر کشتی — هزینه دریافت کند. ایران می‌تواند از این درآمد برای تقویت کنترل قهری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بر دولت و تأمین مالی گرو‌ه‌های نیابتی‌اش در سراسر منطقه استفاده کند. این کار همچنین به ایران سلاح اقتصادی قدرتمندی در آینده می‌دهد و آمریکا را در مذاکرات بر سر برنامه هسته‌ای ایران در موقعیت ضعیف‌تری قرار خواهد داد.

علاوه بر این، خروج یک‌جانبهٔ آمریکا پیامدهایی در سراسر منطقه خواهد داشت. جنگ با ایران تنها درگیری خشونت‌آمیز در خاورمیانه امروز نیست. دیگر درگیری‌ها شامل درگیری اسرائیل و ایران، درگیری اسرائیل و فلسطین، جنگ داخلی یمن، جنگ عربستان سعودی و حوثی‌ها، حملات مداوم ایران به کردستان عراق، و تروریسم جهادی سنی است. هیچ‌کدام از این‌ها با پایان جنگ آمریکا و ایران از بین نمی‌روند و برخی ممکن است حتی تشدید شوند.

به هر حال، ایران خروج آمریکا را پیروزی در برابر رقیب ابرقدرت خود تلقی خواهد کرد و این امر آن را جسورتر می‌کند تا با آزادی عمل بیشتری در سراسر منطقه عمل کند. با رفع محاصره، تهران می‌تواند تأمین مالی گروه‌های نیابتی مختلف خود را که به‌واسطهٔ آثار جنگ تضعیف شده‌اند، از سر گیرد. این خبر بدی برای ثبات منطقه‌ای، قیمت جهانی انرژی و تورم در آمریکا خواهد بود.

پیامدها در آنجا متوقف نخواهد شد. فعالیت‌های ضدغربی ایران در سراسر جهان گسترده است. حزب‌الله، گروه نیابتی ایران، در آمریکای لاتین فعال است. مقامات ایرانی تلاش کردند مقام‌های ارشد آمریکایی را در داخل خاک ایالات متحده ترور کنند. اخیراً ایران به تلاش برای حمله به یک پایگاه نیروی هوایی سلطنتی در بریتانیا و چندین توطئهٔ دیگر علیه غیرنظامیان در اروپا متهم شده است. رها و عاصی و در پی انتقام، احتمالاً مهار ایران به یک گوشهٔ جهان محدود نخواهد ماند.

کناره‌گیری از ایران می‌تواند سایر مشکلات راهبردی ایالات متحده را نیز تشدید کند. هرچه چین، روسیه و کره‌شمالی بیش‌تر با ایران و با یکدیگر همسو شوند، پیروزی تهران به نفع همهٔ آن‌ها خواهد بود. ایران پهپادهایی را برای جنگ روسیه در اوکراین در اختیار روسیه قرار داده و اخیراً همکاری نظامی خود با کرملین را تعمیق بخشیده است. ایران همچنین روابط نزدیکی با چین دارد، که برای آن انرژی فراهم می‌کند و فناوری‌های دو‌منظورهٔ چینی را خریداری می‌کند. پس از یک پیروزیِ تصور‌شده علیه ایالات متحده، همکاری ایران با هر دوی این کشورها تنها قوی‌تر خواهد شد. مخالفان همچنین به این موضوع به‌عنوان مدرکی دال بر رها کردن متحدان ایالات متحده در خاورمیانه اشاره خواهند کرد، که قطعاً به احیای اعتبار بین‌المللی واشینگتن کمک نخواهد کرد.

پایبندی به رویکرد فعلی احتمالاً به پایانِ پاک و سریعِ جنگ منجر نخواهد شد. اما گاهی یک گزینهٔ ناقص در واقع گزینهٔ درست است—اگر فقط به این دلیل که گزینه‌های دیگر بسیار بدترند.

منبع: رند / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱