دو شوکی که آستانه را لرزاند

نویسندگان: ورا گرنتسوا و رخیمبک آبدارخمانوف

دیپلماسی ایرانی: سال ۲۰۲۲ برای قزاقستان شوک دوگانه‌ای را به همراه داشت. در ژانویه، این کشور با شدیدترین بحران سیاسی خود از زمان استقلال روبه‌رو شد و به دنبال آن در فوریه، تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین، مرزهای کشورهای پساشوروی را با عدم قطعیت مواجه کرد. این بحران‌های متوالی، عمیقاً سیاست داخلی و خارجی قزاقستان را تحت تاثیر قرار دادند و شکل دیگری به ساختار سیاسی این کشور دادند.

در داخل کشور، دولت مجموعه‌ای از اصلاحات را با هدف ایجاد «قزاقستان جدید» و «دولتی گوش به فرمان» آغاز کرد. با این حال، طی سه سال پس از آن، این ابتکارات نتوانسته‌اند دموکراسی‌سازی معناداری را ارائه دهند یا به چالش‌های مبرم اجتماعی – اقتصادی کشور بپردازند.

جنگ روسیه علیه اوکراین چالش بزرگی را برای سیاست خارجی «چندوجهی» قزاقستان ایجاد کرده است. بین سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، مسکو نفوذ خود را در قزاقستان، به‌ویژه در بخش‌های اقتصادی و انرژی، گسترش داد، در حالی که نقش غالب خود را در امنیت حفظ کرد. رقبای بالقوه، از جمله چین و ترکیه، تاکنون نتوانسته‌اند به عنوان مراکز قدرت جایگزین مناسب ظهور کنند و توانایی قزاقستان را برای دنبال کردن یک سیاست خارجی واقعاً متعادل و چندوجهی محدود کرده‌اند.

سال ۲۰۲۲ نقطه عطف مهمی در تاریخ مدرن قزاقستان مستقل بود. یک بحران داخلی جدی به توزیع مجدد قدرت در کشور منجر شد، در حالی که یک درگیری نظامی بی‌سابقه در مقیاس فضای پس از شوروی، تغییرات اساسی در سیاست خارجی این کشور ایجاد کرد.

از زمان کسب استقلال، سیاست خارجی قزاقستان با یک استراتژی چندوجهی هدایت شده است که آن را قادر می‌سازد روابط متعادلی را با بازیگران اصلی جهانی مانند روسیه و کشورهای غربی و اخیراً با چین و ترکیه که به طور فزاینده‌ای فعال شده‌اند، حفظ کند. در طول دهه گذشته، با افزایش قاطعیت و گاهی اوقات قهرآمیز شدن موضع روسیه در فضای پس از شوروی، حفظ این تعادل برای آستانه چالش برانگیزتر شده و ظرفیت آن را برای حفظ انعطاف‌پذیری استراتژیک و یک مسیر سیاست خارجی مستقل به محک آزمایش گذاشته است. 

تا سال ۲۰۱۵، قزاقستان از طریق اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) در حوزه‌های اصلی اقتصادی و امنیتی با روسیه از نزدیک ادغام شده بود – نهادهایی که اهمیت ژئوپلیتیکی آنها در فضای پس از شوروی با تغییر جهت کرملین به سمت یک سیاست خارجی صریحاً ضد غربی افزایش یافت. 

با این وجود، قزاقستان در سال‌های پایانی ریاست جمهوری نورسلطان نظربایف و اوایل دوره تصدی قاسم جومارت توکایف، تعادل ظریفی را حفظ کرد. آستانه، علی‌رغم مشارکت در سازمان‌های منطقه‌ای به رهبری روسیه و روابط نزدیک دوجانبه، به تدریج سیاست‌هایی را با هدف تقویت نقش زبان قزاقی در آموزش، فرهنگ و رسانه و همچنین پیگیری اقدامات استعمارزدایی در نامگذاری مکان‌ها و بزرگداشت‌های ملی – بازگرداندن نام‌ها، سنت‌ها و تعطیلات قزاقی به جای همتایان روسی و شوروی خود – پیش برده است.

حوادث اوایل سال ۲۰۲۲ شوک دوگانه‌ای به سیاست داخلی و خارجی قزاقستان وارد کرد. در ژانویه، این کشور ناآرامی‌های گسترده و تلاش برای کودتایی را تجربه کرد که ده‌ها کشته بر جای گذاشت. ماه بعد، شریک اصلی اقتصادی و امنیتی آن، روسیه، جنگی تمام‌عیار را علیه اوکراین، یکی دیگر از کشورهای پساشوروی، آغاز کرد. این رویدادها در کنار هم، پویایی سیاست داخلی قزاقستان را تغییر شکل دادند و استراتژی سیاست خارجی چندوجهی دیرینه آن را به چالش کشیدند. این گزارش به بررسی تغییرات حاصل در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، انرژی و نظامی از زمان شوک‌های دوگانه سال ۲۰۲۲ می‌پردازد.

ادامه این گزارش در روزهای آینده در چند بخش منتشر خواهد شد.

منبع: موسسه فرانسوی روابط بین‌الملل (IFRI) /ترجمه: سید علی موسوی خلخالی