روابط ایران و ژاپن در گذر تاریخ

نویسنده: دکتر محمد بیدگلی، دکترای علوم سیاسی و کارشناس مسائل ایران

دیپلماسی ایرانی: بی تردید ظرفیت‌های دو کشور ایران و ژاپن در زمینه‌های مختلف سیاسی، تجاری و فرهنگی به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل شده است. در واقع این دو کشور بزرگ با روابط دیرینه و تاریخی که همواره مورد احترام و علاقه ‌مندی ملت و مردم هر دو کشور بوده است بستر ساز توسعه در همه زمینه‌ها در طول تاریخ بوده اند.

در این راستا می‌توان به لوحی تاریخی اشاره کرد که مؤسسه تحقیقات ملی «نارا» در ژاپن پژوهشی درباره آن انجام داده که نشان می‌دهد این کشور از طریق جاده ابریشم با فرهنگ‌های سراسر جهان ارتباط محکمی داشته است. روزنامه ژاپن تایمز مقاله‌ای را در همین خصوص منتشر کرد که در آن آمده است: ژاپن و ایران از دست‌کم قرن هفتم روابط نزدیکی با هم داشته‌اند؛ اما یک تکه چوب که در دهه ۶۰ پیدا شده نشان می‌دهد روابط این دو کشور از آنچه فکر می‌کردیم محکم‌تر بوده است. در واقع این دو کشور بزرگ با روابط دیرینه و تاریخی که همواره مورد احترام دو طرف و علاقه‌مندی ملت و مردم دو کشور بوده است، می‌تواند با دیپلماسی فرهنگی فعال و مبتنی بر شناخت، بستر ساز توسعه در همه زمینه‌ها باشد و این امکان را بیش از پیش فراهم کند. در فرهنگ ژاپنی، کار امری مقدس و ارزشمند شمرده می ‌شود. ارزش قائل شدن برای کار و تولید، تلاش مضاعف و تلاش برای ارتقای دانش و مهارت، سه ویژگی مهم نیروی کار ژاپنی هستند. در کنار فرهنگ تولیدی، دو ویژگی مهم مردم ژاپن در حوزه‌ مصرف عبارت بود از قناعت و اعتدال در مصرف و تأکید بر مصرف کالاهای داخلی.

نخستین سفرهای رسمی و غیررسمی نمایندگان دو کشور ایران و ژاپن در واپسین سال های سده نوزده میلادی در دوره قاجاریه آغاز شد. که نخستین چهره سیاسی ایرانی که به ژاپن سفر کرد میرزا علی اصغرخان امین السلطان بود. وی پس از آنکه برای دومین بار از هیات دولت گذاشته شد سفر به دور دنیا را شروع کرد. پیش از تشرف به مکه در سال 1903 میلادی از طریق روسیه و چین به ژاپن سفر کرد و مدت بیست و هشت روز در این کشور اقامت کرده و از سوی امپراطور میجی به حضور پذیرفته شد. نخستین نشانه‌های شکل‌گیری روابط ایران و ژاپن در قرن جدید به سال ۱۳۰۵ و دوران رضاشاه باز می‌گردد که نمایندگی بازرگانی ژاپن در تهران افتتاح شد و همین موضوع آغازی بود بر گسترش روابط سیاسی دو کشور تا اینکه در سال ۱۳۰۸ ایران و ژاپن پیمان نامه سیاسی امضا کردند و در سال ۱۳۰۹ عهد نامه مودت بین دو کشور بسته شد. به‌دنبال اشغال ایران در سال ۱۳۲۰ و با فشار ارتش متفقین ایران در ابتدا درسال ۱۳۲۱ سفیر خود از توکیو را فراخواند و روابط دیپلماتیک دو کشور قطع شد، البته با پایان جنگ جهانی دوم ایران بعد از حضور در کنفرانس صلح سانفرانسیسکو با ژاپن دوباره عهدنامه صلح امضا کرد و سفارتخانه‌های دو کشور روز ۱۰ آبان ۱۳۳۲ بازگشایی شد. هر چند رابطه ایران و ژاپن از دوره رضاشاه ،با اشغال ایران به دست نیروهای متفقین وهمراهی ژاپن با نیروهای متحد به زوال گرایید اما پس از جنگ جهانی دوم و شکست ژاپن به تدریج رابطه دو کشور بهبود یافت. در دوره پهلوی دوم به دلیل نزدیکی ایران با آمریکا، رابطه ایران و ژاپن ارتقا یافت و شاهد افزایش سرمایه گذاران ژاپنی هستیم.

دو عامل بسیار مهم در تحول کم نظیر صنعت و رشد سریع اقتصادی ژاپن تاثیرگذار بوده است. عامل اول روحیه پرنشاط و پرتلاش مردم این سرزمین می باشد که باعث پویایی و تحرک بی نظیر در علم، صنعت و کشاورزی کشور گردیده است، عمل دوم پرهیز از اسراف و تبذیر و روحیه تجمل پرستی و مصرف زدگی و اتخاذ اجرای دقیق سیاست های صرفه جویی و فرهنگ ساده زیستی توسط همه مردم می باشد. در سال‌های اخیر ژاپن در تمام برنامه‌های راهبردی، اقتصادی، امنیتی و سیاسی جهان غرب برای شرق آسیا حضور دارد و خود نیز با کشورهای همفکر در قبال چالش چین دست به توسعه روابط راهبردی می‌زند.

جمهوری اسلامی ایران نیز درصدد است تا از ظرفیت های ژاپن در حوزه انرژی استفاده کند. در این راستا وزیر امور خارجه ایران در مصاحبه با  «کیودو نیوز» اشاره داشت که ژاپن می‌تواند در بخش انرژی، نفت و اقتصاد ایران جایگاه بیشتری داشته باشد. ایران از شرکت‌های ژاپنی علاقمند به فعالیت در بخش نفت و انرژی استقبال خواهد کرد. لذا ژاپن می‌تواند به میادین نفتی ایران بازگردد و به توسعه تولید نفت خود کمک کند. نتیجتا جمهوری اسلامی ایران و ژاپن پیوندی را ایجاد کرده‌اند که ویژگی های آن دوستی، درک متقابل، احترام و اعتماد است.