موضوعاتی که هنوز محل بحث هستند
ابهامات تفاهمنامه ایران و ترامپ
نویسنده: فیل مککازلند، سردبیر خبر در شورای روابط خارجی است. پیش از این، او سردبیر ارشد بیبیسی نیوز و خبرنگار ملی و بینالمللی در انبیسی نیوز بود. ماریل فراگامو آفریقا، خاورمیانه و سلامت جهانی را پوشش میدهد و پیش از این سردبیر اصلی دیلی نیوز بریف بود. وی دارای مدرک لیسانس در رشته سیاست محیط زیست از کالج کولبی و گواهینامه روزنامهنگاری از دانشگاه نیویورک است.
دیپلماسی ایرانی: ایالات متحده و ایران در ۱۴ ژوئن برای حل و فصل یک درگیری سه ماه و نیمه که تنگه هرمز را بسته، بازارهای جهانی نفت را تکان داده و بر پیشبینیهای رشد جهانی تأثیر گذاشته است، به توافق رسیدند. هیچ یک از این دو کشور شرایط دقیق این توافق را به اشتراک نمیگذارند، اما شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، که به عنوان میانجی بین واشنگتن و تهران فعالیت میکرد، روز یکشنبه گفت که این توافقنامه روز جمعه به طور رسمی در سوئیس امضا خواهد شد.
مقامات پاکستانی ناشناس به آسوشیتدپرس گفتند که پیمان اولیه – یک یادداشت تفاهم – (MOU) با بازگشایی تنگه هرمز، نقطه انسدادی برای تقریباً یک پنجم عرضه نفت و گاز طبیعی جهان آغاز خواهد شد. بنا بر گزارشها، هر دو طرف پس از آن شصت روز مذاکره درباره تحریمها و برنامه هستهای ایران را آغاز خواهند کرد.
دولت اشاره کرده است که این یادداشت تفاهم پس از یک مراسم امضای عمومی در ژنو که با حضور جی دی ونس، معاون رئیس جمهوری، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیس جمهوری امریکا در امور خاورمیانه و جرد کوشنر، داماد رئیس جمهور دونالد ترامپ برگزار می شود، منتشر خواهد شد. ایالات متحده و ایران اظهارات متناقضی درباره مفاد توافق ابراز کردهاند، اما به نظر میرسد که توافق بر بازگشایی تنگه هرمز و پایان دادن به حملات نظامی متمرکز است.
کاظم غریب آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران اعلام کرد که «پایان دائمی و فوری جنگ در همه جبههها اعلام شده است». وی افزود: «ایران پس از امضای تفاهمنامه در روز جمعه، اجرای تعهدات خود را آغاز خواهد کرد.» ترامپ با انتشار پستی "کشتی های جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان یابد"، این توافق را جشن گرفت.
بازارها در واکنش به اعلان معامله شاهد رونق بودند و قیمت نفت حتی قبل از بازگشایی رسمی تنگه ۴ دلار در هر بشکه کاهش یافت. اما بسیاری از کارشناسان خاطرنشان کردند که هر گونه انتظاری که این توافق میتواند به صلح پایدار منجر شود، ممکن است زودرس باشد.
استیون کوک، کارشناس ارشد مطالعات خاورمیانه در شورای روابط خارجی (CFR) گفت: «ما قبلاً اینجا بودهایم تا بفهمیم طرفها نمیتوانند شکافهای باقیمانده را پر کنند. مذاکرات در مورد مسائل باقیمانده، بهویژه در مورد برنامه هستهای ایران، طولانی و دشوار خواهد بود.»
در حالی که شرایط خاص توافق علنی نشده است، در زیر شش مورد اصلی وجود دارد که از زمان شروع جنگ در مذاکرات ایران و آمریکا نقش اساسی داشتهاند.
تنگه هرمز
این تنگه پس از اعلام تفاهمنامه همکاری در آخر هفته از سوی کشورها همچنان بسته بود، اما ترامپ به نیویورک تایمز گفت که این آبراه پس از بازگشایی پس از امضای جمعه در ژنو، «بهطور دائم رایگان» خواهد بود. طبق گزارشها، این توافق طرحی را برای ایالات متحده برای رفع محاصره دریایی خود از تنگه ترسیم میکند، در حالی که ایران با بازگشایی آبراه برای کشتیهای تجاری موافقت میکند.
الیسا اوورز، کارشناس ارشد مطالعات خاورمیانه در CFR، گفت: «چگونگی مدیریت بازگشایی تنگه هرمز باید از نزدیک تماشا شود. اگرچه ایران ممکن است موافقت کند که «عوارض» دریافت نکند، هزینههای خدمات و مکانیسمهای دیگر شناور شده است.» وی افزود: «نزدیک شدن هرچه بیشتر به وضعیت پیشین برای تجارت جهانی، برای متحدان برای جلوگیری از ایجاد سابقه خطرناک برای سایر آبراهها و شرکای منطقهای که باید با این ترتیبات زندگی کنند، مهم است.»
ترامپ در پستی در رسانههای اجتماعی مدعی شد که کشتیها – «بسیاری مملو از نفت» – در حال حاضر حرکت از طریق تنگه را شروع کردهاند که «کاملاً امن، ایمن و بکر بود». خبرگزاری نیمه رسمی ایران با انتشار نسخهای چهارده مادهای از آنچه، اعلام کرد که بازگشایی آن منوط به "توافقات ایران" خواهد بود، بدون اینکه به جزئیات بیشتری اشاره کند.
محاصره ایران که بیشتر از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه اعمال شده، عرضه جهانی انرژی را به شدت محدود کرده و قیمت نفت را بههم ریخته و عرضه برق برخی کشورها را کاهش داده است. قیمت نفت در روز جمعه پس از اعلام ترامپ مبنی بر نزدیک شدن توافق به پایینترین حد خود در هفتههای اخیر رسید و پس از توافق آخر هفته دوباره کاهش یافت. اما کارشناسان اشاره کردند که پس از بازگشایی تنگه هرمز احتمالاً چند ماه طول میکشد تا جریان نفت به حالت عادی بازگردد. مینروبی در بستر آب بهتنهایی احتمالاً هفتهها طول خواهد کشید.
برنامه هستهای ایران
برنامه هستهای ایران یکی از بحث برانگیزترین موضوعات بوده است. تأسیسات هستهای ایران در سال ۲۰۲۵ هدف حملات بزرگ ایالات متحده و اسرائیل قرار گرفتند و دولت ترامپ آن را دلیل اولیه برای ادامه جنگ فعلی ذکر کرد. ایران اصرار دارد علیرغم سابقه عدم پایبندیاش به مقررات ناظران هستهای سازمان ملل و غنیسازی اورانیوم تا نزدیک به درجه تسلیحاتی، برنامه هستهایاش صلحآمیز است.
از زمانی که ترامپ رسما ایالات متحده را از توافق هسته ای ایران خارج کرد، بارها و بارها مذاکرات بین واشنگتن و تهران درباره توافق هستهای جدید ناموفق بوده است. ایالات متحده میخواهد تضمین کند که ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نکند که شامل کنار گذاشتن اورانیوم غنیشده توسط ایران و توقف برنامههای هستهای آن میشود. تا کنون جمهوری اسلامی در برابر این خواستهها مقاومت کرده است.
با این وجود، پیشنویس یادداشت تفاهم تعهدات هر دو کشور برای مذاکره بیشتر در مورد تعلیق برنامه غنیسازی و حذف ذخایر اورانیوم ایران را شامل میشود. در عین حال، ایران متعهد میشود که هرگز به دنبال سلاح هستهای نرود – تعهدی که قبلاً انجام داده و از آن عبور کرده است. ونس در مصاحبهای با سیانبیسی گفت که این توافق تعهد میدهد که ایران «هیچگاه به دنبال تولید یا تهیه سلاح هستهای» نیست. ترامپ هفته گذشته مدعی شد که ایران قبلاً این موضوع را تأیید کرده است. این در حالی است که ایران بهطور علنی هیچ تعهد قطعی درباره برنامه هستهایاش نداده است، بلکه روز یکشنبه با انتشار بیانیهای اعلام کرد که «مذاکرات نهایی به اجرای تعهدات طرف مقابل ذیل این تفاهمنامه موکول میشود.»
بر اساس گزارشهای متعدد خبری، توافق روی میز تعهد ایران به توقف غنیسازی و برچیدن سایتهای هستهایاش را شامل میشود، اما طولانی شدن این توقف میتواند نقطه اختلاف باشد. بنا بر گزارشها، ایالات متحده برای بیست سال تعلیق غنیسازی فشار میآورد، در حالی که طبق گزارشها، ایران از بیشتر از ۱۰ سال را نمیپذیرد – و شرایط نهایی باید طی یک مکث شصت روزه مورد مذاکره قرار گیرد. اورز گفت: «جزئیات در اینجا مهم است، از نظر اینکه رژیم بازرسی و راستیآزمایی چگونه خواهد بود، برچیده شدن تأسیساتی که در بمبارانهای ژوئن ۲۰۲۵ هدف قرار گرفتند و ذخایر اورانیوم غنیشده ایران همگی محل بحث هستند.»
خبرگزاری دولتی ایران، ایرنا، گفت که ایران در مورد موضوع هستهای «صرفاً در چارچوب اصول اساسی جمهوری اسلامی» مذاکره خواهد کرد و حاضر نیست از غنیسازی چشمپوشی کند – که سیستم راستیآزمایی را حیاتی میکند.
ری تکیه، کارشناس ارشد مطالعات خاورمیانه در CFR، ماه گذشته نوشت: «تهران با ساخت کارگاههای کوچک حاوی سانتریفیوژهای پیشرفته، میتواند خارجیهای کنجکاو را به چالش بکشد تا همه با تواناییهایش خیره شوند. در صورت شناسایی فرار، ایران راه امنتری برای تولید بمب خواهد داشت.»
نیابتیهای ایرانی
شبکه گروههای شبهنظامی در سراسر خاورمیانه که توسط ایران حمایت میشوند، در تشدید درگیریهای متعدد در سالهای اخیر، از جمله جنگ اسرائیل و حماس که پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳، و جنگ ایران آغاز شد، نقش داشته است. حوثیها در یمن و حزبالله در لبنان بازیگران غیردولتی اصلی درگیر بودهاند: در ارتباط با حملات اولیه اسرائیل به ایران در ماه فوریه حوثیها در ۲۸ مارس موشکهایی را به سمت اسرائیل شلیک کردند و اسرائیل و حزبالله برای چندین هفته درگیر جنگ بودند.
پیشنویس توافق ایران و آمریکا تصریح میکند که خصومتها در همه طرفها متوقف میشوند و این موضوع جبهه اسرائیل و حزبالله را نیز شامل میشود. یک مقام آمریکایی به بیبیسی گفت: «ایران همچنین موافقت میکند که گروههای مورد بحث را – با اشاره به نیابتیهای ایران – حمایت مالی نکند.» ایران هنوز هیچ اظهارنظری در مورد اینکه آیا با این موضوع موافقت خواهد کرد یا خیر، اعلام نکرده است. در گذشته، هم با مذاکره درباره شبکه نیابتی خود مخالف بوده و هم از توقف خصومتهای اسرائیل در لبنان حمایت کرده است – که به گفته کوک بخشی از «تلاش ایران برای نجات حزبالله و جلوگیری از عادیسازی روابط لبنان با اسرائیل» است.
ارتش اسرائیل، نیروهای دفاعی اسرائیل (IDF) در ۱۲ ژوئن اخطار تخلیه غیرنظامیان در جنوب لبنان را با اشاره به «نقض توافق آتشبس توسط حزبالله» اعلام کرد. اسرائیل بخشی از پیشنویس تفاهمنامه بین ایالات متحده و ایران نیست، اما بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل گفت که او و ترامپ هفته گذشته در این مورد صحبت کردهاند و «توافق کامل» دارند.
حزبالله روز دوشنبه بیانیهای منتشر کرد که از توافقی که نبرد در همه جبههها را متوقف میکند، استقبال میکند، اگرچه این گروه مسلح تاکید کرد تا زمانی که اسرائیل به عقبنشینی کامل نپردازد، حق «دفاع» از لبنان را دارد.
محدودیت های نظامی
محدودیتهایی که ایالات متحده میخواهد برای برنامه موشکی ایران اعمال کند، شاید یکی از دشوارترین نقاط معترضه در مذاکرات باشد. ایران تغییرات در برنامه موشکی خود را به عنوان یک خط قرمز غیرقابل حل تلقی کرده است، به طوری که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، پس از مذاکرات در ماه فوریه در کانال تلگرامی خود پست کرد که برنامه این کشور "هرگز قابل مذاکره نیست" و آن را "مسئله دفاعی" خواند.
پیشنهاد متقابل ایران، همانطور که توسط رسانههای دولتی ایران گزارش شده، منحصراً بر موضوعات هستهای، رفع تحریمها و غرامت اقتصادی متمرکز است و هیچ اشارهای به برنامه موشک بالستیک این کشور نمیکند. اما اسرائیل به فشارهای سخت از خارج برای تحمیل این موضوع ادامه داده و ایالات متحده تاکید کرده است که هر توافقی باید به تواناییهای موشکی ایران برای تضمین امنیت منطقه توجه کند.
جزئیات کمی در مورد برنامه موشکی ایران در گزارشهای این توافق منتشر شده است. برخی از تحلیلگران و کارشناسان بر این باورند که با ادامه مذاکرات، این تقاضای آمریکا و اسرائیل بیسروصدا کاهش یافته، حتی در شرایطی که منابع اطلاعاتی ایالات متحده تخمین می زنند که ایران ۷۰ درصد از ذخایر موشکی قبل از جنگ و تقریبا ۷۰ درصد از پرتابگرهای موشک متحرک خود را حفظ کرده است. نگرانیهای دیگری نیز وجود دارد که ایران از آتشبس فعلی برای بازسازی پیوسته پایگاه نظامی خود سریعتر از حد انتظار استفاده میکند.
ایران همچنین نشان داده که مایل است قدرت ایالات متحده در منطقه را به عنوان بخشی از یک توافق با الزام نیروهای آمریکایی به خروج از پیرامون ایران محدود کند. ترامپ گفته است که «نمیتواند تصور کند» این درخواست را بپذیرد.
غرامت و تحریم
ایران به دلیل حملات آمریکا و اسرائیل در ماههای اخیر با نارضایتی مالی وارد مذاکرات جنگ شد. جمهوری اسلامی خواستار غرامت شده است و مقامات ایرانی از ۲۸ فوریه ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم جنگ را مطالبه کردهاند. در حالی که ایالات متحده چارچوب غرامت را رد کرده است، این انتظار وجود دارد که توافق میتواند احتمالاً در قالب داراییهای مسدود نشده و کاهش تحریمها، مشوقهای مالی برای ایران را شامل شود.
توالی آزادسازی احتمالی وجوه و رفع تحریمها میتواند یک مسئله باشد. طبق گزارشها، ایران تاکید کرده است که باید بتواند فوراً به حدود ۲۴ میلیارد دلاری که ایالات متحده و متحدانش مسدود کردهاند دسترسی پیدا کند، در حالی که مقامات واشنگتن استدلال کردهاند که داراییها باید مسدود بماند تا زمانی که تهران استانداردهای خاصی را برآورده کند و توافق نهایی و قابل راستیآزمایی وجود داشته باشد.
در ماه مه، محمدباقر قالیباف، مذاکرهکننده ارشد ایرانی، بنا به گزارشها، آزادسازی نیمی از این بسته در امضای تفاهمنامه را خواستار شد و گفت نیمی دیگر باید ظرف شصت روز آزاد شود. هیچ یک از طرفین بهطور علنی در مورد جدول زمانی لغو تحریمها و آزادسازی داراییها انعطاف نشان ندادهاند. معاون رئیس جمهور ونس به CNBC گفت: "ما به ایرانیها میگوییم، شما نمیتوانید به یک اقتصاد غیرمجاز دسترسی داشته باشید، اما به دعوت مجدد به اقتصاد جهانی خوش آمدید، اما به شرطی که به تعهداتی که در این توافق میدهید عمل کنید."
نیازهای اقتصادی ایران بسیار زیاد است، به خصوص اگر بخواهد به نگرانیهای اقتصادی که به اعتراضات گسترده در اوایل سال جاری منجر شد، رسیدگی کند و اقتصاد دوران جنگ را با نزدیک به ۷۰ درصد تورم سالانه تثبیت کند.
جنگ اسرائیل در لبنان
درگیری در لبنان هم به عنوان یک نقطه فشار برای ایران و هم به عنوان یک عارضه دائمی برای دیپلماسی آمریکا با جمهوری اسلامی عمل کرده است. ایران صراحتاً جنگ اسرائیل علیه همسایه خود را به هرگونه آتش بس احتمالی بین تهران و واشینگتن مرتبط کرده است. جمهوری اسلامی حتی در اوایل ماه جاری در واکنش به عملیات اسرائیل در لبنان، مذاکرات را برای مدت کوتاهی به حالت تعلیق درآورد. وزارت بهداشت لبنان از زمان تشدید جنگ در اوایل ماه مارس، بیش از ۳۴۰۰ کشته در لبنان را گزارش کرد. تلفات همچنان در حال افزایش است و غیرنظامیان و جنگجویان را شامل میشود.
در حالی که ایران گفته که پایان دادن به جنگ در لبنان "بخش جداییناپذیر" توافق برای پایان دادن به جنگ ایران است، اسرائیل کمپین لبنانی خود را به عنوان یک هدف جداگانه و مداوم – هدفی که با یا بدون حمایت ایالات متحده دنبال کرده – در نظر گرفته است. نتانیاهو در ماه مارس گفت که اسرائیل به عنوان بخشی از کمپین گستردهتر خود علیه ایران بر «برچیدن حزبالله» متمرکز است و گفت که ارتش اسرائیل وضعیت را از «بنیاد تغییر» داده است و هرگونه عقبنشینی اسرائیل از جنوب لبنان به خلع سلاح حزبالله مشروط خواهد بود.
اورز از CFR گفت: «شمول لبنان در این تفاهم بین ایران و ایالات متحده، همانطور که ایران خواسته است، ایده آل نیست، حتی اگر اجتنابناپذیر باشد. برای دولت اسرائیل، توقف مبارزه با حزبالله، به ویژه با توجه به انتخابات آتی و در حالی که واشینگتن در حال مذاکره با تهران در مورد مسائل حساس است، بسیار مهم است.»
آتشبس با میانجیگری ایالات متحده بین اسرائیل و لبنان در ۱۶ آوریل اجرایی شد، اما هر دو طرف بارها یکدیگر را به نقض آن متهم کردند. از آن زمان این توافق دو بار تمدید شده است. حملات اسرائیل به جنوب لبنان و بیروت ادامه یافته و رویارویی شدید بین ترامپ و نتانیاهو را باعث شده است که نشان میدهد جبهه لبنان تا چه حد توافق گستردهتر با ایران را پیچیده میکند. حتی با انتشار اخبار مربوط به تفاهمنامه، اسرائیل در ۱۴ ژوئن به منطقه بیروت حمله کرد و سه نفر را کشت – اقدامی که ترامپ به دلیل تهدید توافق مورد انتقاد قرار گرفت.
با این حال، اسرائیل در این مذاکرات شرکت نداشت و به نظر میرسد مقامات اسرائیلی از این توافق ناراضی هستند. اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، قول داد که نیروهای اسرائیلی از منطقه تحت کنترل خود در لبنان عقبنشینی نخواهند کرد و در صورتی که تهران تهاجمی عمل کند، «با تمام قوا» به ایران ضربه خواهد زد. ایتمار بن گویر، وزیر امنیت ملی در کانال تلگرامی خود افزود: «توافق ترامپ ما را مقید نمی کند... ما طرف این توافق نیستیم و این توافق امنیت ما را حفظ نمیکند.»
با این وجود، شریف، نخستوزیر پاکستان، در اعلامیه این توافق، شرایط آن را توقف فوری و دائمی عملیات نظامی، بهویژه در لبنان اعلام کرد.
اورز گفت: «امیدوارم مسیر مذاکره بین اسرائیل و لبنان با سرعت ادامه یابد و حزبالله به هر محدودیتی که تهران برای آن در چارچوب مذاکرات بیش از شصت روز آینده اعمال میکند، پایبند باشد». با این حال، ادامه روند پیشرفت لبنان و اسرائیل به زمان واقعی و تعهد سیاسی – از جمله واشنگتن – نیازمند است.
منبع: شورای روابط خارجی (cfr) / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱
نظر شما :