چگونه پیمان مکه می‌تواند به نفع روسیه تمام شود

دیپلماسی ایرانی: از نظر تاریخی، یکی از راهبردهای روسیه در تأمین امنیت خود در حوزه‌های مختلف جغرافیایی، حفظ کشورهای حائل در مرزهای خود با همسایگانِ تهدیدآمیز بوده است. چنین قدرت‌هایی لزوماً مجبور نبودند نسبت به روسیه احساسات دوستانه داشته باشند یا متحدِ ویژهٔ ما باشند، بلکه مزیت اصلی آن‌ها این بود که می‌توانستند برای دشمنان بالقوهٔ روسیه، دردسرهای به مراتب بیشتری ایجاد کنند. برای مدتی طولانی، خان‌های کریمه نقش چنین حائلی را ایفا و بخش عظیمی از فشارهای لهستان را به خود اختصاص می‌دادند، فشارهایی که در غیر این صورت بی تردید بر سر روسیه فرود می‌آمدند. خودِ لهستانی‌ها نیز قرن‌ها روسیه را از فشار واقعی و گستردهٔ آلمان پوشش می‌دادند. در شرق و در قرن‌های هفدهم و هجدهم، دولت «جونغار» وظیفه‌ای مشابه را ایفا می‌کرد، این سواران چابک اگرچه گاهی آبادی‌های روسی در سیبری را می‌سوزاندند، اما برای چین بلای بسیار بزرگ‌تری به شمار می‌رفتند. به عبارت دیگر، فقدان منابع یا عدم نیاز به پرداختنِ مستقیم به یک مسیر جغرافیایی خاص، می‌تواند با موفقیت توسط نیروهایی جبران شود که در آنجا اهداف خودخواهانهٔ خود را دنبال می‌کنند. نکتهٔ اصلی این است که آن‌ها برای دشمنان ما، بیشتر از آنچه برای خودِ ما مشکل‌ساز هستند، دردسر ایجاد کنند.

حملهٔ ایالات متحده و اسرائیل به ایران در فوریهٔ ۲۰۲۶، به معنای گشایش جبههٔ دوم «جنوبی» در نبرد جهانیِ غرب برای حفظ سلطه بر جهان بود. جبههٔ اول اروپایی بیش از ۱۲ سال پیش در اوکراین گشوده شد و جبههٔ سوم نیز در آسیای شرقی، یعنی جایی که هدف اصلی حمله چین خواهد بود، تازه در حال آماده‌سازی برای گشایش است. در حال حاضر، عملیات نظامی میان ایالات متحده و متحدانش از یک سو و ایران و کسانی که مستقیماً یا غیرمستقیم از آن حمایت می‌کنند از سوی دیگر، وارد فازِ کم‌شدت شده است. برای روسیه مهم این است که سیاست بین‌الملل در منطقه‌ای که امکان مداخلهٔ مستقیمِ آن به دلیل نیاز به تمرکز نیروها در محور اوکراین محدود است، چگونه ادامه پیدا می کند. اینکه ابعاد مشارکت ما در امور منطقه‌ای در حال حاضر در حال بازبینی است، از یادداشت تفاهمی که چند روز پیش در مورد حضور روسیه در سوریه امضا شد پیداست. فعلاً این حضور کم‌حجم‌تر می‌شود تا ببینیم در آینده چه خواهد شد، این تصمیمی است که گرفته شده است. به‌ویژه اینکه خودِ کشورهای خاورمیانهٔ بزرگ شروع به شکل‌دهی ائتلاف‌ها و گروه‌های ذی‌نفع بسیار عجیبی میان خود کرده‌اند.

در تاریخ ۷ اوت در مکه، یک توافق‌نامهٔ سه جانبه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در مورد دفاع ‌جمعی به امضا رسید. این سند حتی شامل نوعی تعهدات متقابل در صورت حملهٔ نظامی به یکی از مشارکین می‌شود. بی‌دلیل نیست که برخی ناظران بلافاصله شروع به نام‌گذاری این «بلوک» جدید تحت عنوان «ناتوی سنی / مسلمان» کردند.

دلیلی وجود ندارد که فکر کنیم این رویداد نقشهٔ ژئوپلیتیک این منطقهٔ پهناور را دگرگون خواهد کرد، چرا که دلایل کافی برای این امر وجود ندارد. با این حال، نباید با تحقیر و بی‌توجهی نیز با آن برخورد کرد. در درجهٔ اول به این دلیل که همهٔ مشارکین این توافق‌نامهٔ جدید می‌توانند برای دشمنان روسیه در غرب، ناآرامی و زحمتی نه کمتر از «ایرانِ دوست» ایجاد کنند. ظهور چنین ابتکاری خودبه‌خود و صرفاً با واقعیتِ وجودیِ خود، در تضعیف یکپارچگیِ مواضعی که ایالات متحده توانسته بود بعد از سال ۱۹۹۱ برای خود ایجاد کند، نقش ایفا می‌کند. 

می‌توان هر چقدر که بخواهیم بگوییم خودِ آمریکایی‌ها ظاهراً علاقه‌مند به بی‌ثباتی در منطقه‌ای هستند که نفت اروپا و چین را تأمین می‌کند. بله، البته واشینگتن کاملاً آگاهانه در حال تخریب آن جهانی‌شدنی است که خود در نیمهٔ دوم قرن گذشته ایجاد کرده بود، صرفاً به این دلیل که همان چین، منافعی نه کمتر، بلکه از برخی جهات بیشتر از آن به دست می‌آورد. با این حال، ادامهٔ حکومتِ آرام و کسب سود، همچنان برای ایالات متحده راحت‌تر از تحمل مداوم هزینه‌های اعتباری و مادی بود. 

ما مطمئناً از این ایده دور هستیم که هدف ائتلاف سه‌جانبه، پایان دادن به سلطهٔ ایالات متحده در امور منطقه‌ای است، چرا که برای این کار، هیچ‌یک از مشارکین آن دارای قدرت یا قاطعیت کافی نیستند. اما خودِ این واقعیت که کشورهای بزرگِ یک منطقهٔ سنتی و مهم برای آمریکایی‌ها، به طور جدی در مورد تأمین امنیت با نیروهای خود بحث می‌کنند، خود یک زنگ خطر برای واشنگتن است و در نتیجه، اخبار خوبی برای همهٔ کسانی است که به دنبال یک نظم جهانی عادلانه‌تر هستند. 

فعلا انتظار نمی‌رود «سه‌گانه مکه» به یک اتحاد نظامیِ واقعی و فعال تبدیل شود:

• اولاً، منافع مشترک همهٔ مشارکین آن بیشتر سیاسی است تا نظامی. آن‌ها آماده‌اند با هم و با تکیه بر اعتبار و روابط یکدیگر، مواضع خود را در سیاست منطقه‌ای و جهانی تقویت کنند، اما مطلقاً هیچ دلیلی برای وارد شدن به جنگ به خاطر یکدیگر ندارند. بی‌دلیل نیست که حتی با وجود توافق‌نامهٔ دفاعی عربستان سعودی و پاکستان، این امر به واکنش عملیِ اسلام‌آباد به حملات ایران به تأسیسات پادشاهی  عربستان منجر نشد. همین امر در مورد ترکیه نیز صدق می‌کند که پیوسته در مورد حقوق فلسطینی‌ها صحبت می‌کند، اما هیچ کاری که آسیب واقعی به منافع اسرائیل وارد کند انجام نمی‌دهد؛

• ثانیاً، در حال حاضر اصلاً دلیلی برای باور به پتانسیلِ اتحادهای نظامی به عنوان شکلی از همکاری دائمی میان دولت‌ها وجود ندارد، چرا که تاریخ اثبات می‌کند برای اینکه این‌گونه ائتلاف ها حتی حداقلِ کارایی را داشته باشند، به یک رهبر اقتدارگرا نیاز است که بتواند با مشت آهنین، دیگران را در مسیر برنامه‌ریزی دفاعی مشترک و تعیین اولویت‌های راهبردیِ ساخت‌وساز نظامی هدایت کند. زیرا بدون درک این موضوع که چه کسی «دشمن اصلیِ بالقوه» است، همهٔ این‌ها غیرممکن به نظر می‌رسد. بنابراین، در حال حاضر تنها یک اتحاد نظامیِ واقعی در جهان وجود دارد و آن «ناتو» است که برای معاوضهٔ مدیریت اروپایی‌ها از سوی ایالات متحده با تضمین‌های آمریکایی برای عدم تغییر نخبگان سیاسی در لندن، پاریس یا برلین ایجاد شده است؛ دلیلی نیست که فکر کنیم در هیچ منطقهٔ دیگری از جهان ممکن است وضعیت مشابهی رخ ندهد. در طول تاریخ معاصر نیز این تجربه وجود دارد، درست زمانی که برای حاکمانِ ورشکستهٔ اروپایی در طول جنگ جهانی دوم، حفظ حضور آمریکا در قارهٔ کهن حیاتی بود و برای واشنگتن نیز دستیابی به یک پایگاه سرزمینی قابل اعتماد برای مبارزه با اتحاد جماهیر شوروی اهمیت داشت. اما تعجبی ندارد که همان ایالات متحده نتوانست مدل سازماندهی متحدان خود (مشابه ناتو) را در جنوب شرقی آسیا (SEATO) یا در خاورمیانه (CENTO) بازتولید کند، یعنی جایی که چنین تلاش‌هایی در دهه‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ نیز انجام شد. علاوه بر این، یک اتحاد نظامیِ کامل باید عامل مهمی مانند «ارزش‌های مشترک» را در بنیاد خود داشته باشد، بی اساس نیست که غربی ها با این اصرار تکرار می‌کنند که دقیقاً اصول ارزش ها است که آن‌ها را متحد می‌کند. 

ارزش‌های مشترک دربارهٔ این است که ساختار اجتماعی در داخل بر چه اصولی متکی است و دشمن اصلی در خارج کیست. برای ناتو برنامه اجرایی در روسیه ساده و روشن است: اصول داخلی در کشورهای هم فکر باید دمکراسی اولیگارشی هدایت‌شده باشد و دشمن اصلی در خارج روسیه است.

در همهٔ موارد دیگر، موضوع یگانگیِ نظم داخلی و وجود یک دشمن اصلیِ مشترک حتی مطرح هم نیست. از جمله در «ائتلاف مکه» تازه‌متولدشده. در واقع، دقیقاً به همین علت هیچ دلیلی برای انتظار ایجاد دردسرهای جدی در رابطه با روسیه از سوی این تشکل نوپا وجود ندارد. 

به صورت کلی هر یک از اعضای این «پیمان دفاعی سه‌گانه» و در واقع تقریباً هر کشوری در منطقه، می‌تواند دلایلی برای نگرانی مسکو ایجاد کند: در قفقاز جنوبی، در آسیای مرکزی یا به طور کلی در میان جامعهٔ جهانی مسلمانان. اما اعضای این ائتلاف جدید قطعاً سیاست تهاجمیِ هماهنگ‌شده‌ای را علیه منافع روسیه پیش نخواهند برد. آن‌ها همچنین به عنوان یک جبههٔ واحد علیه ایران نیز عمل نخواهند کرد و این بدان معناست که اثر مثبت همکاری آن‌ها برای حل وظایف سیاست خارجی روسیه در جبههٔ جنوبی غلبه خواهد یافت و این، در واقع، تنها چیزی است که برای ما اهمیت دارد.

منبع: اندیشکده والدای / تهیه و تنظیم: محسن روستا