ایران و آمریکا در جنگ

دیپلماسی ایرانی:

• دوره اول جنگ

دوره اول از اول ژانویه تا ۲۷ فوریه با تقابل شدید تبلیغاتی طرف‌های متخاصم، فعال‌تر شدن فعالیت‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران و افزایش هدفمند توان رزمی نیروهای مسلح آمریکایی و اسرائیلی در خاورمیانه مشخص می‌شد. در واشنگتن و اورشلیم بر این باور بودند که در سایه تهدیدهای علنی و تهاجمی آن‌ها علیه تهران و تنش‌ های گسترده سیاسی-نظامی، مردم ایرانی‌ اعتراضات خیابانی دسامبر تا ژانویه را به قیام علیه حکومت تبدیل خواهند کرد. اما سناریو در واقعیت رخ نداد. چنین وضعیتی مورد رضایت آمریکا و اسرائیل نبود، از این رو دست به تجاوز هوایی-موشکی علیه ایران زدند.

• دوره دوم جنگ

دوره دوم از ۲۸ فوریه تا ۸ آوریل به طول انجامید. در آخرین روز فوریه، آمریکا عملیات خود با نام «خشم حماسی» (Epic Fury) و اسرائیل عملیات «غرش شیر» را آغاز کردند. حملات سنگینی به اهداف نظامی، هسته‌ای، مراکز فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و مراکز تصمیم‌گیری سیاسی، از جمله اقامتگاه رهبر معظم جمهوری اسلامی ایران آیت‌الله خامنه‌ای در تهران وارد شد که در نتیجه آن، وی به همراه برخی از اعضای خانواده‌اش به شهادت رسیدند. بیش از ۲۰۰ جنگنده اسرائیلی به ۵۰۰ هدف مختلف حمله کردند. این امر عملیات نظامی «غرش شیر» را به بزرگ‌ترین عملیات در تاریخ اسرائیل تبدیل کرد و حتی پس از ضربه سهمگین اولیه، آمریکا و اسرائیل به حملات روزانه خود به اهدافی در ایران ادامه دادند.

در پاسخ، ایران عملیات «وعده صادق ۴» را آغاز کرد. نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حملات موشکی و پهپادی به اسرائیل و پایگاه‌های آمریکایی مستقر در خاک پادشاهی‌های خلیج فارس وارد کرد. از اول مارس تا اواسط آوریل ۲۰۲۶، ایران ۵۷۲۵ پرتابه تهاجمی (۱۷۷۰ موشک و ۳۹۵۵ پهپاد) به سمت کشورهای خاورمیانه شلیک کرد. ایران بیشترین ضربات را به سرزمین های همسایگان عرب خود در خلیج فارس وارد کرد، ۴۳۰۰ عدد، یعنی ۷۵٪ از کل پرتابه‌ها، و تنها ۲۵٪ یعنی ۱۴۱۵ پرتابه به سمت دشمن اصلی خود، اسرائیل شلیک شد. بیشترین تعداد پرتابه‌های ایرانی به سمت خاک امارات متحده عربی نشانه رفته بود تقریبا ۲۸۱۹ واحد، در رده‌های بعدی: بحرین ۷۰۶، کویت  ۳۳۲، قطر ۱۶۴، اردن ۱۱۹، عربستان سعودی ۸۶، عراق ۶۰، عمان ۱۴.

البته در جریان ۴۰ روز درگیری شدید نظامی، هم ایران و هم آمریکا خسارات سنگینی متحمل شدند. ایران متحمل خسارات شدیدی شد که از چند بخش تشکیل می‌شود: تلفات انسانی، تخریب زیرساخت‌ها و پیامدهای جدی اقتصادی. جمهوری اسلامی ایران بین ۳۴۶۸ تا ۶۰۰۰ کشته (از جمله حدود ۳۰ مقام عالی‌رتبه سیاسی و نظامی) و بین ۱۵۰۰۰ تا ۲۶۵۰۰ زخمی داد. در میان این تلفات، غیرنظامیان و کودکان زیادی وجود داشتند.

خسارت قابل توجهی به زیرساخت‌های نظامی و نفتی ایران وارد شد. نیروی هوایی، نیروی دریایی و پدافند هوایی آسیب دیدند. نزدیک به ۱۰ هزار ساختمان غیرنظامی خسارت دید. به طور جداگانه، مکان های تاریخی تحت نظارت وزارت فرهنگ آسیب دیدند، این وزارت ۵۶ آسیب به آثار دارای اهمیت فرهنگی را ثبت کرد. طبق ارزیابی خود تهران، مجموع خسارات به حدود ۲۷۰ میلیارد دلار رسید که حدود ۵۷٪ از تولید ناخالص داخلی کشور است. پیامدها در شاخص‌های کلان اقتصادی نیز نمود یافت: صندوق بین‌المللی پول کاهش ۵.۴ درصدی تولید ناخالص داخلی واقعی ایران در سال ۲۰۲۶ را پیش‌بینی کرد. افت ارزش ریال به حضیض تاریخی، ضربه اضافی اجتناب‌ناپذیری در شرایط جنگی بود.

طی ۴۰ روز جنگ بهاری، ایالات متحده نیز متحمل خسارات جدی شد. اگرچه تلفات انسانی آن‌چنان زیاد نبود (۱۹ کشته و ۵۴۳ زخمی، و اسرائیل (در لبنان) ۵۵ کشته و ۸۶۴۶ زخمی داد)، خسارات وارده ده‌ها میلیارد دلار و حجم عظیمی از تجهیزات نظامی نابودشده برآورد می‌شود. به این ترتیب، جمهوری اسلامی ایران ۲۰ پایگاه نظامی آمریکا و حدود ۲۰۰ مرکز نظامی، از جمله رادارهای گران‌قیمت و سامانه دفاع هوایی را منهدم کرد. برای بازسازی آن‌ها حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیارد دلار و سال‌ها زمان برای جبران منابع از دست رفته نیاز است.

در مجموع، هزینه جنگ برای آمریکا طی شش ماه (تا تاریخ ۱ اوت ۲۰۲۶) توسط دفتر بودجه کنگره آمریکا ۳۸ میلیارد دلار برآورد شده است. این مبلغ با ادامه تقابل حتی بدون عملیات نظامی مقیاس‌بزرگ، ماهانه ۳ میلیارد دلار افزایش می‌یابد. متخصصان محاسبه کرده‌اند که ۲۲.۳ میلیارد دلار صرف مهمات و موشک‌های شده، ۳.۷ میلیارد دلار شامل خسارات مستقیم تجهیزات و ۷.۴ میلیارد دلار برای سایر هزینه‌های عملیاتی بوده است. علاوه بر این، به نمایندگی‌های دیپلماتیک آمریکا در عراق، کویت، عربستان سعودی و امارات خسارت مادی در حدود ۱۸۴ میلیون دلار وارد شده است. بدین ترتیب، طبق آخرین ارزیابی، هزینه کل جنگ با جمهوری اسلامی ایران تا تاریخ ۱۵.۰۹.۲۰۲۶ به ۴۳.۶ میلیارد دلار رسیده است. یعنی دولت ترامپ روزانه به طور متوسط حدود ۲۲۰ میلیون دلار با در نظر گرفتن هم درگیری‌های شدید ۴۰ روزه و هم دوره‌های آرامش نسبی، هزینه کرده است. 

علاوه بر زیان مالی، آسیب استراتژیک نیز به ایالات متحده وارد شد. تخلیه ذخایر تسلیحاتی رخ داد: حدود ۸۰٪ از ذخایر موشک‌های رهگیر تاد (THAAD) و نصف موشک‌های سامانه‌های پاتریوت (Patriot) مصرف شد. این امر منجر به کمبود استراتژیک ذخایر شد و نقاط ضعف پایه صنعتی را برای جایگزینی ارسنال تسلیحات مدرن آشکار ساخت. کارشناسان اظهار داشتند که پیمانکاران نظامی حدود سه سال زمان نیاز دارند تا ذخایر موشک‌های پیشرفته و مجتمع‌های ضد موشکی را به سطح قبل از جنگ برسانند.

لازم به تأکید است که اقدامات نظامی آمریکا علیه ایران در بهار ۲۰۲۶ به هیچ‌یک از اهدافی که متجاوز دنبال می‌کرد، دست نیافت. علاوه بر این، این جنگ بی‌معنی و پوچ، نقاط ضعف توان نظامی آمریکا را برملا کرد، باعث ایجاد مناقشه در تنگه هرمز شد، اعتماد به آمریکا را از سوی متحدان و شرکایش متزلزل کرد و مخالفان پرزیدنت ترامپ را هم در ایالات متحده و هم در سراسر جهان متحد ساخت. دونالد ترامپ مجبور شد به سمت توافق آتش‌‌بس با ایران برود که از ۸ آوریل تثبیت شد، و در ۱۷ ژوئن یادداشت تفاهمی به مدت ۶۰ روز امضا کند. این سند فرض را بر توقف اقدامات نظامی و آغاز مرحله جدیدی از گفتگوی دیپلماتیک می‌گذاشت.

• دوره سوم جنگ

این امر نشان‌دهنده آغاز دوره سوم جنگ بود که می‌توان آن را به درستی به عنوان دوره «نه جنگ، نه صلح» توصیف کرد. طی سه ماه از اواسط ژوئن تا اواسط سپتامبر، نه توقف کامل اقدامات نظامی و نه جنگی در مقیاس بزرگ مشاهده نشد. در پس‌زمینه تنش دائمی، تبادل ضربات پراکنده موشکی-پهپادی جریان داشت، جمهوری اسلامی ایرانتنگه هرمز را مسدود کرد، باعث مسدود شدن تنگه باب‌المندب توسط حوثی‌های یمن شد، و آمریکا محاصره دریایی ایران را در خلیج فارس اعمال کرد. در عین حال، طرفین از طریق واسطه‌ها، در درجه اول از طریق قطر و همچنین عمان و پاکستان در حال گفتگو بودند. واشنگتن و تهران خواسته‌ها و شروط صلح خود را به یکدیگر ارائه می‌کردند و پیشنهادات طرف مقابل را رد می‌کردند. در شرایط نظامی-سیاسی به‌وجودآمده در خلیج فارس و اطراف ایران، دیپلماسی ایرانی موفق شد مسئله تنگه هرمز را به موضوع اصلی گفتگو تبدیل کند و مسائل هسته‌ای، موشکی و سایر موارد نه چندان کم‌اهمیت را از دستور کار آمریکا و ایران کنار بزند. این امر توسط ناظران به عنوان یک پیروزی برای جمهوری اسلامی ایران ارزیابی شد.

• موضع کاخ سفید در قبال جنگ با ایران

اگر از جزئیات بگذریم و از اظهارات متعدد و متناقض ترامپ که محتوای آن‌ها می‌تواند بسته به خلق و خوی روز تغییر کند، صرف‌نظر کنیم، در مجموع موضع ترامپ در قبال ایران روشن است. یکی از آخرین اظهارات او به بهترین شکل اهداف او را در قبال ایران نشان می‌دهد. رئیس‌جمهوری آمریکا به شبکه تلویزیونی Fox News گفت در «فرآیند تصمیم‌گیری» قرار دارد و «رویدادهای بسیار مهمی» در آینده نزدیک در رابطه با جنگ آمریکا و ایران رخ خواهد داد. گزینه‌های ترامپ: نابودی ایران، نابودی اقتصاد آن، یا انعقاد یک معامله است. اکنون این سوال مطرح می‌شود: پرزیدنت ترامپ کدام گزینه را انتخاب خواهد کرد؟ اما قابل توجه است که در آمریکا مردم (رأی‌دهندگان) مخالف جنگ در ایران هستند. به عنوان مثال، داده‌های نظرسنجی CNN که در ۲۲ سپتامبر منتشر شد، نشان داد که ۷۴٪ از آمریکایی‌ها جنگ ترامپ علیه جمهوری اسلامی ایران را تأیید نمی‌کنند و ۷۰٪ از پاسخ‌دهندگان اطمینان دارند که این جنگ به آمریکا آسیب زده است. در عین حال، ۷۵٪ از آمریکایی‌ها معتقدند که هزینه‌های جنگ توجیه‌پذیر نیست، و همین تعداد از نظرسنجی‌شدگان تصریح کردند که ترامپ برنامه عمل مشخصی در قبال ایران ندارد و آمریکا در این جنگ پیروز نمی‌شود. علاوه بر این، ۷۰٪ از آمریکایی‌ها اقدامات ترامپ در سیاست خارجی را محکوم می‌کنند، در حالی که حدود دو سوم از پاسخ‌دهندگان نظرسنجی CNN اظهار داشتند که تصمیمات سیاست خارجی ترامپ به موقعیت آمریکا در عرصه جهانی آسیب زده است.

علاوه بر این، ۱۶ سپتامبر، مجلس نمایندگان آمریکا طرح اختیارات جنگی را تصویب کرد که اختیاراتی را به پرزیدنت ترامپ برای خارج کردن نیروهای نظامی آمریکا از منطقه به منظور پایان دادن به حملات علیه ایران پیش‌بینی می‌کند. البته این تصمیم برای ترامپ الزامی نیست، اما نشان‌دهنده روحیات نمایندگان مردم است. حتی حامیان ترامپ، نامزدهای حزب جمهوری‌خواه که در رقابت‌های انتخاباتی فشرده شرکت می‌کنند، خواستار پایان هرچه سریع‌تر جنگ با ایران هستند.

بسیاری از سازمان‌های مردم‌نهاد در کشورهای درگیر نیز خواستار پایان جنگ هستند. سازمان مردم‌نهاد بین‌الادیانی Luke10 که مروج دوستی و گفت‌وگوی ادیان ابراهیمی است و توسط مقامات عالی‌رتبه مسیحیت، یهودیت و اسلام از جمله از آمریکا و ایران تأسیس شده، بیانیه‌ای تحت عنوان «دیپلماسی را انتخاب کنید، نه جنگ» (Choose Diplomacy, Not War) صادر کرد. سندی که در آن فراخوان برای توقف فوری درگیری مسلحانه جاری بین آمریکا، اسرائیل و ایران و درخواست قاطع از مقامات دولتی سه کشور برای جایگزینی اقدامات نظامی با دیپلماسی محترمانه و مبتنی بر اعتماد که مشکلات سیستماتیک را حل کند، طنین‌انداز است. زیر این بیانیه امضای آیت‌الله سید محمدعلی ایازی، دانشمند برجسته از قم، آیت‌الله محقق داماد، استاد حقوق دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه تهران، عضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، حجت‌الاسلام محمدعلی ابطحی، رئیس موسسه گفت‌وگوی بین‌الادیانی در تهران و همچنین شخصیت‌های مذهبی آمریکایی (از جمله شیعیان) و اسرائیلی به چشم می‌خورد.

نماینده دائمی آمریکا در سازمان ملل، سفیر مایک والتز،۲۰ سپتامبر اعلام کرد که برای بازگشت ایران به میز مذاکرات «در باز است». با این حال، والتز تصریح کرد آمادگی آمریکا برای گفت‌وگو به معنای امتیاز دادن از سوی واشنگتن نیست. در عین حال، پرزیدنت ترامپ اعلام کرد نیروهای مسلح آمریکا حضور خود را در خاورمیانه در سطحی کافی برای ازسرگیری احتمالی اقدامات نظامی حفظ خواهند کرد. 

علاوه بر این، با درک از دست رفتن فاجعه‌بار اعتبار واشنگتن و تنزل تصویر آمریکا به عنوان مدافع متحدان در خاورمیانه، ترامپ تلاش‌هایی را برای بازسازی اعتماد انجام داد. در اواسط سپتامبر، فرمانده CENTCOM (فرماندهی مرکزی آمریکا در خاورمیانه) دریاسالار برد کوپر دیداری محرمانه از فرماندهان نظامی اسرائیل، عربستان سعودی، امارات، بحرین، کویت، قطر، اردن و مصر در آلمان برای بررسی جنگ با ایران و تنش‌ها در منطقه ترتیب داد. این اولین دیدار از این دست پس از آغاز جنگ با جمهوری اسلامی ایران و فرصتی نادر برای فرماندهان نظامی اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس بود که روابط دیپلماتیک با دولت یهود ندارند تا دیدار کنند و به تبادل نظر درباره این جنگ بپردازند. نکته اصلی که دریاسالار کوپر در آن زمان بیان کرد این بود که آمریکا تحت هیچ شرایطی نیروهای خود را از منطقه خاورمیانه خارج نخواهد کرد. دیدار فرماندهی عالی در چنین فرمتی اولین گام ترامپ برای انسجام‌بخشی به متحدان و شرکای خاورمیانه‌ای سرخورده و خشمگین از آمریکا تحت چتر آمریکا پیش از اتخاذ تصمیمات راهبردی (به گفته او) توسط رئیس‌جمهور آمریکا در قبال ایران بود. 

هم‌زمان، دونالد ترامپ در ماه اوت «روز دی اقتصادی» (Economic D-Day) را اعلام کرد که اشاره‌ای به پیاده‌شدن تاریخی نیروهای متحدین در نورماندی طی جنگ جهانی دوم دارد. این عملیات تحریمی مالی – اقتصادی و استراتژیک علیه جمهوری اسلامی ایران که نام رمز «مطرود اقتصادی» به آن داده شده، برای مسدود کردن هرگونه کانال بین‌المللی (در درجه اول، صادرات نفت به چین و هند) طراحی شده است که به تهران اجازه می‌دهد ارز واقعی، درآمدهای حاصل از تجارت خارجی و فناوری‌های مدرن دریافت کند. طبق این طرح، هر کشوری که به ارائه فرصت‌های اقتصادی به ایران یا تجارت با آن (از طریق بانک‌ها، بنادر، شرکت‌ها یا فرودگاه‌های خود) ادامه دهد، خود با تحریم‌های ثانویه سختی مواجه خواهد شد. هدف «روز دی» تلاش برای انجام کاری است که قبلاً موفق به انجام آن نشده بودند، آنهم درهم‌شکستن پایه های اقتصادی ایران است. 

بدین ترتیب، ترامپ بدون نفی اثرگذاری نظامی گسترده مجدد بر جمهوری اسلامی ایران (با همه دشواری‌ها و تلفات، آمریکایی‌ها همچنان در حال بازسازی و افزایش توان رزمی در منطقه هستند)، در حال حاضر به ایده واداشتن ایران به پیمان صلح از طریق «تحریم‌های مالی – اقتصادی جهنمی» پایبند است. به عبارت دیگر، پرزیدنت ترامپ فرضا هر سه گزینه بالا را روی میز خود باقی می‌گذارد و با ترکیب آن‌ها موضع خود و سیاست خود را برای یک روز مشخص، برای یک دوره مشخص شکل می‌دهد و دوره‌ای اولویت‌ها را تغییر می‌دهد که گاهی دنبال کردن آن و نتیجه‌گیری دشوار است. از یک سو چنین سیاست نامشخصی از واشینگتن، و از سوی دیگر سیاست تهران که در جریان مبارزه دو گرایش رادیکالیسم و پراگماتیسم معتدل شکل می‌گیرد، در صحنه مبارزه ادامه مسیر می دهند، با درنظر داشتن همه تفاوت ها و انسجام ها می توان گفت امروز ساختار حاکمیت جمهوری اسلامی ایران به دو حزب تقسیم شده است.

• نبرد در سازمان ملل

در ۲۲ سپتامبر، پرزیدنت آمریکا دونالد ترامپ در سخنرانی خود در هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، جنگ دولت خود علیه ایران را توجیه کرد. او با بیان اینکه باید «تصمیم مهمی در مورد ایران» بگیرد، گفت ایران که او آن را منبع اصلی بی‌ثباتی در جهان نامید، سر یک دوراهی قرار دارد: یا به یک توافق برسد یا با اقدامات نظامی بعدی آمریکا مواجه شود. «آیا معامله‌ای با ایران منعقد خواهد شد که به آن‌ها اجازه دهد کشور خود را بازسازی کنند و آن را بسیار بهتر از قبل سازند شاید یکی از بزرگ‌ترین کشورها در خاورمیانه و حتی در سراسر جهان؟ یا من جمهوری اسلامی را نابود خواهم کرد و این کار را به سرعتی انجام خواهم داد؟» — دونالد ترامپ در واقع این سوال را از خود پرسید. جالب است که آیا او واقعیت فعلی را درک می‌کند و پاسخی برای این سوال دارد؟ در اصل، ترامپ در بخش مربوط به ایران در سخنرانی برنامه‌ای خود در سازمان ملل چیز جدیدی نگفت: همه این‌ها قبلاً بارها توسط او بیان شده بود.

یک روز بعد در ۲۳ سپتامبر، مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ایران در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کرد. او اتهامات مطرح‌شده علیه جمهوری اسلامی ایران توسط پرزیدنت آمریکا ترامپ را رد کرد و موضع تهران را در قبال مسائل دفاعی، انرژی هسته‌ای، امنیت منطقه‌ای، فلسطین، حقوق بین‌الملل و مذاکرات تشریح کرد. به‌ویژه، رئیس‌جمهور جمهوری اسلامی ایران اظهار داشت: «ما تروریست نیستیم؛ ما قربانیان تروریسم هستیم»، و تأکید کرد اقدامات نظامی ایران در جهت دفاع از خود انجام شده است.

در اظهاراتی که پزشکیان پس از سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل به رسانه‌های ایرانی داد، تأکید کرد: «ما از قبل متنی را برای سخنرانی آماده کرده بودیم، اما وقتی سخنان رئیس‌جمهور آمریکا را شنیدیم، با فراتر رفتن از متن، واقعیت‌هایی را بیان کردیم که آمریکا بر کشور ما و جهان تحمیل می‌کند. آن‌ها برخلاف تمام قوانین بین‌المللی و موازین بشری عمل می‌کنند و کاری جز اعمال زور و انجام اقدامات غیرانسانی انجام نمی‌دهند». پزشکیان با انتقاد از «اظهارات توهم‌آمیز رئیس‌جمهور آمریکا درباره نابودی ایران» و با اشاره به ریشه‌های تاریخی و تمدنی ایران افزود: «چنین اظهاراتی درباره نابودی یک کشور و یک ملت بی‌سابقه است. حتی مقامات قبلی آمریکا با وجود خصومتشان، این مسئله را به این صراحت مطرح نکردند. در عین حال، ترامپ نمی‌تواند ایران را نابود کند. ایران کشوری با تاریخ غنی است و با وجود تمام فشارهایی که وارد می‌کنند، مردم ما در صحنه حاضر هستند. ما حضور مردممان را ارج می‌نهیم و امیدواریم شرمنده مردم عزیزمان نشویم».

تحلیل سخنرانی‌های رهبران دو کشور درگیر نشان می‌دهد که با وجود تمام سرسختی، جنگ‌طلبی و تهدیدهای آمریکا و پاسخ‌های ایران به آن‌ها، ایده امکان گفت‌وگو مانند یک خط قرمز در آن‌ها جریان دارد. باید اذعان داشت که گفت‌وگو در قالب‌های مختلف تقریباً در طول کل سال ۲۰۲۶ وجود داشته و گاهی با نتایج مثبت همراه بوده است (آتش‌بس در آوریل، یادداشت تفاهم در ژوئن). مذاکرات ایران و آمریکا در حاشیه اجلاس فعلی مجمع عمومی سازمان ملل نیز برگزار شد. عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران با استیو ویتکاف فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا و جارد کوشنر داماد ترامپ با میانجی‌گری نمایندگان قطر دیدار کرد.

تهران آمادگی و طرح خود را به واشنگتن پیشنهاد کرد که ظرف ۷ روز از زمان پذیرش این طرح توسط آمریکایی‌ها، تنگه هرمز را برای عبور کشتی‌های تجاری بازگشایی کند. در عین حال، ایران چند شرط مطرح کرد که آمریکا باید قبل از آغاز بازگشایی هرمز آن‌ها را برآورده کند. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۱. آتش‌بس در تمام جبهه‌ها. صحبت نه تنها درباره تقابل مستقیم آمریکا و ایران، بلکه درباره اقدامات نظامی اسرائیل علیه حزب‌الله و حماس است؛ 
۲. لغو محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا در خلیج فارس؛ 
۳. لغو تحریم‌های مالی – اقتصادی علیه ایران در درجه اول، تحریم‌هایی که مانع صادرات نفت ایران می‌شوند؛ 
۴. آزادسازی کامل دارایی‌های مالی ایران در خارج از کشور (حدود ۱۲ تا ۲۴ میلیارد دلار)؛ 
۵. به رسمیت شناختن و پذیرش توافقنامه‌ جمهوری اسلامی ایران و عمان درباره کشتیرانی در تنگه هرمز؛ 

فعالیت ایرانی‌ها در سازمان ملل متحد به صورت متمرکز بر ایجاد فضایی برای مانور سیاسی – دیپلماتیک در تقابل با آمریکا و هم‌زمان نشان دادن اطمینان از این است که مذاکرات به تسلیم ختم نخواهد شد.

در تهران در عین حال تأکید می‌کنند، تا زمانی که خواسته‌ها برآورده نشود، مذاکره‌ای برای صلح در کار نخواهد بود و عملیات دفاعی ادامه خواهد یافت. به عنوان مثال، ژنرال سپاه، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی اخیراً اعلام کرد: «ایران با آمریکا مذاکره نخواهد کرد و تنگه هرمز را باز نخواهد کرد تا زمانی که واشنگتن هفت شرط مطرح شده توسط تهران را برآورده سازد».

همان‌طور که انتظار می‌‌رفت، ترامپ با خواسته‌های ایران موافقت نکرد. کاخ سفید خواسته‌های خود را از جمهوری اسلامی ایران دارد که بارها طی تمام دوره‌های ریاست‌جمهوری ترامپ بیان شده است. خلاصه محتوای آن‌ها به شرح زیر است: ایران پایان جنگ را اعلام کند؛ تنگه هرمز باز بماند و منطقه آزاد برای کشتی‌ها باشد؛ جمهوری اسلامی ایران از تسلیحات هسته‌ای صرف‌نظر کند و از تمام امکانات و مراکز هسته‌ای محروم شود؛ تعداد و برد موشک‌های بالستیک ایران محدود شود و آن‌ها صرفاً برای دفاع از خود در نظر گرفته شوند؛ جمهوری اسلامی ایران دست از حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی نیابتی بردارد و تامین مالی و پشتیبانی از آن‌ها را متوقف کند. اما در عین حال، تحلیل وضعیت در ماه سپتامبر نشان می‌دهد که نکته اصلی نه در نبرد خواسته‌های کاملاً متضاد و آشتی ناپذیر، یعنی مواضع دو طرف، بلکه در انتخابات ماه نوامبر کنگره آمریکا نهفته است.

حزب جمهوری‌خواه به رهبری پرزیدنت ترامپ که پایین‌ترین محبوبیت (۳۳٪) را طی تمام سال‌های دو دوره ریاست‌جمهوری خود دارد، در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، در شرایط یک فاجعه سیاسی قرار گرفته است. علت آن جهش شدید قیمت بنزین، گازوئیل و مسئله مرتبط با جنگ ایران است. رهبر آن‌ها ترامپ نه به یک جنگ گسترده جدید با جمهوری اسلامی ایران در وضعیت نظامی که عملا باخته فعلی نیاز دارد، و نه به یک پیمان صلح طبق شروط ایران (فعلاً شرط دیگری پیش‌بینی نمی‌شود)، که از سوی دوست و دشمن به عنوان تسلیم «آمریکای کبیر» تلقی خواهد شد. هر دوی این‌ها محکومیتی برای جمهوری‌خواهان است.

در این وضعیت، ترامپ سیاست تروتسکسی «نه جنگ، نه صلح» را انتخاب می‌کند. نماینده کاخ سفید اعلام کرد ترامپ همچنان آماده مذاکره با ایران است، اما تأکید کرد که آمریکا به مذاکرات نیازی ندارد، زیرا در نتیجه تشدید کمپین تحریم‌ها و ادامه محاصره دریایی که بر اقتصاد ایران فشار می‌آورد، در موقعیت قوی قرار دارد. 

تهران نیز به سهم خود، با ارزیابی وضعیت در خود ایران (شکاف نسبی در نخبگان، وضعیت بسیار پیچیده اقتصادی، خستگی جامعه از رویدادها)، نارضایتی از آمریکا از سوی همسایگان عرب، موضع متزلزل حزب ترامپ و خود او، تلاش می‌کند از امکانات خود در شرایط «نه جنگ، نه صلح» به طور کامل استفاده کند. رهبری این کشور اسلامی با محافظه کاری و اتخاذ سیاست عملگرایانه، با مطرح کردن خواسته‌های غیرقابل اجرا برای آمریکا، بدون وارد کردن اسرائیل به فرآیند مذاکره تا به اورشلیم بهانه‌ای برای ورود به اقدامات نظامی علیه جمهوری اسلامی ایران ندهد (چیزی که نتانیاهو رویای آن را دارد)، وضعیت «جنگ پنهان یا جنگی که اسمش جنگ نباشد» ایران و آمریکا را حداقل تا انتخابات آمریکا حفظ می‌کند. هدف اصلی در اینجا انتقال تقابل علنی به فاز اقتصادی حفظ قیمت‌های بالای نفت و در نتیجه بنزین و گازوئیل در آمریکا، نشان دادن عجز کاخ سفید در خاورمیانه و در نهایت فاجعه سیاسی برای جمهوری‌خواهان و ترامپ است.

نتیجه

تا سپتامبر ۲۰۲۶، روابط آمریکا و جمهوری اسلامی ایران همچنان پرتنش باقی مانده و آماده شعله‌ور شدن در یک جنگ گسترده دیگر است. چشم‌انداز مذاکرات ثمرپخش و نتایج مثبت آن اندک است، تناقضات متقابل و خواسته‌های نفی‌کننده یکدیگر از طرف مقابل بیش از حد زیاد است. بعید نیست که طرفین (به دلایل مختلف) آماده باشند زمان را تا انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر کنگره آمریکا کش دهند، انتخاباتی که نه تنها سرنوشت حزب جمهوری‌خواه ترامپ، بلکه روند بعدی وضعیت در منطقه خلیج فارس و اطراف ایران را تعیین خواهد کرد. در عین حال کاملاً محتمل است، ترامپ که پس از انتخابات دستش باز خواهد شد (صرف‌نظر از نتایج آن) فاز جدیدی از جنگ گسترده علیه ایران را آغاز کند. در مجموع دلایلی وجود دارد که این فرضیه را تقویت میکند که حتی در صورت توافقات آتی، اگر سندی امضا شود و جنگ بین آمریکا و ایران به پایان برسد، متأسفانه مناقشه تاریخی، ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک آشتی ناپذیر بین آمریکا و جمهوری اسلامی ایران باقی خواهد ماند.

منبع: حیات بین‌الملل (روسیه) / ترجمه و تنظیم: محسن روستا