از مدیریت بحران تا بحران مدیریت
چرا سازوکارهای کلاسیک در مهار رویارویی ایران، اسرائیل و آمریکا ناکام ماندند؟
نویسنده: فرهاد قادری، کارشناس مسائل بینالملل
دیپلماسی ایرانی: بحرانهای بینالمللی معمولاً با نخستین شلیک آغاز نمیشوند. پیش از آنکه اختلافات سیاسی و امنیتی به رویارویی نظامی تبدیل شوند، مجموعهای از تهدیدها، هشدارها، نمایش قدرت، فشارهای دیپلماتیک و تلاشهای میانجیگرانه شکل میگیرد. در این مرحله، نحوه تفسیر رفتار بازیگران و چگونگی واکنش آنها به اقدامات یکدیگر میتواند مسیر بحران را بهسوی مهار یا تشدید هدایت کند. از این منظر، مدیریت بحران صرفاً به معنای جلوگیری از وقوع جنگ نیست؛ بلکه تلاشی است برای کنترل رفتار بازیگران، حفظ امکان ارتباط، جلوگیری از محاسبه غلط و محدود کردن دامنه تقابل.
در ادبیات کلاسیک مدیریت بحران، دیپلماسی و ارتباطات سیاسی نقش مهمی در جلوگیری از تبدیل اختلافات به درگیری نظامی دارند. این سازوکارها بر این فرض استوارند که حتی در شرایط رقابت و بیاعتمادی، طرفهای درگیر همچنان میتوانند با ارزیابی هزینههای تقابل، استفاده از کانالهای ارتباطی و بهرهگیری از میانجیگری، از عبور بحران به مرحلهای غیرقابلکنترل جلوگیری کنند. با این حال، کارآمدی این ابزارها به شرایطی وابسته است؛ از جمله اینکه طرفین هنوز امکان مصالحه را منتفی ندانسته باشند و تهدید نظامی به تنها زبان قابل فهم در روابط میان آنها تبدیل نشده باشد.
رویارویی ایران، اسرائیل و آمریکا در فوریه ۲۰۲۶ را میتوان آزمونی جدی برای این سازوکارها دانست. در ۲۶ فوریه، مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در ژنو بدون دستیابی به توافق نهایی پایان یافت؛ با این حال، عمان که نقش میانجی را بر عهده داشت، از پیشرفت مذاکرات و امکان ادامه گفتوگوها خبر داد. دو روز بعد، آمریکا و اسرائیل حملات نظامی خود علیه ایران را آغاز کردند. به این ترتیب، روندی که هنوز نشانههایی از امکان ادامه دیپلماسی در آن دیده میشد، به رویارویی نظامی مستقیم تبدیل شد.
اهمیت این تحول صرفاً در آغاز جنگ نبود؛ بلکه در همزمانی شکست دستیابی به توافق سیاسی با تشدید اقدام نظامی و آشکار شدن محدودیت سازوکارهای دیپلماتیک در مهار بحران بود. البته نمیتوان وقوع جنگ را بهتنهایی معادل شکست کامل مدیریت بحران دانست. مدیریت بحران ممکن است در جلوگیری از آغاز جنگ ناکام بماند، اما در مراحل بعدی همچنان میتواند در محدود کردن دامنه درگیری، حفظ ارتباطات یا جلوگیری از گسترش بیشتر آن نقش ایفا کند. بنابراین، برای ارزیابی دقیقتر باید میان شکست در پیشگیری از جنگ و ناکامی در مدیریت پیامدهای آن تمایز قائل شد.
برای فهم این وضعیت، یکی از مفاهیم مهم «سیاست لبه پرتگاه» است. توماس شلینگ در تحلیل راهبردهای منازعه نشان میدهد که تهدید و ایجاد خطر میتواند به ابزاری برای وادار کردن طرف مقابل به عقبنشینی تبدیل شود. در این منطق، بازیگر میکوشد با افزایش هزینه احتمالی مقاومت، طرف مقابل را به پذیرش خواستههای خود سوق دهد. با این حال، مسئله اساسی آن است که افزایش خطر همیشه به معنای افزایش قدرت کنترل بحران نیست. گاهی تهدیدی که قرار است ابزار چانهزنی باشد، به عاملی برای تحریک واکنش متقابل تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، هر طرف ممکن است تصور کند که طرف مقابل در نهایت از تشدید تقابل اجتناب خواهد کرد. اما اگر هر دو طرف چنین برداشتی داشته باشند، احتمال ورود به چرخهای از تهدید و واکنش افزایش مییابد. سیاست لبه پرتگاه در این وضعیت میتواند از یک ابزار فشار کنترلشده به عاملی برای تشدید بحران تبدیل شود. به عبارت دیگر، بازیگران ممکن است برای جلوگیری از عقبنشینی خود، سطح خطر را افزایش دهند، بیآنکه از پیامدهای احتمالی این اقدام اطمینان داشته باشند.
در اینجا مطالعات مربوط به تصمیمگیری در بحران، بهویژه پژوهشهای مرتبط با سنت مطالعاتی استنفورد، نیز اهمیت پیدا میکند. این مطالعات بر نقش ادراک تهدید، فشار زمانی، ارتباطات و حجم اطلاعات در تصمیمگیری دولتها تأکید دارند. در الگوهای تعامل خصمانه، اقدام یک دولت میتواند از سوی دولت مقابل بهعنوان نشانهای از افزایش تهدید تفسیر شود و واکنشی شدیدتر را در پی داشته باشد. واکنش دوم نیز به نوبه خود ممکن است در طرف نخست احساس تهدید بیشتری ایجاد کند. در نتیجه، چرخهای از اقدامات و واکنشهای متقابل شکل میگیرد که بهتدریج امکان مهار بحران را کاهش میدهد.
این الگو برای تحلیل رویارویی ایران، اسرائیل و آمریکا اهمیت ویژهای دارد. در یک بحران چندبازیگری، مسئله صرفاً این نیست که هر دولت چه اقدامی انجام میدهد؛ مهمتر آن است که دیگر بازیگران آن اقدام را چگونه تفسیر میکنند. اقدامی که از سوی یک دولت با هدف بازدارندگی یا افزایش قدرت چانهزنی صورت میگیرد، ممکن است از سوی طرف مقابل مقدمهای برای حمله تلقی شود. در چنین فضایی، تفاوت میان نیت اعلامشده و برداشت طرف مقابل میتواند به اندازه توان نظامی بازیگران تعیینکننده باشد.
رابرت جرویس نیز در تحلیل ادراک و سوءادراک در سیاست بینالملل نشان میدهد که تصمیمگیرندگان همیشه رفتار طرف مقابل را بر اساس واقعیتهای موجود تفسیر نمیکنند؛ برداشتهای پیشین، تجربههای گذشته و انتظارات امنیتی میتوانند بر فهم آنان از رفتار رقیب اثر بگذارند. بنابراین، محاسبه غلط لزوماً حاصل فقدان اطلاعات نیست؛ گاهی اطلاعات موجود نیز در چارچوبی از پیش شکلگرفته از بیاعتمادی و تهدید تفسیر میشود. در بحرانهای شدید، این مسئله میتواند زمینهساز تشدید مارپیچ امنیتی شود.
از این منظر، یکی از پرسشهای مهم درباره تحولات فوریه ۲۰۲۶ این است که آیا تهدید نظامی در جریان مذاکرات همچنان ابزاری برای وادار کردن طرف مقابل به توافق بود یا بهتدریج جایگزین منطق توافق شد؟ اگر تهدید نظامی بهگونهای اعمال شود که طرف مقابل آن را نشانه تصمیم قطعی برای حمله تلقی کند، دیگر نمیتوان انتظار داشت که همان تهدید لزوماً به نتیجه دیپلماتیک منتهی شود. در چنین وضعیتی، ابزار فشار ممکن است به محرک اقدام پیشدستانه یا واکنش نظامی تبدیل شود.
اگر تحولات را فقط به فوریه ۲۰۲۶ محدود کنیم، بخش مهمی از مسئله مدیریت بحران نادیده گرفته خواهد شد. پس از آغاز جنگ، آتشبس آوریل و تفاهمنامه ۱۷ ژوئن میان ایران و آمریکا نشان داد که حتی پس از عبور بحران از آستانه رویارویی نظامی نیز امکان بازگشت به مسیر سیاسی وجود دارد. این تفاهمنامه برای ایجاد یک دوره شصتروزه مذاکره درباره موضوعاتی مانند تنگه هرمز، برنامه هستهای ایران و تحریمها طراحی شده بود؛ اما با ازسرگیری درگیریها در اوت منقضی شد و نتوانست به توافقی پایدار منجر شود.
در واقع، آتشبس زمانی میتواند به نقطه آغاز حلوفصل سیاسی تبدیل شود که طرفین درباره موضوعات اصلی اختلاف، ترتیبات امنیتی و تعهدات متقابل به درک مشترکی برسند. در غیر این صورت، آتشبس ممکن است صرفاً فرصتی برای تجدید قوا، بازسازی ظرفیت نظامی یا تغییر موقعیت چانهزنی باشد. در چنین وضعیتی، بحران به جای حل شدن، از مرحله درگیری گسترده به مرحلهای از تقابل محدود و فرسایشی منتقل میشود.
تحولات ماههای بعد نیز این مسئله را تأیید کرد. تفاهمنامه ژوئن نیز نتوانست زمینهساز توافق پایدار شود و با ادامه اختلافات و ازسرگیری درگیریها در اوت منقضی شد. از سوی دیگر، محاصره دریایی بنادر ایران و مناقشه بر سر تردد کشتیها در تنگه هرمز به یکی از محورهای اصلی بحران تبدیل شد. در این مرحله، موضوع مدیریت بحران دیگر صرفاً به کنترل حملات نظامی محدود نبود؛ بلکه امنیت انرژی، تجارت بینالمللی، آزادی کشتیرانی و امنیت کشورهای پیرامونی نیز درگیر معادله شده بود.
این تحول نشان میدهد که بحران ایران و آمریکا و اسرائیل بهتدریج از یک رویارویی نظامی به مجموعهای از بحرانهای بههمپیوسته تبدیل شده است. در چنین شرایطی، هر اقدام در یک حوزه میتواند پیامدهایی در حوزههای دیگر ایجاد کند. فشار اقتصادی و محاصره دریایی ممکن است به ابزار چانهزنی تبدیل شوند، اما در عین حال میتوانند انگیزه واکنش نظامی یا محدود کردن آزادی کشتیرانی را افزایش دهند. از این رو، مدیریت بحران در چنین محیطی نیازمند توجه همزمان به ابعاد نظامی، اقتصادی، سیاسی و منطقهای است.
تلاشهای دیپلماتیک نوامبر نیز نشان داد که هنوز امکان گفتوگو بهطور کامل از میان نرفته است. در ۲ نوامبر، هیئت ایرانی پس از گفتوگو با میانجیهای قطری، دوحه را ترک کرد. بر اساس گزارش رویترز، پیشنویس پیشنهادی برای توافق در حال گردش بود و احتمال برگزاری نشست بعدی نیز مطرح شده بود. بنابراین، این تحول را نباید پایان دیپلماسی تلقی کرد؛ بلکه باید آن را نشانه تداوم تلاشها برای یافتن راهحلی سیاسی در شرایطی دانست که اختلافات اصلی همچنان پابرجاست.
نقش آمریکا در این روند، پیچیدگی مسئله را دوچندان میکند. واشینگتن در آغاز بحران در جایگاه مذاکرهکننده حضور داشت، سپس به بازیگر مستقیم نظامی تبدیل شد و در مراحل بعد نیز از ابزارهای اقتصادی و نظامی برای افزایش فشار بر تهران استفاده کرد. چنین وضعیتی مرز میان دیپلماسی، بازدارندگی و اقدام نظامی را مبهم میکند. طرف مقابل ممکن است اعتبار مسیر مذاکره را زیر سؤال ببرد؛ زیرا نمیتواند بهروشنی تشخیص دهد که مذاکره همچنان مسیر اصلی حل اختلاف است یا صرفاً در کنار گزینه نظامی و برای مدیریت هزینههای آن دنبال میشود.
البته نباید از این تحولات نتیجه گرفت که دیپلماسی کاملاً بیاثر بوده است. استمرار میانجیگری قطر و عمان، برقراری آتشبس در مقاطعی از جنگ و ادامه تماسهای غیرمستقیم نشان میدهد که مسیر سیاسی همچنان یکی از ابزارهای مهم مدیریت بحران است. اما مسئله اینجاست که دیپلماسی نتوانسته به توافقی پایدار و مورد پذیرش طرفین تبدیل شود. این تفاوت میان حفظ کانال مذاکره و دستیابی به توافق، برای ارزیابی کارآمدی مدیریت بحران اهمیت اساسی دارد.
به نظر میرسد یکی از مهمترین درسهای این رویارویی آن است که مدیریت بحران کلاسیک زمانی با محدودیت جدی روبهرو میشود که بازیگران، اقدام نظامی و فشار حداکثری را نه صرفاً ابزارهای مکمل مذاکره، بلکه راهکارهایی برای تغییر بنیادین محاسبات طرف مقابل تلقی کنند. در چنین وضعیتی، اعتماد راهبردی کاهش مییابد، هزینه عقبنشینی افزایش پیدا میکند و هر توافق موقت نیز در معرض فروپاشی قرار میگیرد.
در نهایت، تجربه فوریه تا نوامبر ۲۰۲۶ را باید نه صرفاً بهعنوان یک جنگ، بلکه بهعنوان آزمونی چندمرحلهای برای ظرفیت مدیریت بحران در خاورمیانه ارزیابی کرد؛ آزمونی که در آن سازوکارهای کلاسیک ابتدا در پیشگیری از جنگ ناکام ماندند و سپس در تثبیت آتشبس و دستیابی به توافق پایدار با دشواری مواجه شدند. این تجربه نشان میدهد که داشتن کانال مذاکره، حضور میانجی و حتی دستیابی به توافق موقت، لزوماً به معنای توانایی مهار بحران نیست.
اگر قرار باشد از این رویارویی درسی برای آینده روابط ایران، اسرائیل و آمریکا گرفته شود، آن درس صرفاً ضرورت بازگشت به مذاکره نیست؛ بلکه ضرورت ایجاد سازوکارهایی است که بتوانند پیش از رسیدن بحران به نقطه بیبازگشت، از سوءبرداشت، محاسبه غلط و واکنشهای زنجیرهای جلوگیری کنند و پس از توقف درگیری نیز امکان تبدیل آتشبس به توافقی پایدار را فراهم آورند. در غیر این صورت، سیاست لبه پرتگاه ممکن است به رویهای عادی در روابط این بازیگران تبدیل شود؛ وضعیتی که در آن هر طرف برای افزایش قدرت بازدارندگی خود سطح خطر را بالاتر میبرد و در نهایت همان خطری که قرار بود ابزار فشار باشد، به عامل اصلی تداوم بحران تبدیل میشود.


نظر شما :