وضعیت بازی امریکا و ایران برای پایان دادن به جنگ

نویسندگان: ویل تادمن (Will Todman)، رئیس ستاد بخش ژئوپلیتیک و سیاست خارجی و عضو ارشد برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS) در واشینگتن دی.سی است. مونا یعکوبیان (Mona Yacoubian) مدیر و مشاور ارشد برنامه خاورمیانه در CSIS است.

دیپلماسی ایرانی: ایالات متحده و ایران توافق خود را بر سر چارچوبی که آتش‌بس ۶۰ روزه و بازگشایی تنگه هرمز را شامل می‌شود، اعلام کرده اند. یادداشت تفاهم که قرار است در ۱۹ ژوئن در ژنو امضا شود، راه را برای مذاکرات در مورد برنامه هسته‌ای ایران، محرک اصلی جنگ، هموار می‌کند. جزئیات این توافق نامشخص است، اما به نظر می‌رسد هر دو طرف با توقف عملیات نظامی در همه جبهه‌ها و رفع محاصره مربوط به ترافیک دریایی از طریق تنگه موافقت کرده‌اند.

ایران تعهدات گذشته خود مبنی بر عدم دستیابی به سلاح هسته‌ای را تکرار خواهد کرد و اکنون در مذاکرات فنی با ایالات متحده در مورد آینده برنامه هسته‌ای خود شرکت خواهد کرد. در ۶۰ روز آینده، این گفت‌وگوها بر وضعیت ذخایر اورانیوم بسیار غنی ایران و توانایی این کشور برای غنی سازی متمرکز خواهد بود. در ازای آن، ایران احتمالا مشوق‌های اقتصادی قابل توجهی از جمله دسترسی به میلیاردها دلار دارایی مسدود شده و رفع تحریم‌ها را دریافت خواهد کرد. انتظار می‌رود برخی از عناصر معامله در زمان امضای قرارداد اعلام شوند، در حالی که برخی دیگر ممکن است هرگز به‌طور عمومی تایید نشوند. هر دو طرف یک کارزار سریع برای کنترل روایت را آغاز خواهند کرد.

چرا مهم است؟

ایالات متحده و ایران هر دو مدعی پیروزی خواهند بود، اما هر دو هزینه‌های سنگینی را هم داده‌اند. برای پرزیدنت ترامپ، موفقیت اولیه این توافق، بازگشایی تنگه هرمز است، یک نقطه انسداد استراتژیک که یک پنجم تجارت نفت و گاز از آن عبور می‌کند. این امر تنش در بازارهای جهانی انرژی را کاهش خواهد داد، اما بسته شدن تنگه پیامد مستقیم جنگ بود. اگرچه جمهوری اسلامی ایران جان سالم به در برده است، اما با یک بحران اقتصادی فلج‌کننده و کاهش توان نظامی از جنگ خارج خواهد شد.

این توافق تسکین بزرگی برای کشورهای عرب خلیج فارس است که بار عمده حملات مداوم ایران را متحمل شده‌اند و با اختلالات شدید اقتصادی روبه‌رو بوده‌اند. بحرین، عراق، کویت و قطر هیچ جایگزینی برای صادرات دریایی برای تنگه هرمز نداشتند و به‌ویژه از ازسرگیری جریان نفت و گاز بسیار سود خواهند برد.

این توافق ضربه بزرگی برای اسرائیل و به‌ویژه بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر است که ایران را یک تهدید وجودی می‌داند. جنگ ایران به طور گسترده در اسرائیل حمایت شده است و نتانیاهو در ماه‌های آینده با انتخابات سختی روبه‌رو خواهد شد.

بعد چه؟

جبهه لبنان بیشترین پتانسیل را برای از بین بردن توافق دارد. رهبران ایران اعلام کرده‌اند که این توافق توقف خصومت‌ها بین اسرائیل و حزب‌الله را نیز شامل می‌شود، اما نخست‌وزیر نتانیاهو این ادعا را رد کرده و بعید است اسرائیل از مناطقی از جنوب لبنان که اشغال کرده است عقب‌نشینی کند. پرزیدنت ترامپ باید سرمایه سیاسی قابل توجهی را برای تحت فشار قرار دادن نخست وزیر نتانیاهو برای پایان دادن به عملیات نظامی در لبنان، با چشم‌انداز نامشخص برای موفقیت، صرف کند.

مذاکرات فنی در مورد پرونده هسته‌ای ایران دشوار خواهد بود. آخرین باری که ایران و آمریکا پس از دو سال مذاکره در سال ۲۰۱۵ به توافق جامع هسته‌ای دست یافتند. تهران نشان داده است که به سازش در مورد خواسته‌های کلیدی تمایلی ندارد و تلاش خواهد کرد تا برای زمان بازی کند، زیرا می‌داند که رئیس جمهور ترامپ بعید است که کارزار نظامی را در آستانه انتخابات میان دوره‌ای نوامبر از سر بگیرد.

پرزیدنت ترامپ در اجلاس سران گروه هفت در فرانسه این هفته از ۱۵ تا ۱۷ ژوئن با رهبران اروپایی و عرب دیدار خواهد کرد. متحدان اروپایی تلاش خواهند کرد تا نشان دهند که می‌توانند با مشارکت دارایی‌های دریایی در ابتکار عملی برای تامین امنیت تنگه هرمز، توافق را تقویت کنند، چیزی که رئیس‌جمهور ترامپ از مدت‌ها پیش خواسته است.

چه چیزی زیر رادار است؟

دامنه، ماهیت و زمان‌بندی مشوق های اقتصادی ارائه شده به ایران همچنان نامشخص است. رسانه‌های ایرانی گزارش دادند که ایالات متحده ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران را آزاد خواهد کرد، اما مقامات آمریکایی این موضوع را رد می‌کنند. روش‌های خلاقانه انتقال پول به ایران می‌تواند به پرزیدنت ترامپ اجازه دهد تا این توافق را از معاملات گذشته که به‌شدت مورد انتقاد قرار می‌داد، متمایز کند. گزارش‌های اخیر ادعا می‌کنند که امارات متحده عربی مخفیانه موافقت کرده است که میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدود شده ایران را در ازای توقف حملات ایران به این کشور کوچک خلیج فارس آزاد کند. امارات این گزارش‌ها را تکذیب می‌کند. کشورهای عربی خلیج فارس همچنین می‌توانند با هدف تشویق ایران برای عدم حمله مجدد به آنها تعامل خود را با ایران برای ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی افزایش دهند.

حملات اسرائیل و ایالات متحده به‌طور قابل توجهی توانایی‌های نظامی ایران را کاهش داده است، اما به نظر می‌رسد این توافق منابع کلیدی پیش‌بینی قدرت ایران در سراسر خاورمیانه را حفظ می‌کند. در زمان اعلام این توافق، نه رئیس جمهور ترامپ و نه رهبران ایران به موضوعات مختلفی اشاره نکردند که مدت‌ها دغدغه منطقه بوده است، از جمله برنامه موشکی بالستیک ایران یا حمایت این کشور از شرکا و نیابت‌هایش. به این ترتیب، ایران همچنان تهدیدی برای کشورهای عربی و اسرائیل خواهد بود.

منبع: مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS) / تحریریه دیپلماسی ایرانی/۱۱